ڕاپۆرت: لە یەک ساڵدا 193 کرێکار گیانی لەدەستداوە، مردنی منداڵان بەرز بووەتەوە

Rastinews — بەپێی ڕاپۆرتی کوشتارەکانی کار بۆ مانگی ئۆکتۆبەری 2026ی ئەنجومەنی تەندروستی و ئاسایشی کرێکاری (ئیسیگ)، لە مانگی ئۆکتۆبەردا لانیکەم 193 کرێکار لەکاتی کارکردندا گیانی لەدەستداوە. کۆی گشتی قوربانیانی ده مانگی یەکەمی ساڵ گەیشتووەتە لانیکەم 1.930 کەس، لەکاتێکدا لە ڕۆژی ئاشکراکردنی ڕاپۆرتەکەدا، ژمارەی قوربانیانی تەقینەوەیەک لە فابریکای ئاسن و پۆلای هاباش لە عەلیاغای ئیزمیر بۆ 17 کەس بەرز بووەتەوە.  

کوشتاری هاباش: "سۆمای سیستەمی ئیستیسمار لە فابریکاکان"

باس کرا کە بەهۆی تەقینەوە و ئاگرگرتنەوەیەک لە فابریکای ئاسن و پۆلای هاباش لە عەلیاغای ئیزمیر، 17 کرێکار گیانی لەدەستداوە و 12 کرێکاریش بریندار بوون کە یەکێکیان بە شێوەیەکی قوورس. ئەنجومەنی ئیسیگ ڕایگەیاند کە ناتوانرێت ئەم ڕووداوە وەک کەمتهێنانێکی تەکنیکی ڕۆژانە پشتگوێ بخرێت و وتیشی: "ئەگەر دوای ئەم کوشتارە تەنها بڵێین 'با هۆکارەکانی ڕووداوەکە بپشکنرێت'، 'با لێکۆڵینەوەیەکی کارا بکرێت'، 'با بەرپرسیارەکان بدۆزرێنەوە'، ئەوا هیچ شتێک نەکردووین جگە لە بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی کێشەکە. ئەم کوشتارە سۆمای سیستەمی ئیستیسمار لە فابریکاکانە."

لە ڕاپۆرتەکەدا کە ئاماژە بە قەبارەی سیستەمی ئیستیسمار و زۆرداری لە کۆمپانیاکە کراوە، ئەم ڕاستیانە ئاشکرا کراون:

• تۆمار کراوە کە بۆ ساڵانێکی زۆر کرێکارانی ئەم کۆمپانیایە بە شیفتی قورسی 12 کاتژمێری ڕۆژانە کارپێکراون، و ئەم سیستەمە بەهۆی نەبوونی چاودێری فەراهەم کراوە.

• باس کرا کە لە دوو هەفتەی پێش کوشتارەکەدا، دوو کرێکاری دیکە بەناوەکانی هاکان دۆغان و ئەیوب ئەگینلی لە فابریکەکەدا گیانی خۆیان لەدەستداوە، بەڵام کارەکان بەبێ وەستان بەردەوام بووە.

• جەختکرایەوە کە لەگەڵ ئەوەی لەرزەی تەقینەوەکە بەقەد ئەوە بەهێز بووە کە کرێکارانی کۆمپانیای سمارت سۆلار کە لە هەمان ناوچە خەباتیان دەکرد هەستیان پێی کردبێت، و لەگەڵ مردنی 17 کرێکار، چەرخەکانی فابریکەکە ناوەستێنران.

• ڕاگەیەنرا کە پێش ڕووداوەکە بەچرکە، پلاکاردێکی یەکێتی کرێکارانی ئێژە کە لەسەر دیوارەکانی فابریکەکە هەڵواسرابوو و لەسەری نووسرابوو "کوشتاری کار لە هاباش! ئیتر بەسە! بۆ ژیان ڕێکخراوبوون و خەبات بکە!" بە پەلە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتییەوە هەڵگیرا؛ هەروەها دوای تەقینەوەکە، نوێنەرانی کرێکاران کە لەبەردەم نەخۆشخانەی حکومی عەلیاغا کارەساتەکەیان شڵەژاند، لەلایەن پۆلیسی دژە تیرۆرەوە گیران.

لە بەیاننامەکەدا هاتووە: "کێشەی ئێمە سیستەمی کاپیتالیستییە کە کرێکارانی کان لەژێر زەویدا دەکاتە کۆمور، و کرێکارانی مەتاڵ لە فابریکادا دەکاتە مادەی تواوە. دەبێت بڵێین کە لانیکەم با خاوەن کارەکە کە وەک قارون دەولەمەندە بچێتە دادگا، و با وەزیرانی پەیوەندیدار کە ئەم سیستەمە بەردەوام دەکەن، بەتایبەتی وەزیری کار، دەستلەکار بن. بۆ لێپرسینەوە، بۆ ژیان، دەبێت ڕێکبخرێین و خەبات بکەین." داوا کرا کە بەرپرسان لەژێر بەندەکانی یاسایی تاوانی بە ئاگایی لە ئەگەر (کاست) دادگایی بکرێن.

زیادبوونی چوار قاتی مردن لەژێر تەمەنی 14 ساڵ، کارکردنی مەرگبار لە تەمەنی پیری

داتاکانی مانگی ئۆکتۆبەر ئاماژەیان بە شەقێکی قووڵی بنەڕەتی لە دابەشکردنی کوشتارەکانی کار بەپێی گروپی تەمەن کرد. لە نێو 175 کرێکاری تەمەنیان دیاریکراو، 68 کەسیان، واتە نزیکەی 39%، پێکهاتبوون لە گروپە لاوازەکانی هەردوو لووتکەی تەمەنی کارکردن: منداڵانی تەمەن 0 تا 17 ساڵ و کرێکارانی تەمەن 50 ساڵ و سەرووتر. بەراورد لەنێوان ماوەی ئۆکتۆبەری 2025 و ئۆکتۆبەری 2026، کۆی گشتی ژمارەی کوشتارەکانی کار لە 169 بۆ 193 بەرز بووەتەوە، واتە زیادبوونێکی 14,2%.

کۆی گشتی مردنی منداڵ کرێکاران لە ئاستی 8 لە ئۆکتۆبەری 2025 بۆ 9 لە ئۆکتۆبەری 2026 بەرز بووەتەوە، بەڵام شەقەکەی ڕاستەقینە لە پلەی تەمەندا ڕووی داوە؛ مردنی منداڵانی تەمەن 14 ساڵ و لاوازتر لە 1 بۆ 4 کەس باڵا بووەتەوە، واتە چوار قات. لە گروپی تەمەن 15 تا 17 ساڵدا 5 منداڵ/گەنج کرێکار گیانی لەدەستداوە، لەکاتێکدا لە ڕاپۆرتەکەدا جەختکراوەتەوە کە جگە لە ئیستیسماری منداڵان کە بە یارمەتی پرۆگرامی MESEM یاسایی کراوە، هەوڵدراوە مردنی منداڵانی کۆچبەر کە بەبێ تۆمار لە کشتوکاڵ و بیناسازیدا کاردەکرێن، بە وتنی شتانی وەک "لە شوێنی بیناسازیدا یاری دەکرد" یان "بۆ سەردانی باوکی هاتبوو" بشاردرێتەوە.

مردنی کرێکارانی تەمەن 50 ساڵ و سەرووتر لە هەردوو ساڵدا نزیکەی سێیەکی کۆی گشتی قوربانیانی پێکهێناوە. لە ئۆکتۆبەری 2025دا 60 کرێکاری تەمەن 50 ساڵ و سەرووتر گیانی لەدەستدا، بەڵام لە ئۆکتۆبەری 2026دا ئەم ژمارەیە بووە 59. بەتایبەتی بەرزبوونەوەی مردن لە گروپی تەمەن 50 تا 64 ساڵ لە 46 بۆ 51 کەس، سەلماندی کە بەهۆی ئەوەی مووچەی تەقاعود لەژێر هێڵی برسیەتییە، ملیۆنان هاوڵاتی ناچار کراون لەژێر بارودۆخی قورسی پیشەسازی قورس، کشتوکاڵ و شوێنی بیناسازی کاربکەن. لە تەمەن 65 ساڵ و سەرووتریشدا 8 کرێکار لەکاتی کارکردندا گیانی لەدەستدا.

بەرزترین زیادبوونی ژمارەیی لە هێزی کاری سەرەکیی تەمەن 30 تا 49 ساڵدا ڕوویدا، کە ژمارەی مردووان لە 61 بۆ 74 کەس بەرز بووەتەوە (زیادبوونی 21,3%). لە گروپی تەمەن 18 تا 29 ساڵدا 33 کەس مردوون، لەکاتێکدا ژمارەی کرێکارانی کە ناسنامە یان تەمەنیان دیارینەکراوە لە 8 بۆ 18 کەس باڵا بووەتەوە، واتە زیادبوونی 125%؛ ئەم زیادبوونە قەبارەی کرێی کۆچبەرانی بەبێ چاودێری ئاشکرا کرد.

94% لە کرێکارانی گیانیان لەدەستداوە ئەندامی هیچ سەندیکایەک نەبوون

لە مانگی ئۆکتۆبەردا زۆرترین کوشتاری کار بە 74 مردن لە سەکتەری پیشەسازیدا ڕوویدا، لەکاتێکدا لە بیناسازیدا 42 کرێکار، لە کشتوکاڵدا 40 کرێکار و لە سەکتەری خزمەتگوزاریدا 37 کرێکار گیانی لەدەستدا. بەپێی دابەشبوون بەسەر بوارەکانی کاردا؛ لە کشتوکاڵ و دارستاندا 40 کرێکار (19 کرێکار، 21 جوتیار)، لە بیناسازی و ڕێگاسازیدا 38 کرێکار، لە گواستنەوەدا 23 کرێکار، لە کەشتی/کەشتیسازخانە/بەندەردا 17 کرێکار، لە توریزم و کاتژمێرخۆشیدا 15 کرێکار، لە کانزاییدا 12 کرێکار، لە مەتاڵدا 12 کرێکار و لە شارەوانی و کارە گشتییەکاندا 10 کرێکار گیانی لەدەستدا. ئاماژە بەوە کرا کە لە گواستنەوەدا کاتژمێری درێژی کارکردن و ئامێرە بێ چاودێریکراوەکان مردنەکانیان بەرز کردووەتەوە، هەروەها تۆمار کرا کە 13 کرێکاری دەریایی کە لە کەشتییەکانی کۆمپانیا بنچینە-تورکییەکان لە ناوچەی جەنگی دەریای ڕەش کاردەکردن، گیانیان لەدەستداوە.

لەنێو هۆکارە سەرەکییەکانی مردندا، پێشان و ڕووخان (43 کرێکار)، ڕووداوی هاتووچۆ و ئامێری گواستنەوە (35 کرێکار) و کەوتنە خوارێ لە بەرزایی (30 کرێکار) پلەی یەکەمیان گرتووە. 20 کرێکار بەهۆی سەکتەی دل و خوێناوی مێشک کە لە ئاکامی ڕیتمی توند و بەردەوامی کارکردندا دروست بووە گیانیان لەدەستدا؛ هەروەها 16 کرێکار بەهۆی توندوتیژی لە شوێنی کار، 9 کرێکار بەهۆی تەقینەوە و ئاگرگرتنەوە، و 9 کرێکاریش بەهۆی برقی کارەباوە گیانیان لەدەستدا.

بەپێی هەواڵەکەی ماڵپەڕی ئێورانسێل؛ 167 کەس (87%) لە قوربانیان کرێکار و فەرمانبەر بوون، لەکاتێکدا ڕێژەی جوتیار و پیشەوەرانی کە بۆ خۆیان کاردەکەن لە 13% (26 کەس) وەستا. تۆمار کراوە کە ئەم هاوسەنگییە کە لە ساڵانی سەرەتای تۆمارکردنی ڕاپۆرتدا 80% بە 20% بووە، ئێستا بەزیانی کرێکارانی خاوەن مووچە تێکچووە.

لانیکەم 182 کرێکار (94%) لەوانەی گیانیان لەدەستداوە ئەندامی هیچ سەندیکایەک نەبوون، لەکاتێکدا تەنها 11 کرێکار (6%) سەندیکالی بوون. هەروەها لە ڕاپۆرتەکەدا تۆمار کراوە کە 15 کرێکاری ژن لە کارەکانی کشتوکاڵ و پاکژکردنەوەی بەبێ تۆمار گیانیان لەدەستداوە، و لانیکەم 25 کرێکاری کۆچبەر کە 17 کەسیان سووری بوون گیانیان لەدەستداوە. ژمارەی قوربانیان بەپێی مانگەکانی ده مانگی یەکەمی ساڵی 2026 بەمشێوەیە تۆمار کراوە: جانویە 155، فێبرواری 129، مارس 151، ئەپریل 190، مەی 214، جوئن 228، جولای 216، ئۆگست 227، سێپتەمبەر 227 و ئۆکتۆبەر 193.