HRW: بازئاوەدانەوەی سوریا بەبێ ڕاوێژ بە خاوەن خانووە ڕووخاوەکان بەڕێوەدەچێت

Rastinews — ڕێکخراوی دیدەبانی مافی مرۆڤ (HRW) ڕایگەیاند کە حکوومەتی کاتیی سوریا چەندین ڕێکەوتنی بازئاوەدانەوەی بە بلیۆن دۆلار واژووکردووە، بەبێ ئەوەی چوارچێوەیەکی مافی مرۆڤ هەبێت کە ڕای دەربەدەرکراوان، خەڵاتی دادپەروەرانە و ڕێگای سکاڵاکردنی سەربەخۆ بپارێزێ.

حکوومەتی کاتیی سوریا لە مارسی 2026دا پلانێکی نیشتمانی بۆ چاکبوونەوە ڕاگەیاند، دوای ئەوە چەندین بەڵێنی نێودەوڵەتی بە بلیۆن دۆلار بۆ یارمەتی، دارایی و وەبەرهێنان هاتنە پێش. بەڵام چوارچێوە یاساییەکانی ڕێکخەری بازئاوەدانەوە، حکوومەت یان کۆمپانیا بازرگانییەکان ناکەن پێش پەسەندکردنی پرۆژەکان، ڕاوێژ بە کۆمەڵگا کارلێکراوەکان بکەن، لەوانە ئەوانەی هەتا ئێستا دەربەدەرن. لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە پرۆسەکە باس لە مەرجەکانی خەڵاتدان بکرێت نەک بە زۆرەملێ بسەپێنرێت، هەروەها میکانیزمێکی سەربەخۆ دابمەزرێنرێت کە دانیشتووان لە بەرامبەر بڕیارەکان سەبارەت بە خانوو و زەوییانیان سکاڵا تێدا بکەن.

هیبا زایادین، ڕاوێژکاری باڵای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە HRW، دەڵێت: "بازئاوەدانەوەی سوریا بە خاوی بەرەو پێش دەڕوات، بەڵام بەبێ چوارچێوەیەکی مافی مرۆڤ، زۆر لە سووریەکان دەبنە بەزیوان. ئەو چوارچێوە یاساییانەی ئێستا کۆتاییان پێ دەهێنرێت، دیاری دەکەن خانووی کێ دەبنیادنرێتەوە، داواکاریی کێ بەڕەسمی دەناسرێت و دەنگی کێ دەبیسترێت."

HRW لە مایسی 2026دا لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانی لە سوریا ئەنجام دا. لەم چوارچێوەیەدا لەگەڵ دانیشتووانی گوندی گەدفە لە دەوروبەری ئیدلیب کە لە کەمپەکانی دەربەدەری گەڕاونەتەوە، دانیشت. ڕێکخراوەکە هەروەها چاوپێکەوتنی لەگەڵ چالاکوانێک کرد کە بۆ پاراستنی سەلامەتی خۆی ناوی ئاشکرا نەکراوە، ئەوەی داوای هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری ژمارە 66 و گەڕاندنەوەی مافی خانووبەرەی خۆی لە Marota City دەکات.

HRW چەندین بەیاننامە و بەڵگەنامەی حکوومەتی سوریایان پێداچوونەوەیان کرد، لەوانە بەیاننامەکانی سەرۆکی سوریا ئەحمەد ئەلشەرع سەبارەت بە بازئاوەدانەوە کە لە مارسی 2026دا لەلایەن ئاژانسی هەواڵی عەرەبی سوریا (سانا) بڵاوکراوەتەوە، و بەیاننامەی دەستووری مارسی 2025. ڕێکخراوەکە هەروەها ڕاپۆرت و داتای بانکی جیهانی، کۆمیتەی ڕزگارکردنی نێودەوڵەتی (IRC)، ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچبەری (IOM)، کۆمیسیارییەتی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران (UNHCR)، بەڕێوەبەرایەتی هاوکاریکردنی کاروباری مرۆیی نەتەوە یەکگرتووەکان (OCHA)، ئینیشیاتیڤی ڕیفۆرمی عەرەبی و The Syria Report هەڵسەنگاندن.

ئەو کەسانەی دەگەڕێنەوە بۆ کۆمەڵگاکانی خۆیان، خانووەکانیان تێکشکاو دەبیننەوە و گوندەکانیان بەبێ ئاو، کارەبا و خزمەتگوزاریی تەندروستی دەمێننەوە. داواکارییەکانی خانوو، زەوی و موڵک کە لە سەردەمی ئەسەدەوە ماوەتەوە هێشتا چارەسەر نەکراون. پرۆژەکانی بازئاوەدانەوەیش بەبێ بەشداریی بەواتای دانیشتووانی کارلێکراو دەست پێدەکەن.

بەپێی The Syria Report، لە گەڕەکی جۆبەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوچەی سەنتەری دیمەشق نزیکەی 95 لەسەدی بیناکان ڕووخاوە. لە گەدفەی دەوروبەری ئیدلیبیش، دانیشتووانی گەڕاوە لە دەربەدەری لە مایسی 2026دا بە HRW ڕایانگەیاند کە نە ئاوی خۆراوە، نە تۆڕی کارەبای کارا، نە فاضلاوی گوێرا، نە قوتابخانەی چالاک و نە خزمەتگوزاریی تەندروستی نزیک هەیە.

سوریا لە قۆناغی جەنگێکی زیاتر لە دە ساڵ دەردەچێت کە لە زۆر لە ناوچەکانی وڵاتەکە کاولبوونێکی گەورەی بە شارستان، خانووبەرە و ژێرخانی گەیاندووە.

بانکی جیهانی لە ئۆکتۆبەری 2025دا خەسارە فیزیکییەکەی بە 108 ملیار دۆلار خەمڵاند، لەگەڵ ئەوەشدا تێچووی مامناوەندی بازئاوەدانەوەی لە نێوان 140 تا 345 ملیار دۆلاردا، بە مامناوەندی 216 ملیار دۆلار خەمڵاند. حکوومەتی کاتیی سوریا بەخێرایی دەستی کرد بە هەوڵدان بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بازئاوەدانەوە؛ لەگەڵ ئەوەی ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپی ئەو مەرجانە توندانەی ساڵانێک وەبەرهێنانیان قەیتان کردبوو و سووریەکانیان هەژارتر کردبوو هەڵگرت، حکوومەتی کاتی توانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نوێ بکاتەوە و سەرمایەی بیانی ڕابکێشێت.

وڵاتانی گەلف پێشەنگیی وەبەرهێنانەکانیان کرد. سعوودییە بەڵێنی 6.4 ملیار دۆلاری لە بوارەکانی خانووبەرە، ژێرخان، تەلیکۆم و وزە دا. سعوودییە لەگەڵ قەتەر لە ئاپریلی 2025دا قەرزی 15.5 ملیۆن دۆلاریی سوریا بۆ بانکی جیهانیان دا، بەمەش ڕێگا خۆشکرا بۆ پەیوەندییەکان دوای 14 ساڵ ڕاگیران. قەتەر بەڵێنی 4 ملیار دۆلاری دا، لە کاتێکدا کۆمپانیای DP World کە بنکەی لە ئیمارات هەیە، مافی بەڕێوەبردنی بەندەری تارتووسی بۆ 30 ساڵ وەرگرت.

بانکی جیهانی لەو کاتەوە پرۆژەیەکی بە یارمەتیی گرانتی زیاتر لە 1 ملیار دۆلار پەسەند کرد. صندوقی نێودەوڵەتی دراو (IMF) بەرنامەیەکی هاوکاریی تەکنیکی لەگەڵ دیمەشق دەستپێکرد. لەنێو حکوومەتانی ئەوروپیدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا و بەشێوەیەکی بەرچاو ئیتالیا کاراترین هاوبەشانی دوولایەنە بوون.

یەکێتیی ئەوروپا (EU) کە بەڵێنی 620 ملیۆن یۆرۆی (نزیکەی 713 ملیۆن دۆلار) بۆ یارمەتیی مرۆیی و چاکبوونەوەی کۆمەڵایەتی-ئابووری لە ماوەی 2026-2027دا داوە، ڕایگەیاند کە لە 2027دا کۆنفرانسێکی وەبەرهێنان لە سوریا بەڕێوەدەبات و پەیوەندییە سیاسییەکانی خۆی لەگەڵ سوریا بەهێزتر دەکات. وڵاتانی ئەندامی EU لە پێگەیەکی بەهێزدان بۆ ئەوەی بە نموونە بوون، بەخشەرانی دیکە بجوڵێننەوە بۆ چەسپاندنی چوارچێوەکانی مافی مرۆڤ لە پرۆسەی بازئاوەدانەوە و چاکبوونەوەی سوریا.

بەڵام وەک ئینستیتیوتی ئیدارەکردنی جیهانی لە ئاگۆستی 2026دا ئاماژەیان پێدا، بەڵێن و ڕاگەیاندنەکان زۆر لەپێش وەبەرهێنانی ڕاستەقینەی سەر زەوینەوە کەوتوون؛ پارەدانی بەواتا لە قەرزدەرانی نێودەوڵەتی تەنها دوای دامەزراندنی چوارچێوەکانی ئیدارەکردن و یاسا دێت.

بەپێی ڕاپۆرتی کۆمیتەی ڕزگارکردنی نێودەوڵەتی لە تەمووزی 2026، لە کانوونی یەکەمی 2024ەوە زیاتر لە 3.5 ملیۆن پەنابەر و دەربەدەری ناوخۆیی سووریی گەڕاونەتەوە بۆ کۆمەڵگاکانی خۆیان؛ بەڵام هەموو گەڕانەوەکان بە دڵخۆشی نەبووە. زۆربەیان بەهۆی خراپبووی دۆخی دەربەدەری، پچڕانی یارمەتییەکان، دۆخی یاساییی نادیار و کرێی نەگوێرای شوێنی نیشتەجێبووندا، ناچار بوون بگەڕێنەوە.

سوریا لایەنی پەیمانی نێودەوڵەتی مافەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووریی. لێکدانەوەی گشتیی ژمارە 4ی پەیمانەکە، مافی خانووی گوێرا بە شێوەیەک پێناسە دەکات کە دڵنیاییی نیشتەجێبوون، دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکان، گوێرابوون بۆ ژیان و شوێنی گوێرا لەخۆبگرێت. سوریا هەروەها لایەنی پەیمانی نێودەوڵەتی مافە شارستانی و سیاسییەکانیشە کە مافی سکاڵای کارا دەپارێزێ. هەردوو پەیماننامەکە داوا دەکەن مافەکان بەبێ جیاکاری لەسەر بنەمای نەتەوایەتی و دین یان هیچ بنەمایەکی دیکە بپارێزرێن.

بنەما و ڕێنماییە بنەڕەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە دەرکردن و دەربەدەریی بەهۆی گەشەپێدان، دیاری دەکەن پێش هەر دەربەدەرکردنێکی بەهۆی مەبەستی گەشەپێدان، ڕاوێژ، خەڵاتدان و پرۆسەی یاسایی چۆن دەبێت. بنەما ڕێنماییکارییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە دەربەدەریی ناوخۆیی و بنەماکانی پینهێرۆ سەبارەت بە گەڕاندنەوەی خانوو، زەوی و موڵک، هەروەها ستانداردی ڕوونیان لەبارەی چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی گەڕانەوە و بازئاوەدانەوە لەلایەن دەوڵەتانەوە لە قۆناغی دوای ئاشتەوایی دەربخستوون.

دەبێت بەخشەرانی نێودەوڵەتی دڵنیابنەوە کە بودجەکانیان یارمەتیدەری بازئاوەدانەوەیەکی گوێرا بە مافەکان دەبێت و نابێتە هۆی پێشێلکاری یان بەشداری تێدا نەکات. کۆمپانیا و وەبەرهێنانیش دەبێت پێش چوونەناو ڕێکەوتنی بازئاوەدانەوە و لە ماوەی جێبەجێکردنیدا، پشکنینی مافی مرۆڤ ئەنجام بدەن.

زایادین دەڵێت: "چوارچێوە یاساییەکانی ڕێکخەری بازئاوەدانەوەی سوریا هێشتا لە نووسیندان. ئەمە دەرفەتێکە، بەڵام تەنها ئەگەر کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و حکوومەتی کاتی بەکاریان بهێنن بۆ دامەزراندنی دڵنیاییەکانی پاراستنی کۆمەڵگا کارلێکراوەکان. چاکبوونەوەیەکی بەردەوام پابەندە بە کردنی کارەکان بە دروستی."

پاشخان

ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچبەری لە ئۆکتۆبەری 2025دا دەستنیشانی کرد کە دۆخی سووریانی گەڕاوە بۆ کۆمەڵگاکانیان هێشتا لاواز و نائارامە. کێشەی بەرباڵاوی خانوو، زەوی و موڵک، دەستگەیشتنی سنووردار بە خزمەتگوزارییە گشتییەکان و پیسبووی بەرباڵاوی تەقەمەنی، ڕێگری لە جووڵەی سەلامەت و سەرچاوەی ژیانیان دەکات.

لە ناوەڕاستی 2026دا، تەنها کەمتر لە سێیەکی بانگهێشتی یارمەتیی مرۆییی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ سوریا دابینکرا. پرۆگرامی خۆراکی جیهانی لە مایسەوە یارمەتیی خۆراکی فریاگوزاریی خۆی لە سوریادا بە نیوەیی کەمکردەوە، لە 1.3 ملیۆن کەس بۆ 650 هەزار کەس. بەپێی نوێکردنەوەی کارگێڕیی مارسی کۆمیسیارییەتی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران، نزیکەی 5.5 ملیۆن کەس هێشتا لە ناوخۆی وڵاتدا دەربەدەرن.

بۆشاییی نێوان بەڵێن و جێبەجێکردن دەرەنجامی ڕاستەقینەی هەیە بۆ مافەکان. هەرچەندە دانیشتووانی کارلێکراو بە بنەما دەتوانن پێشێلکاریی تاکەکەسیی خۆیان لە دادگاکانی سوریادا بشکێنن، بەڵام دەسەڵاتی دادوەری کەمی سەرچاوەی هەیە و بۆ زۆربەی کێشەی موڵکی ناگەیشتراوە؛ مەرجەکانی بەڵگەنامەیش بۆ زۆر لە گەڕاوان ئاستەنگە. هیچ ڕێگایەکی کرداریی گشتی نییە بۆ سکاڵاکردن لە بەرامبەر بڕیارەکانی بازئاوەدانەوە، و هیچ میکانیزمێکی تایبەتی سکاڵا بۆ ناکۆکییەکانی بازئاوەدانەوە هێشتا دانەمەزراوە.

هەندێک کاری بازئاوەدانەوە بەردەوامە. پردی ڕەستەن لە حومس، کە شاڕێگایەکی گرنگی ئابووریی زۆر لە پارێزگاکانی سوریا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، لە حوزەیرانی 2026دا دووبارە کرایەوە دوای چاککردنەوەیەک کە بە هاوبەشیی فەرمانگەی یارمەتیی مرۆییی سوریا و بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNDP) دارایی کرا. پردی ڕەشید لەسەر ڕووباری فورات لە ڕەقە، دوای پرۆژەیەکی بازئاوەدانەوەی چوار مانگ، لە تەمووزی 2026دا کرایەوە بۆ بەکارهێنان. بانکی جیهانیش لە 2025دا گرانتێکی 146 ملیۆن دۆلاری بۆ چاککردنەوەی ژێرخانی گواستنەوەی کارەبای نیشتمانی پەسەند کرد.

هەرچەندە ئەم پرۆژە ژێرخانییانە بەواتان، بەڵام هەوڵەکان بەراورد بە قەبارەی پێویستی سنووردار دەمێننەوە و هیچ چوارچێوەیەک نییە کە لە کاتی بەرەوپێشچووی بازئاوەدانەوەدا، دڵنیایی بدەتەوە پرۆژەکان مافەکانی سووریەکان بپارێزن.

مافەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری لە بازئاوەدانەوەدا

بەپێی پەیمانی نێودەوڵەتی مافەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری کە سوریا لە 1969دا بەشداریی تێدا کرد، و ماددەی 12ی بەیاننامەی دەستووریی مارسی 2025، پابەندە حکوومەتی سوریا لە ماوەی پرۆسەی بازئاوەدانەوەدا ڕێز لە مافەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری بگرێت، بیانپارێزێت و جێبەجێیان بکات. ئەم مافانە خانووی گوێرا، ئاو و فاضلاو، کارەبا، تەندروستی، پەرورده، خۆراک و ئاسایشی کۆمەڵایەتی لەخۆدەگرن. کارەبا بۆ جێبەجێکردنی زۆر مافی دیکەشیش گرنگە، لەوانە سیستەمی ئاو و فاضلاو، دامەزراوەی تەندروستی، قوتابخانە و ژیانی خانوو. دەبێت حکوومەت دڵنیایی بدەتەوە هەموو ئەم مافانە بەبێ جیاکاری لەسەر بنەمای نەتەوایەتی، ڕەگەز یان دین یان هیچ بنەمایەکی دیکە بپارێزرێن.

دۆخی ئەو ناوچانەی گەڕانەوە کە HRW تۆماری کردووە، ئەم مافانە دەخەنە بەر مەترسیی گەورە. بۆ نموونە لە گەدفە دانیشتووان ڕایانگەیاند بەبێ ئاوی خۆراو، تۆڕی کارەبای کارا، خانووی گوێرا، قوتابخانەی چالاک و خزمەتگوزاریی تەندروستی نزیک دەژین. دانیشتووان ناچار دەبن ئاو بە شێوەی تایبەت بکڕن و پارە کۆبکەنەوە بۆ مووچەی مامۆستایان؛ ئەمەش تێچووی خزمەتگوزاریی گشتی دەخەنە سەر شانی ماڵانێک کە پێشتریش لە دۆخی ئابووریی سەخت دان.

HRW ئاماژەی بەوە دا کە دەبێت حکوومەت پابەند بێت زۆرترین بەشی سەرچاوەکانی هەیەتی تەرخان بکات بۆ جێبەجێکردنی تەواوی مافەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری. دەبێت حکوومەت ئاستی سەرەتاییی بنەڕەتی ئەم مافانە دابین بکات. پلان و بودجەی بازئاوەدانەوە دەبێت پێوەرێکی ڕوون و گوێرا بە مافەکان بەکاربهێنن بۆ چارەسەرکردنی توندترین بێبەشییەکانی مافەکان.

سوریا هەروەها پابەندە ڕێز لە مافی موڵکداری بگرێت بەبێ جیاکاری، لەوانە موڵکی هاوبەش لەگەڵ کەسانی دیکە. ئەم مافە پارێزراوە بە ماددەی 17ی بەیاننامەی جیهانیی مافی مرۆڤ، ماددەی 5(د)(5)ی پەیمانی نێودەوڵەتی هەڵوەشاندنەوەی هەموو جۆرە جیاکارییەکی ڕەگەزی کە سوریا لە 1969دا بەشداریی تێدا کرد، و ماددەی 31ی چاڕتەری عەرەبی مافی مرۆڤ کە سوریا لە 2007دا پەسەندی کرد.

مافی بەشداریکردن

یاسای نێودەوڵەتیی مافی مرۆڤ داوا دەکات کۆمەڵگا کارلێکراوەکانی بازئاوەدانەوە، پێش وەرگرتنی بڕیار سەبارەت بە خانوو، زەوی و گەڕەکەکانیان، بەشداریی بەواتا لە بڕیارەکاندا بکەن. لەنێو بەڵگەنامەی پەیوەندیداردا، ماددەی 11ی پەیمانی نێودەوڵەتی مافەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری هەیە کە مافی خانووی گوێرا دەپارێزێت و لێکدانەوەی بۆ کراوە کە بەشداریی ڕاستەقینە لە بڕیارەکانی خانوودا پێویستە؛ هەروەها بنەما و ڕێنماییە بنەڕەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە دەرکردنی بەهۆی گەشەپێدان کە ڕاوێژ دەبێت بەواتا، لە کاتی گوێرا و کاریگەر لەسەر دەرەنجام بێت؛ و بنەما ڕێنماییکارییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە دەربەدەریی ناوخۆیی کە داوا دەکات کەسانی دەربەدەر لە پلانداڕشتن و بەڕێوەبردنی گەڕانەوە و یەکگرتنەوەیانەوە بەشدار بن. لە سوریادا ئەم ستانداردانە پێک نایەن.

سەرۆکی سوریا ئەحمەد ئەلشەرع لە مارسی 2026دا ڕایگەیاندبوو کە حکوومەت بەتەنها ناتوانێت دارایی بنیادنانەوە لەو شارانەی دابین بکات کە ڕووخاندنەکەیان گەیشتووەتە نێوان 90 تا 100 لەسەدی، و ڕایگەیاندبوو مۆدێلێکی بازئاوەدانەوەی بۆ سەر بنەمای وەبەرهێنان لەبەرچاو دەگرن کە چوارچێوە یاساییەکانی هێشتا کۆتاییان پێ نەهاتووە.

بەڵام ئینیشیاتیڤی ڕیفۆرمی عەرەبی، لەسەر بنەمای 45 چاوپێکەوتن لەگەڵ دانیشتووان، نوێنەرانی کۆمەڵگای مەدەنی، بەرپرسان، وەبەرهێنەران و کەسانی دیکە لە نێوان تەمووزی 2024 و مایسی 2026دا، دەستنیشانی کرد کە بڕیارەکانی بازئاوەدانەوە پێشتر بەبێ بەشداریی کۆمەڵگا، پێوەری ڕوونی خەڵاتدان و میکانیزمی سکاڵای گەیشتوو، وەردەگیردرێن.

ئینیشیاتیڤەکە تۆماری کرد چۆن ئەم بۆشاییە هەم ئێستا ناکۆکی دروست دەکات. لە حومس، حەلەب و دیمەشق، پرۆژەکانی بەبێ ڕاوێژی پێشوەخت لەگەڵ کۆمەڵگاکان ڕاگەیەندراون، بووە هۆی ناڕەزایەتی، هەندێک هەنگاوی گەڕاندنەوە و قووڵبووی بێباوەریی بەرامبەر دەسەڵاتانی گشتی.

لە دیمەشق، بڕیاری ژمارە 66 کە لە سەردەمی ئەسەد لە 2012دا دەرچووە و بۆ دەربەدەرکردنی هەزاران کەس بەبێ پرۆسەیەکی یاسایی و بەبێ خەڵاتی گوێرا بەکارهاتووە، لەلایەن حکوومەتی کاتیوە هەڵنەوەشێنراوەتەوە. جێگری پارێزگاری دیمەشق لە ئۆکتۆبەری 2025دا جێبەجێکردنی بڕیارەکەی هەڵگیرا هەتا پێداچوونەوەی یاسایی تەواو بێت؛ بەڵام هیچ بڕیارنامەیەکی سەرۆکایەتی دۆخی یاساییی چارەسەر نەکرد و ئەو پرۆژانەی بڕیارەکە ڕێگایان پێدەدات هەروا بازاڕگەریی بۆ وەبەرهێنەران دەکرێت.

یاسای ژمارە 10ی 2018، مۆدێلی بڕیاری 66 بۆ سەرانسەری وڵات فراوان کرد و مەرجی کرد دانیشتووان لە ماوەیەکی کورتدا بڵگەی موڵکداریی خۆیان پیشان بدەن، لەغەیری ئەوە مافیان لەدەست دەدەن؛ ئەمەش بە شێوەیەکی نایەکسان کاریگەری لەسەر ئەوانە کرد کە بەهۆی جەنگ دەربەدەر بوون.

بەپێی ئینیشیاتیڤی ڕیفۆرمی عەرەبی، چوارچێوەکانی گۆڕانکاریی شارستانیی سەردەمی جەنگ، لەوانە پرۆژەکانی Marota City و Basilia City لە دیمەشق، دووبارە وەک دەرفەتی وەبەرهێنان بۆ کەرتی تایبەت یان حکوومەتانی دیکە پاکەج دەکرێنەوە؛ ئەمەش مەترسیدارە کە لەجێی خەڵاتدان، ئەو موڵکداربڕینانەی پێشتر یاسایی بکاتەوە. هەردوو پرۆژە لەلایەن کۆمپانیای Damascus Cham Holdingەوە بەڕێوەدەبرێن کە لە سەردەمی ئەسەد دامەزراوە و ئێستا لەژێر حکوومەتی کاتیدا کاردەکات.

لە کانوونی یەکەمی 2025دا کۆمیتەیەکی سەرۆکایەتی دامەزرا بۆ پێداچوونەوە بە پرۆسیجەرەکانی بڕیاری 66، و لە مایسی 2026دا هەندێک بڕیاری خەڵاتدان دەرچوون؛ بەڵام چوارچێوە یاساییەکەی ڕێکخەری هەردوو پرۆژە هێشتا ناڕوونە و دانیشتووانی کارلێکراو هەروا چاوەڕێی چارەسەرێکی بەردەوامن.

بەپێی هەواڵی The Syria Report و ئەلجەزیرە، لە جۆبەر کە نزیکەی 95 لەسەدی بیناکانی ڕووخاوە، بەرپرسان بە دانیشتووان ڕایانگەیاندووە کە تەنانەت بە سەرچاوەی خۆیانیش ناتوانن بنیادنانەوە بکەن، و پرۆژەیەکی پێشنیارکراوی بە یارمەتیی بیانی تەنها خانووی نوێی بە قەبارەی 50 لەسەدی خانووی کۆنیان دەدەتێ.

بەپێی ئەمە، خاوەن خانووی کۆن وەک خەڵات تەنها خانووێکی نوێ بە قەبارەی 50 لەسەدی خانووی پێشووی وەردەگرێت؛ دانیشتووانی نیشتەجێبووی نافەرمی 30 لەسەدی زەوییەکەیان وەردەگرن بەبێ ئەوەی بیناکانی سەریان بەرەسمی بناسرێن؛ کرێچییەکانیش هیچیان وەرناگرن.

مافی گەڕانەوەیەکی سەلامەت و شەرەفمەندانە

بنەما ڕێنماییکارییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە دەربەدەریی ناوخۆیی و پەیمانی پەنابەرانی 1951، دەڵێن گەڕانەوەی کەسانی دەربەدەر و پەنابەران دەبێت بە خواستی خۆیان، سەلامەت و شەرەفمەندانە بێت. بۆ ئەوەی بە خواستی خۆیان دابنرێت، پێویستە بڕیاری گەڕانەوە لە خراپبووی دۆخی دەربەدەریدا سەرچاوەی نەبووبێت و بەئازادی و بە زانیاریی تەواو وەرگیرابێت. سەلامەتی داوا دەکات لە کاتی گەڕانەوەدا خانووی گوێرا و خزمەتگوزاریی گشتی هەبێت. شەرەفمەندییش داوا دەکات ڕێز لە مافی موڵکداری بگیرێت و داواکارییەکانی دانیشتووان بەرەسمی بناسرێن و بە دادپەروەری چارەسەر بکرێن. هەرچەندە کۆمیسیارییەتی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران ئاماژە دەدات دۆخی ئابووریی سوریا هەروا سەختە، بەڵام هەنگاوی سیاسی بەرەو گەڕانەوە خێراتر دەبێت.

لە کاتی سەردانی فەرمیی سەرۆکی سوریا ئەحمەد ئەلشەرع بۆ بەرلین لە مارسی 2026دا، سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیا فریدریش مێرتس و ئەلشەرع هیوای هاوبەشی خۆیان دەربڕی کە 80 لەسەدی سووریەکانی ئەڵمانیا لە ماوەی سێ ساڵدا بگەڕێنەوە؛ مێرتس دواتر ڕایگەیاند ئەم ژمارەیە ئامانجێکی فەرمی نییە، بەڵکو ئارەزوویەکە.

ڕاپرسییەکی کۆمیسیارییەتی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران لە ئەیلولی 2025دا، دەریخست کە 18 لەسەدی پەنابەرانی سوری ئارەزوومەندن لە ماوەی 12 مانگدا بگەڕێنەوە؛ زۆرترین نیگەرانیی ئەوانەی بیریان لە گەڕانەوە کردووەتەوە، بریتین لە بەدەستهێنانی خانوو، دەرفەتی کاری سنووردار، نەبوونی سەرچاوەی دارایی و دەستگەیشتنی کەم بە خزمەتگوزاریی بنەڕەتی.

هەم پەنابەران و هەم دەربەدەرانی ناوخۆیی، زۆربەی گەڕانەوەکانیان بە واتای ڕاستەقینەوە بە خواستی خۆیان نییە. پچڕانی بودجەی کەمپەکانی باکووری ڕۆژاوای سوریا، لەوانە داڕووخانی هەرومەرومیی بودجەی یارمەتیی مرۆییی ئەمریکا لە 2025دا، هیچ هەڵبژاردنێکی دیکەی بۆ دانیشتووانی کەمپ نەهێشتووەتەوە جگە لە گەڕانەوە بۆ کۆمەڵگاکانیان کە هێشتا ئامادە نین بۆ پەذیرایی کردنیان.

ئینیشیاتیڤی حکوومەتی کاتی بە ناوی "سوریای بێ کەمپ" ئامانجی داخستنی تەواوی کەمپەکانی دەربەدەریی هەیە هەتا 2027. لەگەڵ ئەوەشدا، لە کۆمەڵگاکانی ئەوانەی چاوەڕوانکراوە دەربەدەران بگەڕێنەوە، زۆرجار ژێرخان و خزمەتگوزاریی گشتی کە ئاستێکی گوێرای ژیان دابین بکات بوونی نییە.

HRW لە کاتی سەردانی گەدفەدا، لەگەڵ سێ دانیشتووی گەڕاوە لە کەمپەکانی دەربەدەری چاوپێکەوتنی کرد، کە نەیانتوانیوە ئاوی خۆراو، کارەبا و قوتابخانەیەکی چالاک بدۆزنەوە. دانیشتووان ڕایانگەیاند ئاو بە تانکەری تایبەت دەهێنن و پارە کۆدەکەنەوە بۆ مووچەی مامۆستایان. لە جێی تۆڕی کارەبای ناکارا، پانێلی خۆرەتاوی تاکەکەسی لەسەر بیناکان دانراوە.

سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانیی گەدفە نورەدین عوسمان ڕایگەیاند پێش جەنگ 8500 کەس لە گوندەکە دەژیان و لانیکەم پێنج قوتابخانە و نەخۆشخانەیەک هەبووە کە خزمەتی دەوروبەری دەکرد. بەپێی قسەی عوسمان، ئێستا نزیکەی 13 هەزار کەس لە گوندەکە دەژین و لە نزیکەی 1500 خانوو، تەنها 7 خانوو سەقفی کۆنکریتی هەیە. زۆر لە دانیشتووان چادریان لەسەر شوێنی خانووی کۆنیان یان لەسەر بیناکانی زیانلێدراوی بێ سەقف هەڵداوە.

عوسمان دەڵێت: "دوای ڕووخانی [ئەسەد] گەڕامەوە و هیچ شتێکم نەدۆزیەوە، تەنانەت ژوورێکی پشوودانیش. بۆیە پێنج شەش مانگی دیکە گەڕامەوە بۆ دەربەدەری. لە کۆتاییدا لەگەڵ هاوسەرەکەم گەڕاینەوە؛ لە یەک ژوور دەژین کە نە چێشتخانە و نە حەمامی هەیە. گەڕاینەوە بەو هیوایەی خودا دامەزراوەیەک یان کەسانێکمان بۆ بنێرێت بۆ یارمەتیمان."

سوهەیب ئەلعوسمان، دانیشتووی گەدفە کە بەم زووانە لەگەڵ 13 ئەندامی خێزانی گەڕاوەتەوە کە سێ منداڵی خاووی داهاتوویان لەنێویاندایە، ڕایگەیاند: "دوای ساڵانێک دەربەدەری، کاتێک گەڕامەوە بۆ ماڵەکەم، بە تەواوی خاپووری دیتەوە. هەموو شتێکمان کەمە بۆ ژیانێکی شەرەفمەندانە؛ ئاو، فاضلاو، کارەبا، خزمەتگوزاریی تەندروستی. سەختترین شت بۆ من ئەوەیە نزیکترین خاڵی تەندروستیی چالاک 50 کیلۆمەتر دوورە و هیچ ئۆتۆمبێلێکم نییە."

HRW ئاماژەی بەوە دا کە دەبێت حکوومەتی کاتی پێویستیی گەڕاندنەوەی خزمەتگوزاریی گشتی وەک ئەرکێکی مافی مرۆڤی فریاگوزاری ببینێت، نەک وەک قۆناغێکی دواتری بازئاوەدانەوە.

مافی سکاڵای کارا

مافی سکاڵای کارا کە پەیمانی نێودەوڵەتی مافە شارستانی و سیاسییەکان دەیپارێزێ، داوای میکانیزمی گەیشتوو، سەربەخۆ و جێبەجێبوو دەکات بۆ ئەوانەی مافیان لە کاتی بازئاوەدانەوەدا پێشێل کراوە. چوارچێوەی بازئاوەدانەوەی سوریا هێشتا ئەم جۆرە میکانیزمانە دابین نەکردووە. هیچ کانالێکی سەربەخۆ و فەرمی نییە کە کۆمەڵگاکان لە بەرامبەر بڕیارەکانی زەوی، خانوو و گەڕەکەکانیان سکاڵا تێدا بکەن. لەجێی ئەوە، ئاڕاستەی ناڕەزایەتیی شەقام، پەستاندنی سۆشیال میدیا و ناوبژیوانیی سیاسی دەکرێت؛ ڕاگەیەنراوە دانیشتووانی جۆبەر، Marota City و Basilia Cityش ئەم ڕێگایانەیان بەکارهێناوە.

چالاکوانێک کە داوای هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری 66 و گەڕاندنەوەی مافی موڵکداریی دانیشتووانی Marota City لە دیمەشق دەکات، لە 20ی حوزەیراندا بە HRW ڕایگەیاند داواکارییەکانی کە لە ڕێگای کانالی فەرمییەوە کردووە بەبێ وەڵام ماوەتەوە. بەرپرسان چەندین جار نائارامیی سیاسی و نەبوونی ئەنجومەنی گەلیان وەک هۆکاری دواکەوتنەکە پێشکەش کردووە. ئەنجومەنی گەل لە تەمووزدا دەستی بەکار کرد.

چالاکوانەکە دەڵێت: "دواتر سەرسام بووین کاتێک زانیمان کۆمپانیای Damascus Cham Holding دەرفەتی وەبەرهێنانی پێشکەش بە وەبەرهێنەرانی گەلف کردووە کە فرۆشتنی زەوییەکانمانی لەخۆدەگرێت. لەگەڵ وەزیری دادوەری چاوپێکەوتنمان کرد؛ بەڵێنی دا کە کێشەکەمان بگەیەنێتە سەرۆکایەتی. ئەمە تەنها بەڵێنێک بوو، هیچ هەنگاوێک نەهێنرا."

پێشنیارەکان

بۆ حکوومەتی کاتیی سوریا:

• دڵنیابوونەوە لەوەی مافەکان و ئازادییەکان کە بە ماددەی 12ی بەیاننامەی دەستووریی مارسی 2025 پارێزراون، لەوانە هەموو مافەکانی پەیماننامەکانی نێودەوڵەتیی مافی مرۆڤ کە سوریا پەسەندی کردووە، بەتەواوی لە پرۆسەکانی بازئاوەدانەوە و گەڕانەوەدا جێبەجێ بکرێن؛ پەسەندکردنی ڕێنماییەکی کاتی کە هەموو دامودەزگا حکوومییەکانی بەشدار لە بازئاوەدانەوە پابەندی ئەم ئەرکانە بکات بەبێ جیاکاری لەسەر بنەمای نەتەوایەتی، دین یان بۆچوونی سیاسی.

• زیادکردنی مەرجی بەشداریی پابەندکەری کۆمەڵگا لە چوارچێوە یاساییەکان و پرۆسەکانی پلانداڕشتن، پێش پەسەندکردن، واژووکردنی ڕێکەوتننامە یان پێشکەشکردنی هەر پرۆژەیەکی بازئاوەدانەوە بە وەبەرهێنەران.

• سەیرکردنی دەربەدەرکردن وەک دواین هەڵبژاردن لە بازئاوەدانەوەدا، پێشینەخستنی گەڕاندنەوە و گەڕانەوە بۆ هەموو دەربەدەران؛ لە کاتێکدا گەڕاندنەوە مومکین نەبێت، دیاریکردنی پێوەری ڕوون و دادپەروەرانەی خەڵاتدان کە بەکارهێنان و نیشتەجێبوونی ڕاستەقینە بگرێتەخۆ، بۆ هەموو ئەوانەی بەهۆی بازئاوەدانەوە دەربەدەر بووە، لەوانە نیشتەجێبووانی نافەرمی و کرێچییەکان.

• دانانی وقفە بۆ هەر ڕووخاندنێک لەو شوێنانەی ڕێکخستنەکانی موڵکداری و خەڵاتدان بۆ گشتی ئاشکرا نەکراون و دانیشتووان قبوولیان نەکردووە.

• هەڵوەشاندنەوە یان پێداچوونەوەیەکی سەربەخۆ بە بڕیاری ژمارە 66 و یاسای ژمارە 10ی 2018 کە حوکمەکانی بۆ سەرانسەری سوریا فراوان کرد، و هەڵسەنگاندنی چ گەڕاندنەوەیەک قەرزە بۆ دانیشتووانی کارلێکراو.

• دامەزراندنی میکانیزمی سکاڵای گەیشتوو و سەربەخۆ بۆ هەموو پرۆژەکانی بازئاوەدانەوە.

• دڵنیابوونەوە لەوەی پرۆسەکانی بازئاوەدانەوە بەستراوەتەوە بە دادپەروەریی قۆناغی گواستنەوە لە بواری خانوو، زەوی و موڵک.

• سەیرکردنی گەڕاندنەوەی خزمەتگوزاریی گشتی وەک ئاو، فاضلاو، کارەبا، قوتابخانە و تەندروستی لە ناوچەکانی گەڕانەوەی چالاک، وەک ئەولەویەتی فریاگوزاری، نەک قۆناغێکی دواتری بازئاوەدانەوە.

بۆ بەخشەرانی نێودەوڵەتی و وەبەرهێنەران:

• کردنی گوێرابوون بە مافەکان بە مەرجی پابەندکەری دارایی بازئاوەدانەوە، لەوانە ڕاوێژ بە کۆمەڵگاکان، پاراستنی موڵکداری و دابینکردنی میکانیزمی سکاڵا.

• مەرجکردنی هەڵسەنگاندنی کاریگەریی مافی مرۆڤ، پێش دارایی کردنی پرۆژەکان لە ناوچەکانی دەربەدەریی چارەسەرنەکراو یان موڵکی ناکۆک.

• بەکارهێنانی کۆنفرانسی وەبەرهێنانی داهاتووی EU-سوریا بۆ کردنی پێوەری مافی مرۆڤ بە پێشمەرج نەک بابەتێکی دواتر بیرکردنەوەی لێ، و هاندانی کۆمپانیا بەشدارەکان بۆ وەرگرتنی چوارچێوەی پشکنینی مافی مرۆڤ.

• هاوکاریکردن لەگەڵ بەخشەرانی نێودەوڵەتیی دیکە بۆ ئەوەی دارایی بازئاوەدانەوە بە شێوەیەکی جێگیر لە هەموو کانالە دوولایەنە و فرەلایەنەکان مەرجی گوێرابوون بە مافەکان پێببەستێت.

• مەرجکردنی پەیڕەوکردنی مەرجەکانی گەڕانەوەی بە خواستی خۆ، سەلامەت و شەرەفمەندانە لە هەر خشتەبەندییەکی سیاسیی گەڕانەوەدا.

• دارایی کردنی دابینکردنی خزمەتگوزاریی گشتی لەگەڵ وەبەرهێنانی سەرمایە، و بەردەوامبوون لە دارایی کردنی یارمەتیی مرۆیی هەمزەمان لەگەڵ گەشەی بازئاوەدانەوە.

بۆ دەزگا داراییە نێودەوڵەتییەکان:

• مەرجکردنی هەڵسەنگاندنی پێشوەخت بۆ کاریگەریی یەکخستنەوەی دارایی، تایبەتکردن یان باجی بەکارهێنەران لەسەر مافی مرۆڤ، بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی نابنە هۆی جیاکاری، هەنگاوی گەڕانەوەی نادادپەروەرانە یان بێبەشکردنی هیچ کەسێک لە ئاستی سەرەتاییی بنەڕەتیی ئاو، تەندروستی، خانوو یان مافەکانی دیکە.

• دڵنیابوونەوە لەوەی بەرنامەکانی دارایی و یارمەتیی تەکنیکی، هەڵسەنگاندنی کاریگەریی مافی مرۆڤ و پاراستنی خانوو، زەوی و موڵک، وەک مەرجی بنەڕەتی لەخۆدەگرن نەک مەرجی لاوەکی.

• پاڵپشتیکردنی دامەزراندنی میکانیزمێکی سەربەخۆ بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیی موڵکداری وەک بەشێک لە بەرنامەکانی ڕیفۆرمی ئیدارەکردن.

بۆ کۆمپانیا و ئەکتەرانی دارایی:

• ئەنجامدانی پشکنینی مافی مرۆڤ پێش چوونەناو ڕێکەوتنی بازئاوەدانەوە، لەوانە پێویستیی چارەسەرکردنی موڵکی ناکۆک و بەرهەڵستیی کۆمەڵگا.

• داواکردنی بەڵگە بۆ بوونی ڕاوێژ لەگەڵ کۆمەڵگا و میکانیزمی سکاڵا، پێش وەبەرهێنان.

• چوونەناو ڕێکەوتننامەکانی پەیوەندیدار بە زەوی یان موڵک، تەنها ئەگەر میکانیزم هەبن کە داواکارییەکانی زەوی یان موڵکی کۆمەڵگا کارلێکراوەکان لە ڕێگای خەڵاتدان و لە کاتی گوێرادا دانەوەی زەوی چارەسەر بکەن.