بوونی پەکەکە لە عێراق، ببووەتە خاڵی مامەڵەکردن لە پلانی چەکدانانەوەی بەغدا

Rastinews — سەرۆک وەزیرانی عێراق، عەلی فالح زەیدی، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ نیویۆرک تایمز باسی ئەو پلانەی کرد کە بۆ کۆتایی هێنان بە پێکهاتە سەربازییە سەربەخۆکانی کۆمەڵە چەکدارە پەیوەستەکانی بە ئێران لە وڵاتەکەیدا ئامادە کراوە، هەروەها لایەنی تورکیا و پەکەکەی ئەم پلانەشی ڕوونکردەوە.

زەیدی لابردنی چەکە دەرەوەی دەوڵەتییەکانی عێراقی بە پێویستییەکی حکومەت وەسف کرد، نەک هەڵبژاردنێک:

«ئەمە بابەتێکی دڵخوازانە نییە، پێویستییە.» زەیدی کە ئاماژەی بەوەشدا کە بەرپرسانی عێراقی پێشتر هەمان ئامانجیان ڕاگەیاندبوو بەڵام دواتر پاشەکشەیان کردووە، گوتی: «کەسانی تر ئاماژەیان پێدا، بەڵام دواتر پاشەکشەیان کرد. ملکەچی فشار یان نیگەرانییەکانی تر بوون. بۆ من، ئەم بابەتە لەگەڵ گەندەڵی مەسەلەیەکی شەرەفە.»

قۆناغی یەکەم 90 ڕۆژ، ئامانج 30ی حوزەیرانی 2027

بەپێی ئەو پلانەی زەیدی ڕایگەیاند، چەکدانانەوە بە یەک هەنگاو نایەتە دی، بەڵکو بە قۆناغ جێبەجێ دەبێت.

لە قۆناغی یەکەمدا ماوەیەکی 90 ڕۆژە دیاریکراوە. لەم ماوەیەدا کۆمەڵە چەکدارەکان هیچ هێرشێک ئەنجام نادەن، لە بەرامبەریشدا دڵنیایی دەدرێت کە هێزەکانی ئەمریکا هێرش نایانە سەریان.

دوای تەواوبوونی ماوەی 90 ڕۆژ، میلیشیاکان دەستپێدەکەن بە ڕادەستکردنی چەکەکانیان بە دەوڵەتی عێراق.

زەیدی گوتی دەیەوێت ئەم پرۆسەیە هەتا 30ی حوزەیرانی 2027 تەواو بێت، لەکاتێکدا کۆمەڵە چەکدارەکان فشار دەخەنە سەر ئەوەی ماوەکە هەتا کۆتایی 2027 درێژ بکرێتەوە.

زەیدی سەرەتا لە هاوینەوە داوای کردبوو چەکەکان هەتا 30ی ئەیلولی 2026 ڕادەست بکرێن، ئەو بەرواری کە بۆ دەرچوونی دوایین سەربازەکانی ئەمریکا لە عێراق دیاریکرابوو. بەڵام کۆمەڵە بەهێزەکانی پەیوەست بە ئێران ئەم خشتەیەیان ڕەتکردەوە، لەبەر ئەمە بەغدا 30ی ئەیلولی لە دۆخی بەرواری تەواوبوونی چەکدانانەوە دەرهێنا.

حکومەت لیژنەیەکی گفتوگۆی دامەزراند و 30ی ئەیلول بووە بەرواری ڕاگەیاندنی خشتەی نوێی چەکدانانەوە و دەستپێکردنی قۆناغی یەکەمی 90 ڕۆژە. میلیشیاکان مەرجیان دانا:

سەربازانی تورکیاش با لە عێراق دەربچن — بەشی سەرنجڕاکێشی چاوپێکەوتنەکەی نیویۆرک تایمز لە ڕوانگەی تورکیاوە، ئەو مەرجانەن کە میلیشیا پەیوەستەکانی ئێران بۆ لابردنی چەکەکانیان خستوویانە ڕوو.

دەرچوونی سەربازانی ئەمریکا لە عێراق ماوەیەکی زۆرە بووەتە یەکێک لە داواکاریە بنەڕەتییەکانی ئەم کۆمەڵانە، بەڵام لەم ماوەیەی دواییدا مەرجەکان فراوانتر بوون.

کۆمەڵە پەیوەستەکانی بە ئێران دەستیان کرد بە داوای دەرچوونی سەربازانی تورکیش لە خاکی عێراق. لەنێو مەرجە ترەکانی میلیشیاکاندا کۆتایی هێنان بە بوونی پەکەکە لە عێراقیش هەیە. هەندێک کۆمەڵیش داوای گۆڕینی دۆخی پێشمەرگە و مافەکانی حەشدی شەعبی دەکەن. تورکیاش بوونی سەربازیی خۆی لە باکووری عێراق بە هۆی شەڕی دژی پەکەکە بەردەوام دەکات.

بەگوێرەی ڕوانگەی ئەنقەرە، دەرچوونی سەربازانی تورک پابەندە بە لابردنی کەمپەکانی پەکەکە لە باکووری عێراق و ڕاگرتنی چەکەکانیان.

بەمشێوەیە، لە پلانی چەکدانانەوەی بەغدا سێ بابەتی گرێدراو بە یەکتر دەردەکەون: چەکدانانی میلیشیا عێراقییە پەیوەستەکانی بە ئێران، دەرچوونی سەربازانی تورک لە عێراق، و کۆتایی هێنان بە بوونی چەکداری پەکەکە لە عێراق.

زەیدی: بەدوای ڕێکەوتن لەگەڵ تورکیا بۆ دەرچووندا گەڕان

زەیدی بە نیویۆرک تایمزی گوت بەغدا هەوڵ دەدات لەم بارەیەوە ڕێکەوتنێک لەگەڵ تورکیا بەدەست بهێنێت.

زەیدی کە ئاماژەی دا تورکیا وتوویەتی هەبوونی سەربازی لە عێراق پێویستە بۆ شەڕی دژی پەکەکە، ڕوونیکردەوە کە ئەنقەرە دەرچوون بە لابردنی تەواوی کەمپ و چەکەکانی پەکەکە لە باکووری عێراقەوە گرێداوە.

زەیدی گوتی حکومەتی عێراق بۆ وەڵامدانەوەی ئەم داواکارییەی تورکیا، سەرقاڵی کارکردنە لەسەر خشتەیەکیش بۆ تێکەڵکردنی هێزە چەکدارە کوردییە ناوخۆییەکان بە پێکهاتەی فەرمی ئەمنی عێراق.

سەرۆک وەزیرانی عێراق ڕوونیکردەوە کە لە هەوڵی ڕێکەوتن لەگەڵ تورکیادا، پەرەپێدانی پەیوەندییە ئابورییەکانی نێوان دوو وڵاتەکەشی بەکارهێناوە. عێراق ئەمساڵ ڕێکەوتنێکی یەکسالەی لەگەڵ تورکیا واژوو کردووە بۆ زیادکردنی هەناردەی نەوت بەرەو تورکیا بە هۆی هێڵی نەوتی ئێستاوە. زەیدی گوتی بەغدا دەیەوێت توانای ئەم هێڵە بەرزبکاتەوە.

هەفتەی ڕابردوو لە سەردانەکانی بۆ فەرەنسا و ئەڵمانیا، زەیدی ڕایگەیاند پێشنیاری هێڵی نەوتی نوێی کردووە بۆ گواستنەوەی ڕاستەوخۆی نەوتی عێراق بەرەو ئەورووپا لە ڕێگەی تورکیاوە.

یەکەم هەنگاوی کۆنکرێت لە شەنگال: ییبەشێ چەکەکانی دەداتە دەوڵەت

لەکاتێکدا ئەم هاوکێشەیە لەنێوان تورکیا و پەکەکە و عێراقدا لە بەردەم گفتوگۆدایە، لە شەنگال پێشهاتێکی کۆنکرێت ڕوویدا.

زەیدی ڕایگەیاند لەدوای کۆبوونەوەیەک لەگەڵ بەرپرسانی هاوپەیمانیێتی دۆزی ئێزیدی و یەکینەکانی بەرگری شەنگال (ییبەشێ) لە 11ی ئەیلولدا، ییبەشێ دەستپێدەکات بە ڕادەستکردنی چەکەکانی بە دەوڵەتی عێراق.

زەیدی ڕایگەیاند لە شەنگال ڕێگە بە هیچ دەسەڵاتێکی سەربازی و ئەمنیی جیاواز لە دەوڵەت نادرێت، و کێوی شەنگال بە تەواوی دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی بەڕێوەبردن و ئەمنی حکومەتی فیدرالییەوە.

گوتی: «بوونی چەک تەنها لەدەستی دەوڵەتدا و یەکخستنی بڕیاری ئەمنی، بنەمایەکی سەرەکییە بۆ پاراستنی خەڵکی قەزا و دڵنیاکردنەوەی جێگیری و داهاتووی ناوچەکە.»

ئەم پلانە بەو مانایە نییە هەموو ئەندامانی ییبەشێ لە سیستەمی ئەمنی دەردەچن.

دۆخی یاسایی ئەندامانی ییبەشێ و ئەندامانی یەکینەکانی ئافرەتانی شەنگال (یەجەشێ) دەگۆڕدرێتەوە. ئەوانەی مەرجەکان تێردەکەن، نەک وەک ئەندامی پێکهاتە چەکدارییە ئێستاکانیان، بەڵکو بەپێی یاساکانی عێراق دەخرێنە ناو دامەزراوە ئەمنییە فەرمییەکانی عێراق.

زەیدی گوتی: «دەوڵەت مافەکان و فیداکارییەکانی ئەندامانی ییبەشێ و یەجەشێ بە گۆڕینی دۆخیان و تێکەڵکردنی ئەوانەی مەرجەکان تێردەکەن بۆ ناو دامەزراوە ئەمنییە فەرمییەکانی عێراق بەگوێرەی یاسا، دەپارێزێت.»

تورکیا ییبەشێ بە پێکهاتەی پەکەکە لە شەنگال دەزانێت

ییبەشێ یەکێکە لە پێکهاتە چەکدارەکانی کە شەڕوانانی ئێزیدی دوای هێرشی داعش بۆ سەر شەنگال لە ساڵی 2014 پێکیانهێنا.

هێزەکانی پەکەکە لەکاتی هێرشی داعشدا هاتنە شەنگال و کاریگەرییان لەسەر پێکهێنانی ییبەشێ هەبوو. ییبەشێ ڕەتیدەکاتەوە کە لە ڕووی ڕێکخراوەییەوە بەشێکە لە پەکەکە، بەڵام لە چەندین سەرچاوەی نێودەوڵەتیدا وەک پێکهاتەیەکی پەیوەست بە پەکەکە پێناسە دەکرێت.

تورکیا بەڵام ییبەشێ بە لقی شەنگالی پەکەکە دەزانێت، و لە ساڵانی ڕابردوودا هێرشی سەربازی ئەنجامداوە لەسەر بەرپرسان و مەوقعەکانی ییبەشێ.

بەغدا و حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ڕێکەوتننامەی شەنگالدا کە لە ساڵی 2020 واژوویان کرد، ڕێککەوتبوون لەسەر دەرکردنی پێکهاتە چەکدارە دەرەوەی دەوڵەتەکان لە قەزاکە و کۆتایی هێنان بە ڕۆڵی پێکهاتە پەیوەستەکانی بە پەکەکە لە شەنگال. بەڵام ئەم بڕگانەی ڕێکەوتننامەکە بە تەواوی جێبەجێ نەکران.

سەرۆکی ستافی گشتی، یارالله، لە شەنگال

11 ڕۆژ دوای ڕاگەیاندنی ئەوەی ییبەشێ چەکەکانی ڕادەستدەکات، لە 22ی ئەیلولدا، تیپێکی بەرزی سەربازی و ئەمنی بە سەرپەرشتی سەرۆکی ستافی گشتی عێراق، جێنەرال عەبدولئەمیر یارالله، چوونە شەنگال.

وەزارەتی بەرگری عێراق ڕایگەیاند ئەم سەردانە بۆ کۆتایی هێنان بە دۆسیەی ئەمنی شەنگال و هەڵسەنگاندنی دۆخی هێزەکانی ناوچەکە ئەنجامدراوە.

بەگوێرەی میدیای عێراقی، یارالله هەروەها سەرۆکایەتی لیژنەی بەرزی ئەمنی شەنگال دەکات.

لە تیپەکەدا جگە لە سوپای عێراق، بەرپرسانی حەشدی شەعبیش بوون. لە گفتوگۆکاندا باس لە تێکەڵکردنی ییبەشێ و کۆمەڵە شەنگالییە ترەکان بۆ ناو دامەزراوە ئەمنییە فەرمییەکان، ڕادەستکردنی چەکەکان بە دەوڵەت، و کۆتایی هێنان بە دیمەنی چەکداری دەرەوەی دەوڵەت لە قەزاکەدا دەکرێت.

زەیدی: هیچ ڕێکخراوێکی میلیشیای سەربەخۆ نامێنێت

ئەو پلانە گشتییەی زەیدی بۆ نیویۆرک تایمز ڕوونیکردەوە، شێوازێکی هاوشێوەی مۆدێلی شەنگال بەدی دەخات.

هەوڵەکانی بەغدا زیاتر تەرکیزیان لەسەر چوار کۆمەڵە بەهێزی پەیوەست بە ئێران کردووە کە بەرامبەر بە چەکدانان یان چوونە ژێر کۆنترۆڵی تەواوی دەوڵەت بەرگری دەکەن.

زەیدی گوتی ئامانجی ئەوەیە کۆتایی بە بوونی ئەم میلیشیایانە وەک ڕێکخراوی سەربەخۆ بهێنێت. ئەندامانیان بەتاکی دەتوانن بچنە ناو حەشدی شەعبی، بەڵام بە ناوی ڕێکخراوی ئێستایان و پێکهاتەی فەرماندەیی سەربەخۆیانەوە ناتوانن چالاکی چەکداری بەردەوام بکەن.

زەیدی گوتی ئەو کۆمەڵانەی لە کۆتایی ماوەکەدا هێشتا لەژێر ناوی میلیشیاوە چالاکییان هەیە، بە «دەرەوەی یاسا» دادەنرێن.

بەگوێرەی پلانی حکومەتی عێراق، دوای ماوەی ساردبوونەوەیی 90 ڕۆژە کە لە 30ی ئەیلولەوە دەستپێدەکات، ڕادەستکردنی چەکەکان دەستپێدەکات، و هەوڵدراوە هەتا 30ی حوزەیرانی 2027 چ چەکدانانی پێکهاتە سەربەخۆکانی میلیشیای پەیوەست بە ئێران و چ لابردنی هێزە چەکدارە دەرەوەی دەوڵەتەکانی تر تەواو بێت.

پرۆسەی ڕادەستکردنی چەک و تێکەڵکردنەوەی ییبەشێ لە شەنگال، پێش خشتەی سەرانسەری وڵات دەستیپێکرد و کرایە یەکێک لە هەنگاوە جێبەجێکراوەکانی سەر زەوی.

سەرچاوە: سەربەستییەت