بەهچەلی سنووری پرۆسەکە دیاری کرد: نە چەمکردنەوە، نە مامەڵەکردن، نە گفتوگۆی دەستوور

Rastinews — دەولەت بەهچەلی، سەرۆکی گشتی مەهەپە، لە وتوویژێکدا بۆ ڕۆژنامەی تورکگون دەربارەی پرۆسەی "تورکیای بێ تێرۆر" قسەی کرد.

بەهچەلی ڕایگەیاند جیهان بەسەر قۆناغێکی مێژوویی تێپەڕ دەبێت کە تێیدا قەیرانی قورس بەرجەستە بووە، و لەم قۆناغەدا پێویستی بە بیرێکی نوێ، ستراتیژیەکی ژیرانە، ویژدانی نەتەوەیی و بەرپرسیارێتی سیاسی هەیە.

بەهچەلی جەختی لەوە کردەوە کە تورکیا پێویستە وەک دەولەت و نەتەوە، ئەو ڕووداوانەی ئارامی ناوخۆ، ئاشتی، یەکێتی نەتەوەیی، برایەتی، ئاسایش و بەرژەوەندییەکانی دەهەڕەشێننەوە، بە شێوەیەکی فرەلایەنە و ڕاستەقینە هەڵبسەنگێنێت. هەروەها ڕایگەیاند کێشە کۆمەلایەتییەکانی چارەسەرنەکراو بووەتە ئاستێک کە ئیتر نابێت پاشخۆ بخرێنەوە، و گفتوگۆکانی لەسەر بنەمای بەها و ناسنامە، نەتەوەکەی شلەژاندووە.

بەهچەلی ڕایگەیاند هەلومەرجی پێویست بۆ هەنگاوێک کە بەهۆیەوە چاوەڕوانی لاوازبوون و دابەشبوون پوچەل بکرێتەوە، ئیستا ئامادەیە، لەگەل ئەوەی زمانی سیاسەتێک کە لە جیاتی چارەسەرکردنی کێشە، قەیران بەرهەم دێنێت، تێگەیشتنی سیاسیی ململانێکار و چالاکیی پڕوپاگەندەی پەرەپێدەری گرژیی کۆمەلایەتی هەر بەردەوامن. هەروەها زیاد کرد لە ماوەی ئاڵۆزیی جیهانیدا، گواستنەوەی سەلامەتی تورکیا بۆ داهاتوویەکی ڕووناک و بنیادنانی داهاتوویەک کە تێیدا نەتەوەکە بە ئارامی و خۆشگوزەرانی و دڵنیاییەوە بژی، ئەرک و بەرپرسیارێتیی هاوبەشی هەموو کەسێکی نیشتمانپەروەرە.

بەهچەلی تۆماری کرد کە جگە لە هەوڵەکانی دابەشکردنی تورکیا لەسەر بنەمای دین، باوەر، مەزهەب و بنەمای نەتەوەیی، پێویستە پێناسەکردنی جۆراوجۆر وەک "پێشکەوتووخواز"، "پاشکەوتووخواز"، "سێکیولار" و "دینداری" ئەویش پووچ بکرێتەوە، و نابێت بەها هاوبەشەکان ببنە ئامرازی پێشبڕکێ یان کێشمەکێشی سیاسی.

بەهچەلی جەختی کردەوە کە پرۆسەی "تورکیای بێ تێرۆر" بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی نوێی خستووەتە سەر شانی مەهەپە، و وتیشی:

برایەتیی هەزار ساڵەمان، وەک کوماوەی باوەر و ئیلهاممان، گەورەترین سەرچاوەی هێز و توانامانە وەک نەتەوە و دەولەت. بە ڕۆحی یەکێتی نەتەوەیی و هاوپشتی، بە پاڵپشتی بەها ڕەگ و ڕیشەدارەکانمان، هیچ کێشەیەک نییە کە نەتوانین زاڵی بەسەردا بین. ڕێنماییمان، ئەقل و هۆشی هاوبەش و دوورئەندیشییە، لێبوردەیی و تێگەیشتنی دووتۆلایەنەیە. وازهێنان لە پێشداوەریی چەقبەستوو، کۆبوونەوە لە چواردەوری خۆشەویستیی نیشتمان و نەتەوە، و بەرهەمهێنانی سیاسەتێک کە بە ڕۆحی خەباتی نەتەوەیی تورکیا بەرەو ڕووناکی ببات، ئەرکی ئەخلاقی و سیاسی و مرۆییمانە. ناتوانین تورکیا بدەین بە چەمبەرێکی تەسکی بەربەستی ئایدیۆلۆژیک، و ناتوانین بنیادنانی سەدەی تورک و تورکیا بکەین بە قوربانیی هیچ حوکمێکی دۆگماتیک. بنیادنانی سەدەی تورک و تورکیا وەک هەنگاوێکی سیاسی کە دەبێت تاوتوێ بکرێت، وەک ئاڕاستەیەک کە چارەسەری نییە لێی خۆدوورگرتن، و وەک ناچارییەک کە هەرگیز دواخستنی نییە، دەربکەوتووە. ئەوە "تورکیای بێ تێرۆر" شێوازی پراکتیکیی ئەم بیرۆکانەیە.

"تورکیای بێ تێرۆر لە 50 خاڵدا"

لە هەڵسەنگاندنەکەی دەولەت بەهچەلیدا، بابەتی "تورکیای بێ تێرۆر لە 50 خاڵدا"یش جێگای خۆی وەرگرت.

لەم خاڵانەدا هاتووە کە "تورکیای بێ تێرۆر" بە واتای بڕیاری کۆتاییهێنان بە کێشەی تێرۆرە کە زیاتر لە 40 ساڵە تورکیا بەرەوڕووی بووەتەوە، لابردنی وێرانکارییەی تێرۆر لە ژیانی مرۆڤ، کۆمەڵگا، ئابووری و دەولەتدا، و دەربازکردنی داهاتوو لە سیبەری تێرۆرە. هەروەها جەخت لەسەر پاراستنی یەکێتی و یەکپارچەیی نەتەوەی تورک، بەهێزکردنی سەروەرییی دەولەتی کۆماری تورکیا، و بەجێهێشتنی وڵاتێکی ئارامتر، سەلامەتتر و خۆشگوزەرانتر بۆ نەوەی داهاتوو کراوەتەوە.

ئاماژە بەوە کراوە کە داهاتوو دەبنیاتنرێت بەبێ لەبیرچوونی ئازارەکانی ڕابردوو، و یادگاریی شەهیدان، قوربانیدانی گازییەکان و ئەزموونی نەتەوەیەک کە نرخی سەنگین لە خەباتی دژ بە تێرۆردا داوەتووە، هەرە گرنگترین بناغەی ئامانجی "تورکیای بێ تێرۆر"ن.

جەخت کراوەتەوە کە ئامانجی "تورکیای بێ تێرۆر" بە بڕیاری خودی تورکیا، عەقلی دەولەت و بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی ئەو وڵاتە دەرکەوتووە، و لە ڕوانگەی مەهەپەدا هیچ زۆرلێکردنی دەرەکی، مامەڵەکردن یان ڕێکخستنێک کە سنووری ویستی نەتەوەیی بکاتەوە، بوونی نییە.

لە ڕوانگەی مەهەپەوە، کێشەکە کۆکردنەوەی هەموو نەتەوەی تورکە لە چواردەوری بیرۆکەیەکی هاوبەشی داهاتوویی، و بەهێزکردنی هاوکاتی ئاسایشی دەولەت و ئارامیی کۆمەلایەتییە. هەروەها بیرخراوەتەوە کە زەمینەی سیاسیی "تورکیای بێ تێرۆر" لە 1ی ئۆکتۆبەری 2024، لە کردنەوەی ساڵی یاساسازیی نوێی پەرلەمانی تورکیادا، بە دەستدانی دەولەت بەهچەلی، سەرۆکی گشتی مەهەپە، لەگەڵ ئەندامانی پەرلەمانی پارتی دەم، لە هەلومەرجێکی سیاسیی نوێدا شێوەی گرتووە.

ئاماژە بەوە کراوە کە بەرپرسیارێتییەی بەهچەلی لەم پرۆسەیەدا پێویستە لە چوارچێوەی بیرۆکەی سیاسیی مەهەپەدا کە "یەکەم وڵات و نەتەوەم، پاشان پارتەکەم و خۆم"ە، هەڵبسەنگێندرێت. هەروەها زیاد کراوە کە سیاسەت تەنیا وەلامدانەوەی ڕووداوی ڕۆژانە نییە، بەڵکوو پێویستی بە خوێندنەوەی پەیوەندی نێوان ڕووداوەکان و پەرەپێدانی ڕوانگەیەکی ستراتیژی لە پێناو بەرژەوەندییە نەتەوەییەکاندا هەیە.

ئامانج، لابردنی تێرۆر و بردنەپێشی سیاسەت لەسەر زەمینی یاسایی و دیموکراتیکە

ڕایگەیەنراوە ئامانج چەکدانانی ڕێکخراوی تێرۆریستی و کۆتاییهێنان بە بوونی ڕێکخراوەییی ئەوە، و ئاماژە بەوە کراوە کە بانگەوازی چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی 27ی شوباتی 2025، یەکێکە لە خاڵە وەرچەرخانە گرنگەکانی پرۆسەکە.

جەخت کراوەتەوە کە مەرجی بنەرەتیی ئامانجی "تورکیای بێ تێرۆر"، دوورخستنەوەی چەک و توندوتیژییە لە بووژاندنەوەی ئامرازی سیاسەت. هەروەها ڕوون کراوەتەوە کە پرۆسەکە وەک ملکەچی، چەمکردنەوە یان مامەڵەکردن لەگەڵ ڕێکخراوی تێرۆریستی سەیر نەکراوە، بەڵکوو وەک ئامانجی لابردنی تێرۆر و بردنەپێشی سیاسەت لەسەر زەمینێکی یاسایی و دیموکراتیک.

ئاماژە بە گرنگیی کۆبوونەوەی هەموو تاکەکانی نەتەوەی تورک لە چواردەوری هەستی هاوبەشی نەتەوەیی و بیرۆکەی داهاتووی هاوبەش کراوە، و تۆمار کراوە کە لە جیاتی ئەوەی جیاوازییەکان ببنە هۆی ململانێ، پێویستە یاسای هاوولاتیبوون و برایەتیی هاوبەش بەهێزتر بکرێت.

زیاد کراوە کە "تورکیای بێ تێرۆر" تەنیا کێشەیەکی ئاسایشی ناوخۆیی نییە، بەڵکوو ڕووداوەکانی ناوچەی جوگرافیایی تورکیا ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ئاسایش، ئابووری، سیاسەتی دەرەوە و پێگەی ناوچەییی ئەو وڵاتە دادەنێن.

ئاماژە بە ململانێی ئەمریکا و چین، جەنگی ڕووسیا و ئۆکرانیا، ململانێکانی ڕۆژهەلاتی ناوەڕاست، کێشە سیاسی و ئابوورییەکانی ئەوروپا و گۆڕانکاریی ڕێگای بازرگانی و وزە کراوە، و ڕایگەیەنراوە تورکیا لەبەر پێگەی جیۆپۆلیتیکی خۆی لەنێوان ئەوروپا و ئاسیا، و لەنێوان دەریای ڕەش و دەریای سپیی ناوەڕاست، ڕاستەوخۆ کاریگەریی ڕووداوی ناوچەیی لەسەری هەیە. لەبەر ئەمەش، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ هەیە لەنێوان ئاسایشی ناوخۆییی تورکیا و ئاسایشی ناوچەیی.

جەخت کراوەتەوە کە پێویستە تورکیا تەنیا چاودێری ڕووداوەکانی ناوچە نەکات، بەڵکوو بە گوێرەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی هەڵیبسەنگێنێت و لە کاتی پێویستدا ئاڕاستەی پێبدات.

ڕایگەیەنراوە کەمبوونەوەی خەرجیی ئاسایشی، لەدەستدانی وەبەرهێنان و کاریگەریی لەسەر بەرهەمهێنان و بازرگانی کە تێرۆر بە هۆیانەوە دروستی کردووە، دەرفەت دەڕەخسێنێت سەرچاوەکانی وڵات بەرەو گەشەپێدان ئاڕاستە بکرێن.

ڕۆڵی پەرلەمانی تورکیا

ئاماژە بە ڕۆڵی پەرلەمانی تورکیا لە پرۆسەی "تورکیای بێ تێرۆر"دا کراوە، چونکە لە ناو پەرلەماندا کۆمیسیۆنی هاوپشتیی نەتەوەیی، برایەتی و دیموکراسی کاری خۆی بەردەوام کردووە، ڕاپۆرتی کۆمیسیۆنیش بە بەشداریی هەموو پارتە سیاسییەکان گفتوگۆ کراوە. بیرخراوەتەوە کە هەڵگرتنی پرۆسەکە لەسەر زەمینی پەرلەمان، بوارێکی فراوانتری گفتوگۆی دیموکراتیکی دروست کردووە.

تۆمار کراوە کە "تورکیای بێ تێرۆر" نەک لاوازیی بنیاتی نەتەوەیی دەولەت، بەڵکوو توانای سەروەرییی دەولەت، هاوپشتیی کۆمەلایەتی و هەستی یەکێتیی نەتەوەیی بەهێزتر دەکات. هەروەها جەخت کراوەتەوە کە لە پرۆسەکەدا نە چەمکردنەوە و نە مامەڵەکردن، و نە هیچ ڕوانگەیەک کە یەکپارچەییی دەستووری تورکیا بکاتە بابەتی گفتوگۆ، بوونی نییە.

ئاماژە بەوە کراوە کە یەکێک لە ئامانجەکانی تری "تورکیای بێ تێرۆر"، بەهێزکردنی ڕۆڵی تورکیایە وەک کارەرێکی ناوچەیی.

تۆمار کراوە کە "تورکیای بێ تێرۆر" بڕیاری گواستنەوەی یاسای برایەتیی هەزار ساڵەی نەتەوەی تورکە بۆ داهاتوو، و زیاد کراوە کە بەرقراربوونی بەردەوامیی ئەم ئامانجە تەنیا پابەندی بە بێدەنگبوونی چەکەوە نییە، بەڵکوو بە گەشەپێدانی توانای ئابووری، کۆمەلایەتی، یاسایی و دیموکراتیکیی تورکیاشەوە پەیوەستە.

Independent Türkçe