Adile Hanım: وانەی کەشوهەوا بۆ گەلێکی لە زەوی خۆی دابڕاو؛ پارتی دەم بنەمای کوردی بەرەو کوێ دەبات؟

Rastinews — لە ئانتالیا دوو کۆبوونەوەی گرنگ هەیە. یەکەمیان هی دەولەتانە؛ کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر گۆرانکاری کەشوهەوا، COP31، ئەم هەفتەیە بە میوانداری تورکیا بەردەوامە. دووەمیان هی 'گەلانە'. کۆبوونەوەی کەشوهەوای گەلان، وەک کۆبوونەوەیەکی لایەنگر، لەژێر سلۆگانی 'بەرز لە COP31' لە 14 تا 18ی نۆڤەمبەر لە ئانتالیا بەڕێوە دەچێت.

پارتی دەم بە هەموو کێشی خۆی بەشداری ئەم کۆبوونەوەیە دەکات. لە پۆستەری پارتیدا، لەگەڵ هاوسەرۆکی گشتی تولای هاتیمۆغلۆ، شازدە ناوی دیکەش هەن. نوێنەرانی موش، وان، بتلیس، ئاگری، هەکاری و بەتمان ئامادەن. کۆمیسیۆنی ژینگەی پارتی ڕایگەیاند کە قەیرانی کەشوهەوا لە پەیوەندییە چەوسێنەرانەی سیستەمی سەرمایەداریدا سەرچاوەی گرتووە. لە کۆبوونەوەکەدا وۆرکشۆپێکی ناونیشانی 'سووتەمەنی شەڕ'یش هەیە.

لەسەر کاغەز هیچ شتێک نییە کە بتوانرێت لێی ڕازی نەبوون. قەیرانی کەشوهەوا ڕاستییەکە. ناڕازیبوونی من لەسەر کەشوهەوا نییە، بەڵکوو لەسەر کاتبەندی و ئاراستەکەیەتی.

سەیری ساڵوو نیوێی ڕابردوو بکە. لە پرۆسەی 'تورکیای بێ تیرۆر'دا، کە بە بانگەوازی ئەبدوڵڵا ئۆجەلان دەستی پێکرد و لەگەڵ دەولەت بەڕێوە دەچێت، ئەو داخوازییانەی بیرودۆخی کوردی بۆ دەیان ساڵ هەڵگرتبوون، یەک بە یەک لە بنبەستی بێدەنگیدا نوقم بوون. پەروەردەی بە زمانی دایک، دانپێدانانی دەستووری، خودموختاری، ستاتۆ... ئیستا هەر کەس نەماوە کە ئەمانە لە سەکۆ یان لەسەر شاشەکان باس بکات.

ئێستا چی بە ئەو بنەمایە دەدرێت؟ ژینگە.

شاشە ئەو کەناڵانەی ڕووی لە کورد دەکەن، وەک بڵێی هەمووی لە یەک کاتدا دوگمەیەک دابگیرێت، پڕ بوونەتەوە لە بەرنامەی ژینگەیی. بانگەوازی 'وەرن لە کۆبوونەوەی کەشوهەوای گەلان کۆببینەوە' بووەتە پارچەیەکی ئاسایی لە بەرنامەی ئەو کەناڵانە. هیچ کاتێک بۆ پەروەردەی کوردی بە ئەو ئاستی هەستاندنەوە نەمانبینیوە. هیچ کاتێک کەمپینی بەرنامەیی ئەوتۆمان بۆ شارەوانییەکانی ژێر دەستی سەرپەرشتیاران نەبینیوە.

پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەمەیە: چی مانایەک هەیە ئەگەر بە گەلێکی لە زەوی خۆی دابڕاو بگوترێت 'خاوەندارێتی زەوی خۆت بکە'؟

ئەم گەلە زەوی خۆیی بە ویستی خۆی نەیهێشتووە. لە ساڵانی 1990دا، گوندەکانی کورد یەک بە یەک بەتاڵ کراونەتەوە. ڕاپۆرتی ساڵی 1993ی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی تورکیا (ئیهەدە) لیستی 874 گوند و مەزرەیەکی بڵاوکردەوە کە تەنها لەو ساڵەدا بە تەواوی یان بەشێوەیەکی بەشی بەتاڵ کرابوونەوە. لە کۆتایی 1993، شارۆچکەکانی وەک سلۆپی، شرناخ و ئێروح جگە لە گوندێکی پاسەوانان، هەموو گوندەکانی خۆیان لەدەستدابوو.

لە لیجێ و کولپ، دۆخەکە تاڵتر بوو. لەم دوو شارۆچکەیە بە هیچ جۆرێک گوندێکی نیشتەجێ نەمابووەوە. دادگای ئەورووپی بۆ مافی مرۆڤ ساڵانێک دواتر لە دۆسیەی لیجێدا بریاری خۆی دا. دادگاکە ساڵی 2004 بریاری دا کە تورکیا پەیمانەکەی پێشێل کردووە، بەهۆی تێکدانی موڵک و خانووان لەلایەن هێزەکانی ئاسایشەوە و نەبوونی ڕێگایەکی سکالای کاریگەر.

هێشتا ژمارەکان جێی مشتومڕن. یەکێتی پارێزەرانی ئامەد ڕایگەیاند کە لە نێوان ساڵانی 1990 تا 1997، 3,211 گوند و مەزرە بەتاڵ کراونەتەوە. ژمارەی کۆمیسیۆنی لێکۆلینەوەی مافی مرۆڤی پەرلەمانی تورکیا (تەبەمەمە) 3,688 بووە.

دارستانەکانی دەرسیم برینێکی جیاوازن. لە مانگانی سێپتەمبەر-نۆڤەمبەری 1994، نزیکەی سێیەکی 399 گوندەکەی دەرسیم، واتە 137 گوند، لە ئۆپراسیۆنی سەربازیدا بەشێوەیەکی بەشی بەتاڵ کرانەوە یان سووتێنران. توێژەرانی زانکۆی لوند بۆ چەند ساڵێک سووتاندنی دارستانەکانی دەرسیمیان لێکۆڵینەوە کرد. ئەنجامەکان ئاماژە بە پەیوەندییەکی بەرچاو لەنێوان ململانێ و سووتاندنەکاندا دەکەن.

گوندنشین لەنێوان دوو ئاگر مابووەوە. کاتێک شەڕی گریلا دەستی پێکرد، هەم پەکەکە و هەم دەولەت داوایان لە گوندنشینان کرد لایەن بگرن. ئەوەی لایەنی نەگرت و ئەوەی لایەنی گرت، هەریەکەیان زەوی خۆیانی لەدەستدا.

ئەوەی زەوی خۆیی لەدەستدا، کەوتە سنووری شارەکان. دانیشتووانی ئامەد کە لە سەرژمێری 1990دا 380 هەزار کەس بوو، ساڵی 1994 گەیشتە 1 ملیۆن. مێرسین لە 422 هەزار گەیشتە 1 ملیۆن، ئادانا لە 927 هەزار گەیشتە 2 ملیۆن. لەپشت ئەم زیادبوونەدا هیچ چیرۆکێکی گەشەپێدان نەبوو. تەنها گەجەکۆندۆ هەبوو، بێکاری هەبوو.

پاشان، کرێی کورد بووە هەرزانترین کرێ لە تورکیا.

سەیری باخەکانی فندق بکە. بەپێی لێکۆلینەوەی ساڵی 2014ی کۆمەڵەی یارمەتیدەری ژیان، دوو لە سێی کرێکارانی وەرزیی گواستراوەی کشتوکاڵی زمانی دایکیان کوردییە. لە ئورفاوە بۆ چوکوروڤا، لە کۆنیاوە بۆ دەریای ڕەش، لەپشت هەموو دروێنەیەکدا خێزانی کوردی هەیە؛ خێزانێک کە لە چادردا دەمێننەوە، لە کەلۆکەی بارهەلگردا گوزەرگە دەکەن، منداڵیان بۆ کێڵگە دەبن نەک بۆ قوتابخانە.

ئەم کرێکارانە تەنها چەوساوە نین، لێشیانیش دەدرێت. لە 4ی سێپتەمبەری 2020، 16 کرێکاری کورد کە لە شارۆچکەی مازیداغیی مەردینەوە چوبوونە سەقەریا، تووشی هێرشی خاوەنکار و گوندنشینان بوون. بەپێی قسەی کرێکارەکان، خاوەنکار پێی وتبوون 'ڕاوڕێی کوتر'. ساڵی 2018، قادر ساقچی، تەمەن 39 ساڵ، لە سەقەریا لەبەر قسەکردن بە کوردی لە شەقامدا تووشی هێرش بوو و گیانی لەدەستدا.

سێ مانگ لەمەوبەر هەمان دۆخ دووبارە بووەوە. زیاتر لە 70 کرێکار و خێزانەکانیان کە لە جزیر و سلۆپییەوە بۆ کۆکردنەوەی فندق چوبوونە گوندی بەکتاشلی، سەر بە شارۆچکەی ئالاپلیی زۆنگولداق، لە 22 و 23ی ئاگست، لە ماوەی دوو ڕۆژدا دوو جار تووشی هێرشی بەردبارانکردن و دارکوتان بوون. لە وێنەکاندا دەرکەوت کە منداڵانی دانیشتوو لە کەلۆکەی بارهەلگردا، بوونە ئامانجی دار و بەرد.

لە گۆرەپانی بیناسازیشدا دۆخ جیاواز نییە. ساڵی 2017، زۆربەی کرێکارانی کوردی خەڵکی بینگۆل کە لە پرۆژەی تۆکیدا لە نالیهان کاریان دەکرد، تووشی هێرشی گروپێکی نزیکەی 100 کەسی بوون. ئەو گروپە یەکێک لە کرێکارانیان لە بالکۆنی بینایەکەوە فڕێدا. سێ کرێکار کە لە شارۆچکەی کورتالانی سیرتەوە چوبوونە بۆدروم، لە گۆرەپانی کاردا لەبەر قسەکردن بە کوردی تووشی هێرشی تفەنگی پۆمپە، ساتوور و میلی ئاسن بوون.

بەڵام ناوی ئەوانەی لە سەر دارمانگەوە دەکەون، زۆربەی کات تەنانەت نابێتە هەواڵ. بەپێی داتاکانی ئیسەئیگە، لە پێنج مانگی یەکەمی 2026دا لانی کەم 835 کرێکار گیانی خۆیان لەدەستدا. سەکتەرەکانی بیناسازی و کشتوکاڵ زۆرترین مردن تێیاندا تۆمار کراوە.

هەروەها کارگەی لیسکردنی کۆت بە خۆڵ هەیە. لە ساڵانی 2000دا، لە کارگەی ژێر پەلکانی ئیستانبوڵ، گەنجان بە خۆڵ کراسی کۆتیان کۆن دەکرد و سییانیان لەبەر ئەو کارە پووکایەوە. بەهۆی نەخۆشی سیلیکۆز، ژمارەی ئەوانەی تەنها لە شارۆچکەی کارلیۆڤای بینگۆل گیانیان لەدەستداوە، مانگی مایسی ئەمساڵ گەیشتووەتە 32 کەس. 32 گۆڕی گەنج لە تەنها یەک شارۆچکە.

ئێستا ئەم دۆخە لەگەڵ سەکۆکەی ئانتالیا بخەرە بەرامبەر یەکتر. بە منداڵانی گەلێک کە گوندەکانیان سووتێنراوە، لە باخی فندقدا لێیان دراوە، لە دارمانگەوە کەوتوون و سییانیان لە کارگەی کۆتدا پووکاوەتەوە، ئێستا دەوترێت 'خاوەندارێتی هەوا و ئاو و زەوی خۆتان بکەن'. وەک بڵێی خۆیان ئەو گوندانە بەتاڵ کردبووەتەوە. وەک بڵێی خۆیان بۆ کەیف و خۆشی کەوتبوونە ڕێگای دەریای ڕەش.

ڕستەیەک لە وتاری کۆبوونەوەکە بیرتان بێتەوە: ئەگەر پیشەسازی ئەوتۆ گەورەتان و کۆمپانیا گەورەکانتان نەبوایە، ئەوا پێویستیتان بە نەوت نەدەما. ڕستەیەکی ڕاستە. بەڵام لە کوردستان پیشەسازییەکی ئەوتۆ گەورە نییە. ئەوەی بەشی کوردستان بووە، بوونی بە هەرزانترین کرێکاری ئەو پیشەسازییە بوو. کێشەی پارێزگاکانی کورد ئیمیسیۆنی کاربۆن نییە. کێشەکەی گوندی سووتێنراوە، دارستانی بڕدراوە، بەنداو، کانی بەرد و کشتوکاڵی لەناوبردراوە. واتە دیسان سیاسەتە.

جیاکردنەوەی ژینگە لە کێشەی کورد و گۆڕینی بۆ ناونیشانێکی گشتگیری جیهانی، جوانترین شێوازە بۆ ئەوەی کێشەی کورد باس نەکرێت. کەس نایەڵێت 'لە پەروەردەی کوردیدا پاشگەز بووینەتەوە'. تەنها ئەوەیە کە ئێستا شتێکی دیکە باس دەکرێت. بنەما سەرقاڵ کراوە، هێزی بەرەو ئاراستەیەکی دیکە ئاراستە کراوە.

ئەنجامێک کە من لەم دۆخە وەردەگرم ئەمەیە: کۆبوونەوەی ئانتالیا زیاترە لە بۆنەیەکی کەشوهەوایی. هەوڵێکە بۆ گۆڕینی فەرهەنگی داخوازی لایەنی سیاسی کورد. لە جیاتی مافی نەتەوەیی باسی 'گەلان' دەکرێت، لە جیاتی ستاتۆ باسی 'بۆشاییەکانی ژیان' دەکرێت، لە جیاتی کوردستان باسی 'هەسارە' دەکرێت.

ژینگە کێشەی کوردیشە. بەڵام یادەوەری ژینگەیی ئەم گەلە بە شەخەی سەهۆلەکان دەستپێنەکردووە، بەڵکوو بە گوندە سووتاوەکەی خۆی دەستپێکردووە. سەکۆیەکی کەشوهەوایی کە باسی مافی گەڕانەوە بۆ گوندە بەتاڵکراوەکان، دارستانەکانی دەرسیم و کرێکاری لێدراو لە باخی فندق نەکات، باسی ئەوە ناکات کە بەسەر کورددا هاتووە. بەڵکوو دایدەپۆشێت.