شاهاپ ئەرەسلان: ڕێزگرتن لە مردوو، سەرەتای مرۆڤبوون

Rastinewsمرۆڤایەتی کە لەگەڵ ناشتن دەستپێدەکات
وا دیارە مرۆڤ بوون لەگەڵ ناشتنی مردووانمان دەستپێدەکات. لە سروشتدا لاشەی ئاژەڵە مردووەکان دەبن بە خۆراکی ئاژەڵانی تر و دەکەونە ناو خولی سروشت. بەڵام مرۆڤ بە ناشتن، سووتاندن یان تەرخانکردنی شوێنێکی تایبەت بۆ مردووەکەی، بە شێوەیەکی سیمبولیک خۆی لەم خولە سروشتییە جیا دەکاتەوە. لەوانەیە یەکێک لە یەکەم شکانی گەورە لە ڕێکخستنی سروشتدا، لەگەڵ ناشتن دەستپێبکات.
پاشان ناشتن دەبێتە ئایین. دوای مردن شیوەن دەگیرێت، گۆڕستان دروستدەکرێت و ئاهەنگی یادکردنەوە ڕێکدەخرێت. پەرەسەندنی کەلتووریش پشت بە هەمان ئایینەکان دەبەستێت. هەرچەندە ئایینەکانی سەبارەت بە مردن لە نێو کەلتوورەکاندا جیاوازن، بەڵام ڕێزگرتن لە مردوو، لە تەرم و لە گۆڕ، یەکێکە لە کۆنترین بەهای هاوبەشی مرۆڤایەتی.
تەنانەت لە جەنگیشدا، دوژمنانێک کە بەتوندوتیژی یەکتر دەکوژن، هەندێک جار ئاگربەستێک ڕادەگەیەنن تاکوو مردووانیان بنێژن. ئەو مافەی لە کاتی ساغی یەکتریان بۆ نەدەبینی، دوای مردن ئەستۆپ دەکەن. چونکە مردن یادی ئەو سنوورە دەخاتەوە کە تەنانەت دوژمنایەتییش نابێ بپەڕێتەوەی.
ڕێزگرتن لە مردوو نیشانەی مرۆڤبوونە.
ڕێزگرتن لە مردوو، سەرەتای مرۆڤبوون…
ئانتیگۆنە و توانای شیوەنگێڕان
تراژیدیای ئانتیگۆنەی سۆفۆکلیس بە دەقیقی باسی پێشێلکردنی هەمان ئەو سنوورە دەکات. کرێئۆنی پاشا، ناشتنی پۆلینیکیس (کوڕی ئۆدیپ) کە لە دژی ئەو جەنگیبوو، قەدەغە دەکات. ئەو نەک تەنها دوای مردن سزای دەدات، بەڵکوو بە زەوتکردنی مافی ناشتن، شکۆیەکەشیشی لەناودەبات. بەڵام ئانتیگۆنە بۆ ناشتنی برای، لە دژی یاسای پاشا ڕادەوەستێت. چونکە بۆ ئەو، مافی ناشتنی برای پێشتر دێت لە فەرمانی دەوڵەت. ئانتیگۆنە بە ناشتنی برای، شکۆی مرۆڤانەی لێزەوتکراوی دەیەوێت بگەڕێنێتەوە.
جودیت باتلەریش لە کتێبی داواکارییەکەی ئانتیگۆنە، لەسەر بنەمای هەمان ئەو تراژیدیایە، پەیوەندی نێوان توانای شیوەنگێڕان، خزمایەتی، ناسینی کۆمەلایەتی و بوون بە سۆژێی باس دەکات. ئەم پرسیارانە لە یەکتر جیانین: کێ دەتوانرێت شیوەنی بۆ بگیرێت، کێ مردنی دەناسرێت، کێ وەک مرۆڤ قبوول دەکرێت. دانەنانی مرۆڤێک بە شایانی ناشتن و شیوەنگێڕان، شێوەیەکە لە نکۆلیکردن لە بوونی کۆمەلایەتی و مافی ناسینیشی.
بۆیە ڕێزگرتن لە گۆڕ تەنها ڕێزگرتن لە مردوو نییە. هەروەها ڕێزگرتنە لە ناسینی مرۆڤ وەک سۆژێ، لە کەلتوور و لە شارستانیەت.
بێڕێزی لە مردوو: دەرەوەی مرۆڤبوون
بەڵام بێڕێزی لە مردوو، ئاژەڵایەتی نییە. با ستەم لە ئاژەڵان نەکەین. ئەمە دەرەوەی مرۆڤبوونە. نکۆلیکردنە لەو بەهایانەی کە لە پرۆسەی کەلتوور، شارستانیەت و مرۆڤبوون پێکمانهێناوە. هەندێک جار هەواڵی هەڵمەتی گۆڕستانەکان دەخوێنمەوە. دوژمنایەتییەک دەبینم کە ئاراستەی ئێسکی مردووان، بەردی گۆڕ و یادگاریەکانی کراوە. مرۆڤ تەنها تۆڵە لە دوژمنی زیندووی خۆی نایەتەوە، بەڵکوو هەوڵی تۆڵەسەندنەوەی لە مردوویشی دەدات. بە زانینی ئەوەی مردوو چیتر ناتوانێ خۆی بپارێزێت، هەرەشەی لێ دەکات.
ڕێزگرتن لە مردوو، سەرەتای مرۆڤبوون…
فەرمانڕەوایی بەسەر مردووان
بیرم دێتەوە ئەوەی لە دەفنکردنی دایکی ئەیسێل توغلوک ئەنجامدرا. ئەوەی تەنانەت مافی ناشتنی دایکی مرۆڤێکیش دەکرێت ببێتە بوختەی دوژمنایەتی…
هەواڵێکی زۆر تاڵە ئەمە. ئەمڕۆ هەمان ئەو شتەمان بەرچاو دەکەوێت کە ئانتیگۆنە هەزاران ساڵ لەمەوبەر لە دژی ڕاوەستابووی: ئارەزووی دەسەڵات بۆ فەرمانڕەوایی تەنانەت بەسەر مردووی ئەو کەسەیشدا کە بە دوژمن دایدەنا. یوهاکردنی دایکی بەرکین ئەلوان لە میتینگێکدا، نە بابەتێکی ئاسایی، بەڵکوو شکستێکە لە شارستانیەتدا. چونکە ئەگەر لە کۆمەڵگایەکدا تەنانەت ڕێگا نەدرێت مردووان ئارامی بدۆزنەوە، لەوێدا نەک تەنها گۆڕستانەکان، بەڵکوو بەهایانی کەلتووری و ئەخلاقیش کە مرۆڤایەتی لە ماوەی هەزاران ساڵدا پێکیهێناوە، وێران دەکرێن. کەواتە ئەوەی دوای مردنی بەرکین ئەلوان گوترا، لاسارییە…
دەرەکیکردنی ویژدان
کاتێک سەیری ئەو ستەم و ناڕەوایییانە دەکەین کە لە تورکیا بەسەر خەڵکدا هاتووە، ئەو دوژمنایەتییە ئاراستەی مردوو و گۆڕستانەکان کراوە، و بێدەنگی کۆمەلایەتی لە بەرامبەریدا، زۆرجار هەمان پرسیار دووپات دەکەینەوە: چۆن مرۆڤ دەتوانێ ئەوەنده بێویژدان بێت؟
کەچی دەبینین ئەو کەسانەی بە بێویژدانی تۆمەتبار دەکەین، هەندێک جار تا ڕادەیەکی زۆر بەزەیدارن. ئەردۆغان لە کاتێکدا دایکی بەرکین ئەلوان لە میتینگێکدا یوهای لێ دەکرێت، دەتوانێ بۆ منداڵێکی کوژراو لە میسر فرمێسک بڕێژێت. نەتەوەپەروەرانی تورک کە لە ستەمی بەسەرهاتووی تورکانی ئویغوردا تووڕە دەبن، لەوانەیە هەمان هەستیاری بۆ ستەمی بەسەرهاتووی کوردان نیشان نەدەن. ئەوانەی لە شوێنێکدا بۆ مردنی منداڵان دەگرین، لە شوێنێکی تردا دەتوانن کوشتنی منداڵان بە ڕەوا ناوبەرن.
کەواتە، ئایا ئەم کەسانە بەزەیدارن یان بێویژدان؟ ویژدانیان هەیە یان نا؟
بە بۆچوونی من کێشەکە تەنها بوون یان نەبوونی ویژدان نییە. کێشەکە ئەوەیە ویژدان لە کوێ جێگیر کراوە و بەرامبەر ئازاری کێ دەجوڵێتەوە.
لێرەدا دەتوانین لەسەر سێ میکانیزمی پێکەوە بەستراو بدوێین: دەرەکیکردنی ویژدان، هەمسۆزیی هەلبژاردەیی و ڕادەستکردنی بەرپرسیارێتی ئەخلاقی. ویژدان، حوکمدانێکی ئەخلاقییە کە مرۆڤ لە ناخی خۆیدا ئەنجامی دەدات. مرۆڤ نەک تەنها هەڵسوکەوتی خەڵکی تر، بەڵکوو هەڵسوکەوتی خۆیشی حوکم دەدات. لە کۆتایی ڕۆژدا بیر لەوە دەکەینەوە چیمان کردووە، و کاتێک ناڕەوایی لەگەڵ کەسێک دەکەین، تاوانباری، شەرمەزاری یان شکۆشکاندن هەست پێدەکەین. ویژدان، پێویستی بە ئەوەیە مرۆڤ خۆیشی پشکنین بکات.
بەڵام هەندێک کەس ئەم حوکمدانە ناخییە ڕادەستی دەسەڵاتێکی دەرەکی دەکەن. لە جێی ویژدانی خۆیان، ئایدیۆلۆژیا، دەوڵەت، نەتەوە، دین یان بەها پیرۆزکراوەکانی خۆیان دادەنێن. بەم جۆرە، ئیتر بڕیار لەسەر ڕاست یان هەڵە بوونی شتێک، نەک بەپێی حوکمدانی ئەخلاقی خۆیان، بەڵکوو بەپێی پێوەرەکانی ئەو گرووپەی کە پێیان دەبەستن، دەدرێت.
دەرەکیکردنی ویژدان کە باسم دەکرد، تەواو ئەمەیە.
بۆ نموونە کاتێک مرۆڤێک دەڵێت «لە پێناوی وڵات هەموو شتێک دەکەم»، لەوانەیە پێویستی بە پشکنینی ئەو خراپەکارییانە نەبینێ کە بە ناوی وڵاتەوە ئەنجام دەدرێن. کاتێک کەسێک بە «تیرۆریست» ناودەبرێت، لەوانەیە ناڕەوایییانەی لەگەڵ ئەو کەسە ئەنجام دەدرێن ئیتر وەک ناڕەوایی نەبینرێن. چونکە قوربانی، لە سنووری هەستیاری ئەخلاقی دەرخراوەتەوە. میکانیزمێکی هاوشێوەیش لە ڕێگەی دینەوە کاردەکات. مرۆڤ کاتێک بەرامبەر هاودینەکانی خۆی تا ڕادەیەکی زۆر بەزەیدار دەبێت، دەتوانێ ستەمی بەسەرهاتووی خاوەن باوەڕی تر بە ڕەوا ناوبەرێت. کاتێک دەڵێت «دینمان ئاوا فەرمانی دەدات»، بەرپرسیارێتی ئەخلاقی هەڵسوکەوتی خۆیشی ڕادەستی دەسەڵاتێکی دەرەکی کردووە. کێشەکە لێرەدا دین یان هەبوونی سەر بە کۆمەڵگایەک نییە. کێشەکە ئەوەیە ئەم سەربەستییانە لە جێی ویژدانی تاکەکەسی دادەنرێن.
هەمسۆزیی هەلبژاردەیی
با بیر لەو کۆمەڵە خەڵکە بکەینەوە کە تەماشای سووتاندنی مرۆڤەکانی مادیماک دەکرد. هەندێک لەو خەڵکە لە ڕۆژێکی تردا بۆ مردنی منداڵێکی تر بە ڕاستی دەگریان. دەیانتوانی بەزەیی بۆ منداڵەکانی خۆیان هەبوویایە، یان بە ئازاری نزیکانیان بشکێنرێنایەوە. بەڵام لە بەرامبەر ئازاری ئەو کەسانەی لە مادیماک سووتێنران، هەمان هەستیارییان نیشان نەدا. چونکە ئەو کەسانە، لە ڕوانگەی ئەواندا، لە سنووری هاوپشتیی ئەخلاقی دەرخراو بوون. ئەوەتا لێرەدا هەمسۆزیی هەلبژاردەیی دێتە گۆڕێ. مرۆڤ بە تەواوی لیاقەتی هەستکردن بە ئازاری خەڵکی تری لەدەستنەداوە. بەڵام ئەم لیاقەتە تەنها ئاراستەی کەسانی دیاریکراو، ناسنامەی دیاریکراو و گرووپی دیاریکراو دەکات. سەرییانی گرووپ بڕیار دەدات ئازاری کام کەس شایانی بینین و ئازاری کام کەس شایانی پشتگوێخستنە. پرسیاری باتلەر دووبارە لێرە دێتە پێشمان: ویژدانی کێ دەتوانرێت شیوەنی بۆ بگیرێت؟
بۆ تێگەیشتن لەم ناکۆکییە، چەمکی خۆدۆستیی کۆمەڵایەتییش گرنگە. لە خۆدۆستیی کۆمەڵایەتیدا، مرۆڤ کاتێک گرووپی خۆی بە گەورە دەزانێ، بەهای خۆیشی لەسەر بنەمای گەورەیی ئەو گرووپە دادەمەزرێنێ. ڕەخنە لە گرووپەکەی، وەک هەڵمەتێک بەسەر خۆیدا هەست پێدەکات. بەم جۆرە، بینینی خراپەکارییەکانی گرووپەکەی، دەبێتە ئەزموونێک کە بەهای خۆیی شەخسی دەهەژێنێ.
ڕادەستکردنی بەرپرسیارێتی ئەخلاقی
میکانیزمی سێیەم، ڕادەستکردنی بەرپرسیارێتی ئەخلاقییە. مرۆڤ لە جێی ئەوەی بەرپرسیارێتی خراپەکەی خۆی هەڵبگرێت، دەیخاتە سەر شانی دەسەڵاتێک. بە گوتنی «دەوڵەت ئەمە دەویت»، «بەرژەوەندی وڵات ئەمە دەخوازێت»، «دینمان ئاوا فەرمانی دەدات» یان «ئەمە فەرمانی پێماندراوە»، کردەوەی خۆی لە پشکنینی ئەخلاقی دەربازدەکات.
ئەنجامێکی گرنگی ئەم میکانیزمە، ئەوەیە ڕێگری دەکات لە دروستبوونی هەستی تاوانباری. چونکە هەستی تاوانباری، پێویستی بەوەیە مرۆڤ کردەوەی خۆی بە هەڵە هەڵبسەنگێنێ و بەرپرسیارێتییەکەی هەڵبگرێت. بەڵام کەسێک کە ویژدانی خۆی بە دەسەڵاتێکی دەرەکی گرێداوە، دەتوانێ ئەوەی کردووە لە بابەتی حوکمدانی ئەخلاقی خۆی دەربازی بکات. کاتێک کەسێک دەڵێ «من فەرمانی خودا بەجێدەهێنم»، خۆی نەک وەک فاعلی خراپەکارییەک، بەڵکوو وەک جێبەجێکەرێکی فەرمانێکی پیرۆز دەبینێ. کاتێک دەڵێ «لە پێناوی وڵات کردم»یش، هەمان میکانیزم کاردەکات. بەهۆی ئەوەی وڵات پیرۆز دانراوە، کردەوەی بەناوی وڵاتەوە کراویش بەشێک لە پیرۆزی وەردەگرێت. بەم جۆرە، نەک کردەوەکە بەخۆی، بەڵکوو ئامانجەکەی بۆ چی کراوە، دەبێتە ئەو شتەی بڕیار دەدات.
ئامانجێکی پیرۆز دانراو، دەتوانێ خراپەکارییەکی کراو بە ناوی ئەو ئامانجەوەش پیرۆز بکات.
لەم حاڵەتدا، نەک تەنها مرۆڤ هەستی تاوانباری نییە، بەڵکوو دەکرێ شانازیشی بەوە بکات کە خراپەکارییەکی کردووە. چونکە خۆی نەک وەک تاوانبار، بەڵکوو وەک مرۆڤێکی چاک کە ئەرکی خۆی بەجێگەیاندووە، خزمەتی نەتەوەکەی کردووە یان گوێڕایەلی فەرمانی خودا بووە، دەبینێ.
ویژدانی پێچەوانەبووەوە
نەبوونی هەستی تاوانباری لێرەدا، بە واتای نەبوونی ویژدان نییە. پێوەرەکانی ویژدان گۆڕدراوە. مرۆڤ، نەک بەهۆی خراپەکاری، بەڵکوو بەهۆی بەرهەڵستکردنی فەرمانەکانی دەسەڵات، دەتوانێ هەستی تاوانباری بکات. زیان گەیاندن بە کەسێک لەوانەیە ئەو نەتووشی نیگەرانی بکات، بەڵام نەپاڵپشتی گرووپەکەی، دەتوانێ هەستێکی قوولی تاوانباری تێیدا دروست بکات. بەم جۆرە، کارکردی ویژدان پێچەوانە دەبێتەوە: مرۆڤ، نەک بەهۆی ئەوەی خراپەکاری کردووە، بەڵکوو بەهۆی ئەوەی ڕازی نەبووە خراپەکاری بکات، خۆی تاوانبار هەست دەکات. ئەمە، لەوانەیە مەترسیدارترین ئەنجامی دەرەکیکردنی ویژدان بێت. چونکە ویژدان ئیتر لە جێی ئەوەی کۆنتڕۆلێکی ناخی بێت کە ڕێگری لە خراپەکاری دەکات، دەتوانێ ببێتە میکانیزمێک کە خراپەکاری بە ڕەوا دادەنێت. ویژدان لێرەدا بە تەواوی نەفەوتاوە. شتێکی مەترسیدارتر ڕووی داوە: ویژدان لە حوکمدانێکی ئەخلاقی گشتی دەرخراوەتەوە و خراوەتە خزمەتی سەرییانی گرووپ و دەسەڵات.
تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی ویژدان
کەچی تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی ویژدان، بەزەیی نییە کە بۆ ئەوانەی خۆشماندەوێت پیشانیان دەدەین. ئەوە ڕەوشتمانە لە بەرامبەر ناڕەواییانەی کە بەسەر ئەو کەسانە هاتووە کە سەر بە گرووپی ئێمە نین، بیرو بۆچوونمان لەگەڵ هاوبەش نین، یان تەنانەت وەک دوژمنیان دەبینین.
خەفەتکێشانی مرۆڤ بۆ منداڵی خۆی، گریانی بۆ ئازاری نەتەوەی خۆی یان بەزەیی بۆ هاودینەکانی خۆی، بەتەنیا نیشانی ویژداندار بوونی ئەو نییە. ئەمانە دەکرێ ئەنجامی هەستێکی بەهێزی سەربەستی بن. ویژدان، لەو کاتانەی پێویستە، توانای بەرهەڵستکردنی گرووپ، ئایدیۆلۆژیا، باوەڕ و دەوڵەتی خۆمانە. ئەوەی ئانتیگۆنە لە بەرهەڵستکردنی یاسای کرێئۆندا کردووی، تەواو هەمان ئەمەیە. چونکە ویژدان، نەک ئەوەیە خەڵکی تر پێمان بڵێت چی ڕاستە، بەڵکوو ئەوەیە بتوانین تەنانەت ئەو شتانەی پێمان ڕاستن بە ئەخلاقی بپشکنین.
ڕێزگرتن لە مردوو و ویژدان
دەرەکیکردنی ویژدان، هەمسۆزیی هەلبژاردەیی و ڕادەستکردنی بەرپرسیارێتی ئەخلاقی، سێ میکانیزمن کە یەکتر تەواو دەکەن. لە یەکەمیاندا، مرۆڤ پێوەری ئەخلاقی خۆی دەبەستێتەوە بە دەسەڵاتێکی دەرەکی. لە دووهەمیاندا، بەزەیی خۆی تەنها بۆ کەسانی دیاریکراو سنووردار دەکات. لە سێیەمیاندا، لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی خراپەکارییەکەی خۆی لادەدات.
کاتێک ئەم سێ میکانیزمە پێکەوە دەکەون، مرۆڤ نەک تەنها لەبەرامبەر ئازاری خەڵکی تردا بێهەست دەبێت، بەڵکوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەنجامی ئەخلاقی کردەوەکانی خۆیشی دوورکەوتووتر دەبێتەوە. لەوانەیە هەستی تاوانباری دروست نەبێت، چونکە کردەوەکە لە سەرەتاوە وەک پیرۆز، پێویست و ڕەوا پێناسەکراوە.
بەم جۆرە، مرۆڤ لە یەک لاوە وا دەزانێ بەزەیداره، لە لایەکی تریشدا دەتوانێ پاڵپشتی ستەم بکات. ئەمە لەوانەیە یەکێک بێت لە مەترسیدارترین شێوازەکانی خراپەکاری: نەک ئەوەی مرۆڤ ئاگاداری خراپەکاری نییە کە دەیکات، بەڵکوو ئەوەی خراپەکارییەکەی بە ئەرکێکی ئەخلاقی دادەنێت.
ڕێزگرتن لە مردوو، سەرەتای مرۆڤبوون…
مرۆڤێک کە هەڵمەت بەسەر گۆڕێکدا دەبات، ناشتنێک ڕادەگرێت یان یوها لە دایکێکی شیوەنگێڕ دەکات، زۆربەی کات خۆی نەک وەک کەسێکی بێویژدان، بەڵکوو وەک کەسێک کە ئەرکی خۆی بەجێدەهێنێ، دەبینێ.
ڕێزگرتن لە مردوو، نیشانەی مرۆڤبوونە. ڕێزگرتن لە گۆڕ، هەروەکوو ڕێزگرتنە لە مردوو، ڕێزگرتنیشە لە شیوەنی زیندووان، لە ناسینی مرۆڤ وەک سۆژێ و لە شارستانیەت. بێڕێزی لە مردوو بەڵام، بەڕاستی ماڵئاواییکردنی مرۆڤە لەگەڵ مرۆڤایەتی خۆی.
بۆچوونەکانی ئەم نووسینە هی نووسەرەکەیەتی؛ لەوانەیە لەگەڵ سیاسەتی بڵاوکردنەوەی Rastinews بگونجێت یان نەگونجێت. Rastinews پلاتفۆرمێکی ئازادە و بەرەوڕووی بۆچوونی جیاواز کراوەیە.
