9 ساڵ بەسەر ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستاندا تێپەڕی
لە هەرێمی فیدرالی کوردستان و هەندێک ناوچەی کوردستانیی دەستەبژێر، ڕۆژی 25ی ئەیلولی 2017 ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی بەڕێوەچوو کە ئێستا 9 ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە. لەم ڕیفراندۆمەدا کە بە ڕێژەی بەشداریی 72.16 لەسەدا ئەنجامدرا، 92.73 لەسەدی دەنگدەران بە “بەڵێ” بۆ سەربەخۆیی دەنگیان دا.
Rastinewsڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 25ی ئەیلول، کە یەکێکە لە گرنگترین خاڵە وەرچەرخانەکانی مێژووی سیاسیی نزیکی هەرێمی فیدرالی کوردستان، ساڵیادی نۆیەمینی خۆی بەسەردەبات.
لە 25ی ئەیلولی 2017دا سندوقی دەنگدان لە هەرێمی فیدرالی کوردستان و چەند ناوچەیەکی کوردستانیی دیکەی دەستەبژێر کە دۆزی کەرکووک لە پێشیانەوەیە، دانرا.
لە ڕیفراندۆمەکەدا ئەم پرسیارە خرایە بەردەم دەنگدەران: “ئایا دەتانەوێت هەرێمی کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێم ببنە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟”
بڕیاری ڕیفراندۆم لە 7ی حوزەیراندا درا
پرۆسەی بەرەو ڕیفراندۆم بە کۆبوونەوەیەک کە لە 7ی حوزەیرانی 2017 لە هەولێر بەڕێوەچوو، فەرمی بوو.
لەو کۆبوونەوەیەدا کە بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانی، سەرۆکی ئەو کاتەی هەرێمی کوردستان، بەرپرسانی حکوومەت و نوێنەرانی حیزب و لایەنە سیاسییەکانیشی تێدابوو، بڕیاردرا ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە 25ی ئەیلولی 2017 بەڕێوەبچێت.
پەرلەمانی کوردستانیش لە دانیشتنی 15ی ئەیلولدا بە دەنگی زۆرینە پشتگیریی بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆمی کرد.
بڕیاری ڕیفراندۆم لە کاتێکدا درا کە ناکۆکی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر بودجە، نەوت و بەڕێوەبردنی سامانە سروشتییەکان، دابەشکردنی دەسەڵات و هەروەها دۆخی ناوچە دەستەبژێرەکان بەگوێرەی ماددەی 140ی دەستووری عێراق بەردەوام بوو.
بەگوێرەی ماددەی 140ی دەستووری عێراق، پێشبینی دەکرا پرۆسەی دیاریکردنی دۆخی ناوچە دەستەبژێرەکان تا کۆتایی ساڵی 2007 تەواو بێت. بەڵام ئەم پرۆسەیە تەواو نەبوو و بە تایبەتی دۆخی کەرکووک هەر بوو بە یەکێک لە سەرەکیترین بابەتی ناکۆکی نێوان هەولێر و بەغدا.
92.73 لەسەدی دەنگەکان “بەڵێ” بوون
لە 25ی ئەیلولی 2017دا ملیۆنان دەنگدەر چوونە سەر سندوقی دەنگدان.
بەپێی ئەنجامە فەرمییەکان، لە کۆی 4 ملیۆن و 581 هەزار و 255 دەنگدەری تۆمارکراو، 3 ملیۆن و 305 هەزار و 925 کەس بەشدارییان لە ڕیفراندۆمەکە کرد. ڕێژەی بەشداری 72.16 لەسەدا بوو.
لە دەنگە دروستەکاندا، 2 ملیۆن و 861 هەزار و 471 دەنگ، واتە 92.73 لەسەدا، بەڵێیان بۆ سەربەخۆیی گوتووە، لە کاتێکدا 224 هەزار و 464 دەنگدەریش دەنگی “نەخێر”یان داوە.
ڕیفراندۆمەکە بە واتای ڕاگەیاندنی ڕاستەوخۆی سەربەخۆیی نەدەهات. حکوومەتی هەرێمی کوردستان لەو کاتەدا ئەنجامەکەی وەک دەسەڵاتێکی سیاسی لەلایەن گەلەوە دەبینی بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا لەسەر بابەتی سەربەخۆیی.
بەغدا ڕیفراندۆمەکەی بەرەسمی نەناسی
حکوومەتی فیدرالی عێراق ڕیفراندۆمەکەی ڕەتکردەوە و ئەنجامەکەی بەرەسمی نەناسی. ئەمریکا و چەندین وڵاتی دیکەش دژایەتیی کاتی بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆمیان کرد و بانگەوازیان بۆ دیالۆگ لەنێوان هەولێر و بەغدا کرد.
دوای ڕیفراندۆمەکە پەیوەندییەکانی هەولێر-بەغدا بەخێرایی توندوتیژ بوون.
دادگای باڵای فیدرالی عێراق لە مانگی تشرینی دووەمی 2017دا بڕیاری دا کە ڕیفراندۆمەکە پێچەوانەی دەستووری عێراقە و ئەنجامەکانی هیچ نرخێکی یاساییان نییە.
16ی تشرینی یەکەم و کەرکووک
نزیکەی سێ هەفتە دوای ڕیفراندۆمەکە، لە 16ی تشرینی یەکەمی 2017دا هێزە فیدراڵییەکانی عێراق و یەکەکانی حەشدی شەعبی پێشڕەوییان بۆ کەرکووک و دەوروبەری کرد.
هێزەکانی پێشمەرگە لە کەرکووک و چەند ناوچەیەکی دەستەبژێری دیکە پاشەکشەیان لە پۆستەکانیان کرد. گۆڕینی کۆنترۆڵی کەرکووک یەکێک بوو لە گرنگترین ڕووداوەکانی پرۆسەی دوای ڕیفراندۆم.
دوای 16ی تشرینی یەکەم، کۆنترۆڵی کردەیی ئەو ناوچە دەستەبژێرانەی کە لە ساڵی 2014ەوە کەوتبوونە ژێر کۆنترۆڵی پێشمەرگە، بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕا.
ئەم ڕووداوانە ناکۆکییە سیاسی و ئابوورییەکانی پێش ڕیفراندۆمی نێوان هەولێر و بەغدایان بردە قۆناغێکی نوێ.
لە 25ی ئەیلولەوە هەتا ئێستا
دوای ڕیفراندۆمەکە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردستان دامەزرا نەبوو. پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا لە ساڵانی دواتردا گەڕانەوە بۆ زەمینەی گفتوگۆ، لە کاتێکدا بابەتەکانی بودجە، نەوت، مووچە، دەسەڵاتە فیدراڵییەکان و دۆخی ناوچە دەستەبژێرەکان هەر بوونە سەرەکیترین بابەتی ناکۆکی نێوان هەردوو لایەن.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەنجامی دەرچوو لە سندوقی دەنگدانی 25ی ئەیلولی 2017 وەک خاڵێکی گرنگی سەرچاوەیی لە مێژووی سیاسیی نزیکی هەرێمی فیدرالی کوردستاندا مایەوە.
ئەمڕۆ، لە 25ی ئەیلولی 2026دا، بە تەواوی 9 ساڵ بەسەر ڕیفراندۆمەکەدا تێدەپەڕێت.
نۆ ساڵ لەمەوبەر، لە زیاتر لە 3.3 ملیۆن دەنگدەری بەشدار، 92.73 لەسەدیان بەڵێیان بۆ سەربەخۆیی گوت. هەرچەندە ڕیفراندۆمەکە بە دامەزرانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ کۆتایی نەهات، بەڵام 25ی ئەیلول هەر وەک ئەو ڕۆژە لە مێژووی سیاسیی نزیکی کوردستاندا دەمێنێتەوە کە داواکاریی سەربەخۆیی گەیشتە سندوقی دەنگدان.