Şahap Eraslan: باپیرم وەزیری ئەعزەم بوو...

Rastinews — چارلی چاپلن و دیکتاتۆرە گەورەکە...

لە فیلمێکی سروشتیدا بینیبووم کە ئاژەلێکی بچووک بۆ ئەوەی ئاژەلێکی تر کە خەریک بوو پەلاماری بدەیت بترسێنێت، هەوڵی ئەوەی دەدا جەستەی خۆی لەوەی هەیە گەورەتر پیشان بدات. باڵی لووت دەکردەوە، قۆڵەکانی دەکردەوە، وا دەکرد خۆی گەورە دیار بکەوێت. ئاژەڵی گەورە و بەهێز زۆربەی کات پێویستی بەم جۆرە نواندنانە نییە. ئەوەی ناچار دەبێت خۆی گەورە بکات، بە گشتی ئەوەیە کە هەست دەکات بوونی خۆی بە تەنها بەس نییە بۆ دروستکردنی ترس.

لەلای مرۆڤیشدا شتێکی لەم چەشنە هەیە. کاتێک مرۆڤێک بەردەوام هەوڵ دەدات خۆی وەک کەسێکی سەرسوڕهێنەر، نەگەیشتوو و زۆر گەورە پیشان بدات، لە پشتی ئەوەدا زۆر جار زانیاری لەسەر بچووکی خۆی و هەوڵی شاردنەوەی ئەوەیە. گەورەیی نواندن هەمیشە نیشانەی هێزی ڕاستەقینە نییە؛ هەندێک جار بە پێچەوانەوە نیشانەی هەستێکی قووڵی کەمتوانایی خۆیەتی.

لە فیلمی دیکتاتۆرە گەورەکەی چارلی چاپلندا، دیمەنێکی لەبیرنەکراو هەیە کە دوو دیکتاتۆر، نوێنەرانی هیتلەر و موسۆلینی، تێدەکەون بە یەکتری. هەریەکەیان هەوڵ دەدەن بە بەرزکردنەوەی کورسییەکەی خۆی زاڵ بن بەسەر ئەوی تریدا، سەیری ئەوی تری لە سەرەوە بکەن و لەلایەن جەستەییەوە پێشی بکەون. چاپلن لێرەدا ڕووی گاڵتەجاڕی دەسەلات ئاشکرا دەکات: ئەوانەی پێویستیان بە بەرزبوونەوەی بەردەوامە بۆ ئەوەی خۆیان گەورە بنوێنن، لە ڕاستیدا هەوڵی ڕاکردنن لە بچووکی خۆیان. مرۆڤی بچووک حەزی لە گەورەکردنی خۆیەتی؛ فاشیزم ئەم حەزە تاکەکەسییە دەگۆڕێت بۆ تەلار، ئایین، یونیفۆرم و نواندنەوەی دەوڵەت.

تایبەتمەندی سەرنجڕاکێشی فاشیزم لەوەدایە کە دەتوانێت هەمان هەستی بچووکی بۆ بەرژەوەندی خۆی بگۆڕێت. سەرەتا وا لە تاکەکەس هەست دەکرێت کە بە تەنها بێ بایەخ، بێ هێز و بێ کاریگەرییە. پاشان پێشنیارێکی هاوبەشکردن پێشکەش دەکرێت: «ئەگەر خۆت لەگەڵ من، لەگەڵ دەوڵەت، لەگەڵ لیدەر یان لەگەڵ نەتەوە یەک بگریت، تۆش گەورە دەبیت.» بەم شێوەیە هێزی ڕاستەقینەی کەس زیاد نابێت، بەڵام ئەو دەست پێدەکات گەورەیی دەوڵەت وەک گەورەیی خۆی و هێزی لیدەر وەک هێزی خۆی هەست پێبکات. تاکەکەس هەستی کەمتوانایی خۆی بە شێوەیەکی کاتی لەناو شکۆمەندی ئەو پێکهاتە گەورەیەی کە پەیوەستە پێوە لەبیر دەکات.

نیشتمان، نەتەوە و ساقاریا...

دڵخۆشی هەژار لەوەدایە کە خۆی بە خاوەنی ڕاستەقینەی وڵات دابنێت. بۆ وڵاتێک کە بیر دەکاتەوە خاوەنیەتی، تەنانەت مردنیشی لەبەرچاو دەگرێت. یەکێک لە مۆعجیزە گەورەکانی دەوڵەت-نەتەوە ئەوەیە کە توانیویەتی بەو هەژارانەی هێز و دەسەلاتی ئابووری و سیاسییان نییە، هەستی ئەوە بدات کە خاوەنی ڕاستەقینەی وڵاتن.

دەسەلاتە کۆنەکان بۆ ئەوەی هێزەکانی خۆیان هەڵگرن، ناچار بوون سەربازەکانی خۆیان بە پارە بخۆنەوە. یەکێک لە سەرچاوە گرنگەکانی داهاتی سەربازانی ڕۆما، دەستکەوتی جەنگ بوو. لە یاخیبوونەکانی سەربازانی یەنیچەریدا، مووچە، ئولووفە و کێشەی پارە ڕۆلێکی گرنگ دەبینی. هەرچەندە هەوڵ دراوە یەنیچەریگەری بە ڕیوایەتی «کوخی پێغەمبەر» پیرۆز بکرێت، بەڵام پەیوەندی سەربازان لەگەڵ دەسەلات تەنها لەسەر باوەڕ و دڵسۆزی نەبووە، بەڵکوو بەرژەوەندی ماددیش تێیدا ڕۆڵی هەبووە. بە دەرکەوتنی سەربازیی زۆرەملێ، پەیوەندی نێوان دەسەلاتی سیاسی، دەسەڵاتی دینی و هێزی سەربازی شێوازێکی نوێی وەرگرت. دەسەلاتە کۆنەکان بۆ پاراستنی هێزی خۆیان ناچار بوون پارە، دەستکەوت یان مافی تایبەت بدەنە سەربازانیان، بەڵام دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن بە وانەبوونی مرۆڤ بەوەی کە خاوەنی ڕاستەقینەی وڵاتن، دەتوانێت بە ئاسانی زۆر ئەوان بنێرێتە جەنگ و مردن. بۆ سەرباز/هەژار، مردنیش بێبەرامبەرە.

سەربازی هەژار، زەوییەک کە هەرگیز بە واتای ئابووری و سیاسی خاوەنداریەتی نەبووە، وەک «نیشتمانی» خۆی دەبینێت. ئەو لەسەر ئەو زەوییە هیچ دەسەڵاتی بڕیاردان نییە، بەشی خۆی لە سامانەکانی وەرنەدەگرێت، خاوەنداریەتی نییە. لەگەڵ ئەوەشدا، بۆ پاراستنی ئامادەیە ژیانی خۆی لەدەست بدات. بەم شێوەیە، ئەوانەی بە ڕاستی خاوەنی وڵاتن بەردەوام دەژین، بەڵام ئەوانەی وادانراون کە خاوەنی وڵاتن، لەبەری دەمرن.

دەوڵەت-نەتەوە ئەم هەستی سەرجەمبوونە تەنها لەڕێگەی جەنگ، ئاڵا و چیرۆکی نیشتمانەوە دروست نەکردووە، بەڵکوو لەڕێگەی ئاساییترین پراکتیکەکانی ژیانی ڕۆژانەشەوە. کەسێک کە هەواڵ دەبیستێت، تەنها کەش و هەوای شوێنی خۆی نازانێت، بەڵکوو کەش و هەوای Artvin، Edirne، Rize، ئامەد یان Kuşadası‌ش فێر دەبێت. ئەوەی کەش و هەوای Edirne یان Rize بۆ کەسێک باس بکرێت کە لە Kuşadası دەژیت، لە یەکەم بۆچووندا تەنها گواستنەوەیەکی زانیاری ئاسایی دیار دەکەوێت. بەڵام ئەم دووبارەبوونەوانە هەستی ئەوە دەدەنە مرۆڤانێک کە یەکتریان هەرگیز نەناسیوە و ژیان و ئەزموونیان زۆر جیاوازە، کە بەشێکن لە هەمان جوگرافیا. لە نێوان خەڵکی Edirne و Sivas، خەڵکی Rize و ئامەد، بەستێنێکی هەستی خەیاڵی بەڵام بەهێز دروست دەبێت.

Lutz Jäncke لە کتێبەکەیدا بە ناونیشانی Von der Steinzeit ins Internet: Vom analogen Menschen in der digitalen Welt (لە سەردەمی بەردەوە بۆ ئینتەرنێت: لە مرۆڤی ئەنالۆگەوە بۆ جیهانی دیجیتاڵ) کە ساڵی 2021 بڵاوکراوەتەوە، جەختی لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە مێشکی مرۆڤ و هەڵسوکەوتی کۆمەلایەتی بە سەدان هەزار ساڵ پەرەسەندنی مێژووی شێوەیان پێداوە. بەپێی Jäncke، مرۆڤ خۆی لەگەڵ کۆمەلگای بچووک گونجاو کردووە، نەک کۆمەلگای گەورە و نەناسراو. لە سەردەمی بەردیشدا، مرۆڤ لە کۆمەڵەی چەند دەیان کەسیدا دەژیا، لە ماوەی ژیانیدا کەمترین ژمارە لە کەسی نامۆ دەبینی. وەک ئەمڕۆ پێویستی نەبوو ڕۆژانە پەیوەندی لەگەڵ سەدان کەسی نەناسراو دروست بکات. خەڵک یەکتریان دەناسی، دەیانزانی کێ متمانەپێکراوە، کێ چ لێهاتوویی هەیە. متمانە لەسەر بنەمای پەیوەندی ڕووبەڕوو، ناسینی درێژخایەن و پێکهاوەبوونی هاوبەش بوو. ئەم شێوازی ژیانە هەروەها دەرکەوتنی لاوازی مرۆڤ بووە لە بەرامبەر سروشتدا. مرۆڤ لەلایەن جەستەییەوە زۆر لاوازترە لە زۆربەی ئاژەلان. نە پەنجەی تیژ هەیە، نە ددانی تیژ، نە ئاژەڵێکی خێرا. پاراستنی خۆی لە ئاژەڵی دڕندە، ڕاوکردن و مانەوەی، تەنها بە یارمەتی یەکتری دەکرا. لەبەر ئەوە هاوکاری، متمانە، دڵسۆزی و پێکهاوەبوونی هاوبەش تەنها بایەخی ئەخلاقی نەبوون، بەڵکوو بنەمای سەرەکی مانەوەی ژیان بوون. جۆری مرۆڤ، بەهۆی توانای هاوکارییەوە، توانی بمێنێتەوە.

هەستی سەرجەمبوونیش لەناو ئەم کۆمەلانە بچووکانە شکڵ دەگرت. خەڵک زۆربەی کات لە شوێنی لەدایکبووی خۆیان دەژیان و هەر لەوێ دەمردن. بۆشایی ژیانیان سنووردار بوو، ژمارەی کەسانی ناسراویان کەم بوو. خۆیان بە بەشێک لە چڵکۆی خزمایەتی، دراوسێیەتی و هاوبەشی چەند دەیان کەسی دەزانی. سەرجەمبوون کێشەیەکی کۆمەلی بچووک بوو. کۆمەلگە گەورەی دینی، نەتەوە و ناسنامەی هاوبەشی چەندین ملیۆن کەس کە ئەمڕۆ وەک شتێکی سروشتی و نەگۆڕ دانراوە، لە قۆناغێکی زۆر دواتری مێژووی مرۆڤایەتیدا دەرکەوتووە.

داتای نیشتەجێبوونیش ئەمە دەسەلمێنێت. تەخمین دەکرێت لە ساڵانی نزیکەی 1000ی پ.ز نیشتەجێبوونی زەوی نزیکەی 170 ملیۆن کەس بووبێت. نیشتەجێبوونی جیهان لە ساڵانی 1600دا تەنها گەیشتووەتە نیوە ملیۆن، لە سەرەتای سەدەی 19دا نزیکەی یەک ملیۆن. زۆربەی زۆری خەڵک لە ماوەی ژیانیاندا لە دەرەوەی ناوچەی خۆیان نەچووبوون، کەمترین ژمارە لە کەسی نامۆیان بینیبوو. لەبەر ئەوە، کۆمەلگە نەناسراوەکان، سەرجەمبوونی نەتەوەیی و بیرۆکەی وەک «مردن بۆ نیشتمان» کە ئەمڕۆ سروشتی دانراون، بەرهەمی نوێی مێژووی مرۆڤایەتیین. هەرچەندە مێشکی مرۆڤ لە ڕووی پەرەسەندندا خۆی لەگەڵ کۆمەلگای بچووک گونجاو کردووە، کۆمەلگە مۆدێرنەکان پێویستیان بەوەیە چەندین ملیۆن کەس کە یەکتریان هەرگیز نەناسیوە، هەست بکەن بە بەشێک لە هەمان کۆمەڵ. ئەم سەرجەمبوونە سروشتی یان بایۆلۆژی نییە؛ لەناو پرۆسەی مێژوویی، کەلتووری و سیاسیدا دروست دەکرێت.

Benedict Anderson کە لە وتارەکانی پێشوومدا ناوی هێنابوو، نەتەوەکان بە «کۆمەلگای خەیاڵی» ناودێر دەکات. وشەی «خەیاڵی» لێرەدا بەو واتایە نییە کە نەتەوەکان ڕاستی نین. بەڵکوو ئەوە دەگەیەنێت کە چەندین ملیۆن کەسی هاوولاتی یەک نەتەوە، سەرەڕای ئەوەی یەکتریان هەرگیز نەناسیوە، خۆیان بە بەشێک لە هەمان پێکهاتە دادەنێن. نەتەوەکان کۆمەلگای بایۆلۆژی نین، بەڵکوو شێوازێکی سەرجەمبوونن کە بە مێژووی و سیاسی دروستکراون.

نەتەوە بەم واتایە خزمایەتییەکی خەیاڵیە. کەسانێک کە هیچ بەستێنی بایۆلۆژییان لەگەڵ یەکتری نییە، لەسەر بنەمای ناسنامەیەکی هاوبەش دەست پێدەکەن خۆیان بە ئەندامی هەمان خێزان و برای یەکتری دابنێن. بە واتایەکی تر، بەستێنێکی بایۆلۆژیی هێمایی، خەیاڵی و دروستکراو هەڵدەبژێردرێت. وتەکانی وەک «تورکەکان برایانن»، «موسوڵمانان برایانن» یان هاوشێوەی ئەوان، نەک بەستێنێکی خوێنی ڕاستەقینە، بەڵکوو ئەم خزمایەتییە هێمایییە کە بە سیاسی و کەلتووری دروستکراوە دەربڕین. خەڵک تەنانەت کە یەکتریان هەرگیز نەناسن و لە ماوەی ژیانیاندا یەکتری نەبینن، لەبەر ئەوەی هاوبەشی نەتەوە، دین یان ناسنامەی ئیتنیکن، یەکتری بە برا دادەنێن. بەم شێوەیە، ناسنامەی هاوبەش، هەستێکی خزمایەتی خەیاڵی لەنێوان ملیۆنان کەس کە خزمایەتیی ڕاستەقینەیان نییە دروست دەکات.

لە دروستکردنی ئەم هەستی هاوبەشیدا، سەربازی زۆرەملێ و سیستەمی پەروەردە ڕۆلێکی بنەڕەتی دەبینن. قوتابخانەی دەوڵەت-نەتەوە تەنها زانیاری نایەتە، بەڵکوو ستانداردی دەکات خەڵک چی بزانن، چی بیریان بهێنێتەوە، چی لەبیر بکەن و چۆن هەست بکەن. هەوڵ دەدرێت منداڵێک کە لە Edirne گەورە دەبێت، لەگەڵ منداڵێکی گەورەبوو لە Rize، Kuşadası یان ئامەد، سەرەڕای ئەوەی کەلتووری ناوخۆیی، چیرۆکی خێزانی و ئەزموونی ڕۆژانەی جیاوازیان هەیە، هەست بکەن ئەندامی هەمان نەتەوەن. لەڕێگەی مێژووی هاوبەش، پاڵەوانی هاوبەش، دوژمنی هاوبەش، مارشی هاوشێوە، ئاهەنگ، ئاڵا و هێما، ناسنامەیەکی هاوبەش لەسەر جیاوازییەکان دادەنرێت.

بەم شێوەیە، خەڵکی Edirne، Rize یان ئامەد خۆیان بە منداڵانی هەمان نیشتمان و بەشێک لە هەمان پێکهاتە دادەنێن. تەنانەت پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ نەبێت لە نێوانیان و یەکتری هەرگیز نەناسن، هەستێکی سەرجەمبوون و چارەنووسی هاوبەش دروست دەکرێت. ئەم یەکگرتنە هەستییە، بنەمای دەرونیی ئامادەبوونی مردن بۆ نیشتمانیش پێک دەهێنێت. ئامادەبوونی کەسێک کە لە Kuşadası دەژیت بۆ فیداکردنی خۆی لەسەر ڕووداوێک کە لە Rize یان ئامەد ڕوودەدات، تەنها بەهۆی ئەو هەستی نیشتمانی هاوبەشییە کە بە ساڵان لەڕێگەی پەروەردە، میدیا، ڕیتوال و هێماوە دروستکراوە دەکرێت.

Vamık Volkan کە لە وتارەکانی پێشووشمدا ناوی هاتووە، لە تیۆری ناسنامەی گرووپی گەورەدا دەڵێت نەتەوەکان بۆ دروستکردنی ناسنامەیەکی هاوبەش، تەنها پێویستیان بە چیرۆکی سەرکەوتن و پاڵەوانی هاوبەش نییە، بەڵکوو پێویستیان بە تراومای هاوبەشیشە. چەمکی «تراومای هەڵبژێردراو»ی Volkan، گواستنەوەی دۆڕاندنێکی گەورە، زیانێک یان سووکایەتییەک کە گرووپێک لە ڕابردوودا بەسەریدا هاتووە لەنەوەوە بۆ نەوە، و دانانی لە ناوەڕاستی ناسنامەی کۆلیکتیو ڕووندەکاتەوە.

ئەوەی لێرەدا باسی لێوە دەکرێت، نییە کە ئازارێکی ڕابردوو بە شێوەیەکی سەرخۆیی لەناو یادی کۆمەلایەتیدا دانیشتووبێت. گرووپی گەورە لەنێو ڕووداوەکانی ڕابردوودا تراومایەکی دیاریکراو هەڵدەبژێرێت، دووبارە باسی دەکاتەوە، گەورەی دەکات و دەیکاتە یەکێک لە پێکهێنەرانی ناسنامەی خۆی. لە دەوروبەری ئەم تراومایەدا، نەک تەنها شینی هاوبەش، بەڵکوو تووڕەیی هاوبەش، هەستی تهدید و وێنەی دوژمنیش دروست دەکرێت. دۆڕاندنێک کە لە ڕابردوودا ڕوویداوە، دەگۆڕدرێت بۆ چیرۆکێکی زیندوو کە ململانێی سیاسیی ئەمڕۆ خۆراک دەدات.

یەکێک لە گرنگترین نموونەکانی Volkan لەم بوارەدا، واتای هێمایی جەنگی Kosova لە ساڵی 1389 و شازادە Lazar لە ناسنامەی نەتەوەیی سربییەکانە، کە لەو جەنگەدا کوژراوە. دۆڕاندنەکەی Kosova وەک تەنها ڕووداوێکی مێژوویی لە ڕابردوو نەهاتووەتە بەجێهێشتن؛ بووەتە تراومایەکی هەڵبژێردراو کە بە سەدان ساڵ دووبارە باسی دەکرێتەوە. Lazar نەک تەنها کەسێکی مێژوویییە، بەڵکوو بووەتە چەهرەی هێمایی قوربانی، پاڵەوانی، دۆڕاندن و شکۆی نەتەوەیی. لە سەردەمی Slobodan Milošević‌دا ئەم چیرۆکە مێژووییە دووبارە زیندوو کرایەوە، دۆڕاندنی ڕابردوو لەگەڵ دیسکۆرسی تهدیدی ئەمڕۆ و تۆلەسەندنەوە بەستراوەتەوە. بەم شێوەیە، ڕووداوێک کە سەدان ساڵ پێش ئێستا ڕوویداوە، گۆڕدرا بۆ سەرچاوەیەک کە تووڕەیی، دوژمنایەتی و توندوتیژی سیاسی ئەمڕۆ ڕەوا دەکات. خەڵک نەک تەنها وادانراون کە ئەندامی نیشتمانێکی هاوبەشن، بەڵکوو میراتگری هەمان برینی مێژووی و بەرامبەر هەمان دوژمنن.

دەوڵەت-نەتەوە بەم شێوەیە تەنها سنوور دانانێت؛ سنووری زانیاری، یادگاری و هەستی خەڵکیش دیاری دەکات. دیاری دەکات کێ پاڵەوانە، کێ دوژمنە، کام ڕووداو وەک سەرکەوتن و کام وەک تراوما بمێنێتەوە لە یاد. ملیۆنان کەس کە یەکتریان هەرگیز نەبینیوە، وادانراون کە خاوەنی هەمان وڵاتن، چارەنووسی هاوبەشیان هەیە و لە کاتی پێویستدا دەبێت لەبەر ئەم پێکهاتە خەیاڵییە لە ژیانی خۆیان خۆشبن. لە دروستکردنی ئەم هەستی برایەتی نەتەوەییدا، لە دروستکردنی ئەم یەکگرتنەدا، تەنها بە باسکردنی هەندێک بەروار پێک نایەت. لەگەڵ مێژووی باسکراو، مێژوو و چیرۆکی تری هەن کە بێدەنگ کراون، بوختان لێکراون، لەبیرکراون یان هەوڵدراوە لەبیر بکرێن. یادی نەتەوەیی، نەک تەنها چی بمێنێتەوە لە یاد دیاری دەکات، بەڵکوو چی لەبیر بکرێت. کێ پاڵەوانە، کێ خیانەتکارە؛ کێ قوربانییە، کێ تهدیدە، لەڕێگەی ئەم یادی هەڵبژێردراوەوە دروست دەکرێت. بۆ نموونە، لە دیسکۆرسی فەرمیدا Sabiha Gökçen دەکرێت بە پاڵەوان، سەید ڕزا دەکرێت بە خیانەتکار. بەم شێوەیە، لایەنەکانی جیاوازی هەمان ڕووداوی مێژوویی بە یەکسانی دیار نابن؛ بیروڕای دەوڵەت دەکرێتە ناوەند، ئەزموونی چەوساوان دەنرێتە بێدەنگی. دەوڵەت-نەتەوە لەبەر ئەوە تەنها مێژوویەکی هاوبەش باس نەکرد؛ هەروەها ڕژێمێکی لەبیرکردنی هاوبەشیش دروست دەکات. کاتێک خەڵک فێری چی بمێنن لە یاد دەکرێن، هەروەها دیاری دەکرێت کام ئازار نەبینرێت، کام دەنگ نەبیسترێت و کام چیرۆک وەک مێژووی یاسایی دانەنرێت.

مێشکی مرۆڤ کە بە پەرەسەندنی خۆی فێری متمانەکردن، پەیوەستبوون و هاوکاری لەناو کۆمەلی بچووک بووبووە، لە سەردەمی مۆدێرندا ئەم ئاڕاستە کۆنە بەرەو کۆمەلگای گەورە و ئەبستراکت وەک نەتەوە ئاراستە دەکات. سەرجەمبوونی کۆمەلی بچووک کە لەناو پەیوەندی ڕووبەڕووکراو دروست بووبوو، لەڕێگەی قوتابخانە، میدیا، چیرۆکی مێژوویی، چیرۆکی پاڵەوانی، تراومای هەڵبژێردراو، ئاڵا و ئاهەنگەوە دەگۆڕدرێت بۆ ناسنامەیەکی گرووپی گەورە کە ملیۆنان کەس لەخۆ دەگرێت. بەم شێوەیە، کۆمەلێک کە بایۆلۆژی نییە و بە مێژووی و سیاسی دروستکراوە، لەناو مێشکی خەڵکدا دەبێتە پێکهاتەیەکی تەواو ڕاستەقینە، هەستیار و لە کاتی پێویستدا شتێک کە دەکرێت مرۆڤ لەبەری بمرێت.