29 ساڵ دوای وتاری فرانکفورتی یاشار کەمال: بۆ کورد دیسان دیموکراسیی 'پارچە پارچە'
ساڵی 1997دا یاشار کەمالی نووسەر لە ئەڵمانیاوە ڕووی لە تورکیا کرد و وتی بەردەوامیی لەسەر دەوڵەتی یەکگرتوو هەم کورد و هەم تورکی هەژار دەکات. ئەمڕۆ ئەنقەرە باسی پرۆسەیەکی نوێ دەکات، بەڵام ئەو پرسیارەی لە وتارەکەدا هاتبوو هێشتا بێ وەڵامە.
ساڵی 1997دا یاشار کەمال لە ئەڵمانیاوە ڕووی لە تورکیا کرد و وتی بەردەوامبوون لەسەر دەوڵەتی یەکگرتوو هەم کوردی و هەم تورکی هەژار کردووە. ئەمڕۆ ئەنقەرە باسی پرۆسەیەکی نوێ دەکات، بەڵام ئەو پرسیارەی لە وتارەکەدا هاتبوو هێشتا بێ وەڵامە.
ساڵی 1997دا یاشار کەمال لە ئەڵمانیاوە وتی دیموکراسی ناکرێت بکرێتە پارچە پارچە. بەڵام ئەو ڕێگایەی ئەمڕۆ لەبەردەم کوردەکاندا دادەنرێت، بە پێچەوانەوەیە: مافێک وەربگیرێت و پاشان بۆ مافێکی نوێ نەوە دوای نەوە دووبارە دەستپێبکرێتەوە.
لە مانگی ئۆکتۆبەری 1997دا، لە کڵێسای پاولسکیرشەی فرانکفورت، یاشار کەمال خەڵاتی ئاشتیی یەکێتیی بڵاوکەرەوە و کتێبفرۆشەکانی ئەڵمانیای وەرگرت و جیهانی ئەدەبی ئەورووپا لەبەردەمیدا دانیشتبوو. بەڵام ئامانجی ڕاستەقینەی وتارەکە لە هۆڵەکەدا نەبوو. چەند هەزار کیلۆمەتر دوورتر، ئەو دەوڵەتە بوو کە دوو ساڵ پێش ئەوە بەهۆی چاوپێکەوتنێکەوە لەگەڵ گۆڤاری شپیگڵ لە دادگای ئاسایشی دەوڵەتدا دادگاییکردبوو.
کاتێک بەشێک لەو وتارە ئەمڕۆ دووبارە دەخوێنرێتەوە، ئەوەی مرۆڤ بێزار دەکات، کۆنبوونی قسەکان نییە، بەڵکو کەمی کۆنبوونیانە.
کێشەکە 'لیستی قەدەغەکراو' نەبوو، بەڵکو مێنتالیتێک بوو
یاشار کەمال وتارەکەی بە کوردەکان دەست پێ نەکرد، بەڵکو بە ئەنادۆل. هێڵێکی کێشا لە فەیلەسوفەکانی میلیتوس تا هۆمێروس، و بیری خستەوە کە ئەم خاکە لە درێژایی مێژوودا نەک بە یەک زمان و یەک کولتوور، بەڵکو بە دەیان زمان و کولتووری یەکتریان بەهێزکردوو بوونی هەبووە.
پاشان بۆچوونە سەرەکییەکەی خستە ڕوو: بەردەوامیی کۆماری تورکیا لەسەر دەوڵەتی یەکگرتوو، لە کاتێکدا هەوڵیدا تورکی بکاتە تاکە زمانی زاڵ، لە ڕاستیدا خودی زمانی تورکیشی هەژار کردووە. ئەگەر کوردی، لازی، چەرکەزی، عەرەبی و سریانی ئازاد بمابانەوە، ئەم زمانانە دەیانتوانی هەم یەکتری و هەم زمانی تورکیش دەوڵەمەند بکەن.
یاشار کەمال مافی کوردەکان وەک 'خۆشەویستی' یان 'داواکارییەکی کەمینە' سەیر ناکات. قەدەغەکردنی زمانەکان بە بەفیڕۆدانی سامانی کولتووریی هەموو وڵات دەبینێت.
لۆژیکی ترس
لە وتارەکەدا سەرنجڕاکێشترین ئاماژە، ئەوەیە کە بۆچی دەوڵەت بەرەنگاری زمانی کوردی دەبێتەوە. بەپێی یاشار کەمال، لۆژیکی حکومەت سادەیە: ئەگەر ئازادی بە زمان و کولتووری ئێوە بدرێت، دواتر جیابوونەوە دێت.
ئەم ترسە لە ساڵی 1997دا هۆکاری جەنگێک بوو کە دوازدە ساڵ بوو بەردەوام بوو. ئەمڕۆ هەمان ترس، بە شێوەیەکی گۆڕاو، هێشتا لەسەر مێزەکەیە. کاتێک داواکاری فێربوون بە زمانی دایک دەکرێت، ناوەڕۆکی وەڵامەکە نەگۆڕاوە: یەکەم ئاسایش، پاشان لەوانەیە مافەکان.
پارچە لە جیاتی هەموو
لەوانەیە کورتترین و قورسترین ڕستەی وتاری یاشار کەمال ئەمە بوو: 'دیموکراسی هەمووی یەکە.'
ئەم ڕستەیە پێوانەیەک دەخاتە بەردەست بۆ خوێندنەوەی ئەو دیمەنەی ئەمڕۆ لەبەردەم کوردەکاندا دانراوە. لە لایەکەوە کاری دەستوور، لادانی چەک، ڕادەستبوونی چەکدارەکان و ئازادکردنی بەندکراوانی نەخۆش هەیە. لە لایەکی دیکەوە، داواکاری فێربوون بە زمانی دایک، بۆتە وانەیەکی هەڵبژاردەیی و هیچی تر.
با بڵێین هەموو ئەمانە پەسەند کران. با بڵێین چەکەکان بێدەنگ بوون، دەرگای زیندانەکان تا ڕادەیەک کرانەوە، کوردیش وەک وانەیەکی چەند کاتژمێری هەفتانە لە قوتابخانەکاندا مایەوە. دواتر چی ڕوودەدات؟
لێرەدا ئەو دیمەنی داهاتووەی بۆ کورد دادەنرێت، بە ڕوونی دەردەکەوێت: خەباتێکی نوێ بۆ مافێکی تر. لە سەندیکاکان، حزبەکان، مەیدانەکان و سندوقی دەنگدان. دایک و گەنج و منداڵانی کورد ئەمجارە دووبارە بۆ 'زیاتر دیموکراتیزەکردنی' تورکیا کۆدەکرێنەوە. دە ساڵ بۆ مافی زمان، دە ساڵ بۆ دەسەڵاتی خۆڕێوبردنی خۆجێیی، دە ساڵ بۆ ماددەیەکی دەستوور.
تەنانەت بێ خەباتی چەکداریش دیمەنەکە ناگۆڕێت: خەباتێکی دیموکراسی کە سی، چل، لەوانەیە پەنجا ساڵ بخایەنێت و پارچە پارچە، تووڵە تووڵە بەرەوپێش بچێت.
هەمان چەرخە، ئامرازی جیاواز
دەوڵەت بەتەنها لەسەر ئەم دیمەنە بەرپرسیار نییە. بەشێکی گرنگی سیاسەتی کوردی، بە تایبەتی پەکەکە و کادیرە سیاسییەکانی، ساڵانێکی زۆر بەم شێوازە هەڵسوکەوتیان کرد. لە جیاتی داواکردنی ستاتوو و مافێکی تەواو، دوای ئەو دەستکەوتە بەشییانە کەوتن کە هەر قۆناغێک دەخرایە سەر مێز. هەر دەستکەوتێک بووە خاڵی دەستپێکی خەباتێکی نوێ، بەڵام هیچیان بە دەستەبەرێکی مانادار گیرەدرا نەبوو.
پرۆسەی بەناوی 'تورکیای بێ تیرۆر' یش کورد دەباتە هەمان شوێن. باسی لادانی چەک دەکرێت، بەڵام باس ناکرێت کە دوای لادانی چەک کورد چ مافێک بە دەستەبەری دەستوور بەدەست دەهێنن. خشتەی کاتی ئاسایش دانراوە، بەڵام خشتەی کاتی مافەکان بوونی نییە.
ئەمە تەنها دیمەنێکی تایبەت بە تورکیا نییە. لە هەموو ئەو جوگرافیایانەی کورد تێیدا دەژین، چەرخێکی هاوشێوە کاردەکات: دەستکەوتەکان بە خواستی حکومەتە ناوەندییەکانەوە گیراوە، ئیتر کاتێک با گۆڕا چی ڕوودەدات؟
پرسیاری یاشار کەمال
یاشار کەمال ئەو ڕۆژە لە فرانکفورت وتارەکەی بە باوەڕی خۆی کۆتایی پێهێنا کە تورکیا زوو یان دوا دەگاتە دیموکراسییەکی ڕاستەقینە. بەڵام مەبەستی لە دیموکراسیی 'ڕاستەقینە'، مافی پارچە پارچە دابەشکراو نەبوو، بەڵکو نیزامێکی تەواو بوو کە تێیدا زمان و کولتوور و گەلان یەکسان بن.
29 ساڵ تێپەڕیوە. پرسیارێک کە ئەمڕۆ دەبێت بکرێت، ئەوە نییە کە پرۆسەکە کەی کۆتایی دێت. پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەمەیە: ئایا کورد لەم پرۆسەیە بە دەستەبەرێکەوە دەردەچن کە نەوە دوای نەوە پێویستیان بە خەبات نامێنێت، یان دیسانەوە لەسەر هێڵی دەستپێکی چل ساڵی نوێ ڕادەوەستن؟
هەر هەنگاوێک کە بەبێ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە هەڵبگیرێت، مانای ئەوەیە کە ئەو دیموکراسییەی یاشار کەمال بە 'هەموو' وەسفی کردبوو، جارێکی دیکە بۆ کورد دەکرێتە قیست و بەش بەش.
بۆچوونەکانی ئەم نووسینە هی نووسەرەکەیەتی؛ لەوانەیە لەگەڵ سیاسەتی بڵاوکردنەوەی Rastinews بگونجێت یان نەگونجێت. Rastinews پلاتفۆرمێکی ئازادە و بەرەوڕووی بۆچوونی جیاواز کراوەیە.