پەڕاوی موسا ئەنتەر: تەمەنێکی 72 ساڵە، 11.5 ساڵ بەندیخانە، تاوانێکی 34 ساڵە چارەسەرنەکراو

Rastinews — نووسەر و ڕۆژنامەنووسی کورد موسا ئەنتەر (عەمۆ موسا)، کاتێک لە 20ی ئەیلولی 1992 لە گەڕەکی سەیرانتەپەی ئامەد بە دەست چەک کوژرا، تەمەنی 72 ساڵ بوو. 11.5 ساڵی تەمەنی لە بەندیخانەکاندا بەسەربردبوو. بەهۆی شیعرێکی بە کوردی نووسیبووی، داوای سزای ئێعدامی بۆ کرابوو، لە دوو کودەتای سەربازیدا دەستگیر کرابوو، هەروەها لە سەردەمێکدا کوردی لە بواری گشتی قەدەغە بوو، فەرهەنگی کوردی-تورکی ئامادە کردبوو.

ئەم دۆسیەیە ژیانی ئەنتەر، سیستەمی یاسایی ئەو سەردەمە و پرۆسەی دادگاییکردنی 34 ساڵەی دوای تاوانەکە پێکەوە دەخاتەڕوو. ئامانج ئەوەیە کە جگە لە تاوانێکی تاک، نیشان بدرێت چۆن زمانێک و نەریتێکی ڕۆژنامەگەری سزا دراوە.

لە زڤینگێوە بۆ ئیستانبوڵ

ئەنتەر لە ساڵی 1920 لە گوندی زڤینگێ (ئێسکی مەغارە)ی سەر بە قەزای نۆسەیبینی ماردین لەدایک بوو. لە تەمەنێکی بچووکدا باوکی لەدەستدا. دایکی، فەسلا خانم، موختاری گوندەکە بوو.

قوتابخانەی سەرەتایی لە ماردین، ئامادەیی و ناوەندیشی بە شێوەی خوانەندەی شەوان لە ئەدەنا خوێند. دواتر چووە کۆلێژی یاسای زانکۆی ئیستانبوڵ، بەڵام خوێندنەکەی نیوەڕێ لێهات. لە ئیستانبوڵ پەیوەندی لەگەڵ خوێندکار و ڕۆشنبیرە کوردەکان دامەزراند.

یەکەم دەستگیرکردنی لە ساڵانی خوێندکاریدا، هاوکاتە لەگەڵ ماوەی دەرسیمی 1937-1938. بەپێی هەندێک سەرچاوە، بەهۆی ئەو تۆمەتەوە کە جنێوی بە دایکی مستەفا کەمال ئاتاتورک دابوو، 45 ڕۆژ بەندکرا بوو. بۆ خوێندکارە هەژارە کوردەکانی چوونە ئیستانبوڵ، خانووی خوێندکارانی دیجلە، فورات و کچانی دامەزراند. لە ڕۆژنامەکانی شەرق پۆستاسی و دیجلە کاینایی دەستی بە نووسین کرد.

1959: شیعرێک، داواکردنی سزای ئێعدام

ئەنتەر لەگەڵ جانیب یلدریم و یوسف عەزیزئۆغلو ڕۆژنامەی ئیلەری یوردیان لە ئامەد دەرکرد. شیعری کوردیی «Qimil» (مانای وشەکە: مێرووی گەنم) کە لە ساڵی 1959دا لەو ڕۆژنامەیەدا بڵاوکرایەوە، دەنگدانەوەیەکی گەورەی دروستکرد. شیعرەکە لە ڕێگەی مێرووی قیمل کە لە باشووری ڕۆژهەڵات دەغڵودانی وشک دەکرد، ڕەخنەیەکی گاڵتەجاڕانە بوو لەسەر بەجێهێشتنی جوتیار بۆ چارەنووسی خۆی.

لە 17ی کانوونی یەکەمی 1959، 50 ڕۆشنبیر و خوێندکاری کورد دەستگیر کران. دادستان داوای سزای ئێعدامی کرد، تۆمەتبارەکان لە خانەکانی حەربیە بەندکران. لەنێو دەستگیرکراوان، مەحمەد ئەمین باتوو لەناو خانەکەدا بەهۆی نەخۆشی سیل گیانی لەدەستدا. لەبەر ئەمە دۆسیەکە بە ناوی «دۆسیەی 49 کەس»ەوە کەوتە مێژوو.

ئەنتەر بە هۆکاری لێخۆشبوونی گشتی کە دوای کودەتای 27ی ئایاری 1960 دەرچوو، ئازاد کرا.

ساڵانی 1960: ڕێکخستن، هەڵبژاردن، فەرهەنگ

ئەنتەر دوای دەرچوون لە بەندیخانە، لە گۆڤارەکانی دەنگ، جیهانی ئاشتی و یۆن نووسی. لە ساڵی 1963دا لە «دۆسیەی 23 کەس»دا دادگایی کرا و دووبارە چووە بەندیخانەوە. بەپێی ڕووداو، لەگەڵ مستەفا ڕەمزی بوجاک، یوسف عەزیزئۆغلو، زیا شەرەفخانۆغلو و فایق بوجاک کۆمەڵەیەکی کوردیشی دامەزراند.

لە هەڵبژاردنی 1965دا، لە ماردین کاندیدی پارتی کرێکاری تورکیا (TİP) بوو. بەهۆی گۆڕانکارییەک لە کاندیدەکاندا لە کاتی کۆتاییدا، بە شێوەی سەربەخۆ چووە هەڵبژاردنەکە. لە ساڵی 1967دا فەرهەنگا کوردی-تورکی (فەرهەنگی کوردی-تورکی) بڵاوکرایەوە. هەروەها ڕاگەیەنراوە کە هەر لەو ساڵەدا تبعید کراوە.

ئەنتەر یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ئۆجاغە کولتوورییە ڕۆژهەڵاتییە شۆڕشگێڕەکان (DDKO). لە ساڵی 1970دا لە دۆسیەی DDKOدا دادگایی کرا.

دوو کودەتا، دوو دەستگیرکردن

لە 12ی ئازاری 1971 دووبارە دەستگیر کرا و 3 ساڵ لە بەندیخانەی سەربازی سەیرانتەپە مایەوە. دوای کودەتای 12ی ئەیلولی 1980، بەهۆی «پڕوپاگەندەی کوردایەتی»، دەستگیر کرا و ناردرایە بەندیخانەی نۆسەیبین. دوای ساڵێک ئازاد کرا.

ئەنتەر لە درێژایی ژیانیدا لە بەندیخانەکانی مامەک، سولتانئەحمەد، بالمومجو، سەیرانتەپە و نۆسەیبین ڕۆژی بەسەربردووە. کۆی ماوەی بەندیخانەکەی 11.5 ساڵ ڕاگەیەنراوە. بەهۆی نووسین و بیروبۆچوونەکانییەوە بەجارێکی زۆر لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کراوە.

فەرهەنگنووسین بە زمانێکی قەدەغەکراو

لە سەردەمی ئەنتەردا، زمانی کوردی تەنها کێشەیەکی کولتووری نەبوو، بەڵکو قەدەغەیەکی یاسایی بوو. حکوومەتی دوای 12ی ئەیلول، لە 19ی تشرینی یەکەمی 1983 یاسای ژمارە 2932ی «دەربارەی بڵاوکردنەوەکان بە زمانەکانی تر جگە لە تورکی» دەرکرد. ئەم یاسایە ڕایگەیاندن و بڵاوکردنەوەی بیرورا بە زمانەکانی دیکە جگە لە یەکەم زمانی فەرمی وڵات قەدەغە کرد. کوردی بەم پێناسەیە بە شێوەیەکی کردەیی بووە زمانێکی قەدەغەکراو.

بەپێی کۆمەڵەی مافەکانی مرۆڤ (İHD)، بەم یاسایە زمانی کوردی تەنانەت لە ژیانی تایبەتیشدا قەدەغە کرابوو. ئەم یاسایە لە نیسانی 1991 هەڵوەشێنرایەوە. بەپێی هەمان کۆمەڵە، تورکی هێشتا بەپێی دەستوور تاکە زمانی فەرمییە و لە بواری پەروەردە، میدیا و ژیانی سیاسیدا چەندین سنووردارکردن لەسەر بەکارهێنانی زمانەکانی دیکە هەیە.

کاری فەرهەنگی کوردیی ئەنتەر لەژێر سایەی ئەم قەدەغانە ئەنجامدرا.

1990-1992: HEP، ناوەندی کولتووری میزۆپۆتامیا و ئۆزگور گوندەم

ئەنتەر یەکێک بوو لە 81 دامەزرێنەری پارتی کرێکاری گەل (HEP) کە لە ساڵی 1990 دامەزرا. پێشەنگی دامەزراندنی ناوەندی کولتووری میزۆپۆتامیای (1991) و ئینستیتیوی کوردی ئیستانبوڵی (1992) کرد. کتێبەکانی وەک بیرەوەرییەکانم (1991) و ڤاقایینامە (1992) بڵاو بوونەوە.

لە سەردەمی نزیک بە مردنی، لە ڕۆژنامەکانی ئۆزگور گوندەم و یەنی ئولکەدا دەینووسی. ئۆزگور گوندەم لە 30ی ئایاری 1992 دەستی بە بڵاوکردنەوە کردبوو و لە 14ی نیسانی 1994 داخرابوو. ئەم ڕۆژنامەیە بابەتی چۆڵکردنی گوندەکان، کوشتنی بێ دادگاییکردن و تۆمەتی ئەشکەنجەدان لە کاتی دەستگیرکردندا دەخستنە ڕوو.

وەرزی مردن: 1992

ساڵی کوژرانی ئەنتەر، ساڵێک بوو کە مردن لە پارێزگا کوردنشینەکاندا بووە شتێکی ئاسایی. بەپێی لیستی کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی تورکیا، لە 14 ڕۆژنامەنووسی کوژراو لە ساڵی 1992، 13 کەسیان لە پارێزگاکانی ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵات کوژراون.

بەپێی ڕاپۆرتەکانی İHD، ژمارەی ناڕازییانی قوربانی بوونی تاوانە کوژەرنەناسراوەکان لە پارێزگا کوردنشینەکان، لە 1992دا بووە 362 کەس، لە 1993دا 467 کەس و لە 1994دا 423 کەس. بەشێکی بەرچاو لە قوربانییەکان سیاسەتمەدار، ڕۆژنامەنووس و ڕۆشنبیرانی ناو بزووتنەوەی سیاسی کورد بوون.

ئەو وتارەی دوای حسێن دەنیز نووسی

خوشکەزای ئەنتەر، حسێن دەنیز، کە هەواڵنێر و نووسەری ئۆزگور گوندەم بوو، لە 9ی ئاووستی 1992 لە هێرشێکی چەکداریدا گیانی لەدەستدا. ئەنتەر لە 13ی ئاووستی 1992 لە کۆڵمی نووسینەکەیدا ڕووی لێکرد. نووسی کە ناتوانێت بڵێت «مردوویت»، چونکە وتنی ئەوە هەستێکی وای پێدەدات کە وەک خۆی کوشتبێتی.

بە وتنی «Ez xale te me» (من خاڵی تۆم)، وتی هەتا ماوە زیندووە لە جیاتی ئەو دەنووسێت. زیادی کرد ئەگەر خۆشی بکوژرێت، دەگاتەوە لای.

38 ڕۆژ دوای ئەم نووسینە، ئەنتەر کوژرا.

20ی ئەیلولی 1992: سەیرانتەپە

ئەنتەر لە 20ی ئەیلولی 1992 بۆ فێستیڤاڵی کولتوور و هونەر لە ئامەد بوو. بەیانی بەشداری فێستیڤاڵەکەی کرد و کتێبەکانی واژۆ کرد. ئێوارە لە سەیرانتەپە، لە شەقامی 442ی گەڕەکی کۆماری، لەگەڵ خوشکەزای خۆی ئۆرهان میرۆغلو ڕووبەڕووی هێرشێکی چەکداری بووەوە. ئەنتەر گیانی لەدەستدا، میرۆغلوش برینداربوو.

دیجلە ئەنتەر، کوڕی موسا ئەنتەر، و سەلیم ئۆکچوئۆغلو، پارێزەری خێزانەکە، ڕایاندەگەیەنن کە دوای تاوانەکە بۆ ماوەیەکی درێژ هیچ هەنگاوێکی کاریگەر لە لێکۆڵینەوەکەدا نەنراوەتەوە.

لێکۆڵینەوە: لە «کوژەری نەناسراو»ەوە بۆ سوسورلوق

لێکۆڵینەوەیەک کە دادگای ئاسایشی دەوڵەتی ئامەد دەستی پێکردبوو، بۆ ساڵانێکی زۆر بە «کوژەری نەناسراو» مایەوە. ڕاپۆرتی سوسورلوق، کە بە داواکاری سەرۆک وەزیرانی ئەو سەردەمە مەسعوود یلماز و لەلایەن سەرۆکی ئەنجومەنی چاودێریی سەرۆکوەزیران کوتلو ساڤاشەوە ئامادەکرابوو، ئاماژەی بەوە کرد کە تاوانەکە لەلایەن مەحموود یلدریمی خاوەنی ناولوقی «یەشیل»ەوە پلاندانراوە و ئەنجامدراوە.

خێزانی ئەنتەر، بەهۆی نەئەنجامدانی لێکۆڵینەوەیەکی کاریگەرەوە، لە 22ی شوباتی 2000 سکاڵایان بۆ دادگای مافەکانی مرۆڤی ئەورووپا (AİHM) پێشکەش کرد. ئەم دادگایە بڕیاری دا کە مافی ژیان لە بواری ناوەڕۆکی و ڕێوشوێنیشەوە پێشێل کراوە. لە بڕیارەکەدا هاتووە کە بەڵگەی جددی هەیە نیشان دەدەن تاوانەکە بە زانیاری کارمەندانی دەوڵەت ئەنجامدراوە و بەڵگەکانی وەک ڕاپۆرتی سوسورلوق لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە بەکارنەهاتوون. تورکیا تاوانبار کرا بە دانی خەسارەت.

دانپێدانانەکانی ئەیگان و لێکۆڵینەوەی دووبارە لە 2009

دانپێدانانەکانی عەبدولقادر ئەیگان (عەزیز تۆران)، دانپێدانەرێکی پێشووی کە لە سویدن دەژیا، لە ساڵی 2004 لە ڕۆژنامەی ئولکەدە ئۆزگور گوندەمدا بە سەرناوی «ئەوەتا تیمی کوشتنی عەمۆ موسا» بڵاوکرایەوە. ئەیگان وتی لەناو تیمی JİTEMدا بووە کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و تاوانەکە لەلایەن مەحموود یلدریمەوە پلاندانراوە. لە دژی خاوەن و بەرپرسی نووسینی ئەو ڕۆژنامەیە کە دانپێدانانەکانی بڵاوکردەوە، دۆسیە کرایەوە.

دادستانی گشتی بەدەسەڵاتی تایبەتی ئامەد، لە ساڵی 2009 دانپێدانانەکانی ئەیگانی وەک «ئاگادارکردنەوە» هەژمار کرد و دۆسیەکەی 17 ساڵ دوای تاوانەکە دووبارە کردەوە. بڕیاری دەستگیرکردن بۆ جەمیل ئیشیک، عەلی ئۆزانسۆی، ئەیگان، حامید یلدریم و مەحموود یلدریم دەرچوو. حامید یلدریم لە 29ی حوزەیرانی 2012 لە شرنەخ دەستگیر کرا.

دۆسیەیەک کە دوو مانگ پێش بەسەرچوونی ماوەی یاسایی کرایەوە

دۆسیەکە، دوو مانگ پێش بەسەرچوونی ماوەی یاساییەکە، لە ساڵی 2013 کرایەوە. تۆمەتنامەکە لە 5ی تەمووزی 2013 لەلایەن دادگای سزای قورسی ژمارە 7ی ئامەدەوە پەسەند کرا. داوای سزای حەبسی هەتاسەری قورسکراو و 20 ساڵ زیندان بۆ مەحموود یلدریم، ئەیگان، سەرهێزی بازنشستە ساڤاش گەڤرەکچی و حامید یلدریم کرا. تۆمەتەکان «کوشتنی مرۆڤ بە پلاندانان» و «هاندانی گەل بۆ ڕاپەڕینی چەکداری» بوون.

دۆسیەکە لە ساڵی 2015 بەهۆی «پاراستنی ئاسایش»ەوە بۆ ئەنقەرە گواسترایەوە و لەگەڵ دۆسیە سەرەکییەکەی JİTEM کە 11 تۆمەتباری تێدابوو یەکخرا. ژمارەی تۆمەتباران زیاد بوو، تۆمەتبارە ڕایوچووەکان نەگیران، بەیاننامەی ئەیگانیش کە لە سویدن بوو، وەرنەگیرا. سەلیم ئۆکچوئۆغلو، پارێزەری خێزانی ئەنتەر، داوای کرد دۆسیەکە کە نزیک بووە لە بەسەرچوونی ماوەی یاسایی، لە دۆسیە سەرەکییەکە جیابکرێتەوە. دادگای سزای قورسی ژمارە 6ی ئەنقەرە ئەم داواکارییەی ڕەتکردەوە.

لە دادگاییەک کە سێ مانگ پێش بەسەرچوونی ماوەی یاسایی بەڕێوەچوو، سەرۆکی دادگا وتی هێشتا لە وەزارەتی دادوەری وەڵامی نامەی داواکاری یارمەتی دادوەری دەرەوەی وڵات بۆ ئەیگان نەهاتووە. هەروەها تۆمارکرد کە وەڵامی نامەکانی داوای دەستگیرکردن بۆ ئەیگان، مەحموود یلدریم، موحسین گول و مەحمەد زاهید قەرەدەنیزیش نەهاتووە. دادگاکە بۆ 20ی حوزەیران دواخرا.

21ی ئەیلولی 2022: بەسەرچوونی ماوەی یاسایی

دادگای سزای قورسی ژمارە 6ی ئەنقەرە، لە 21ی ئەیلولی 2022، ڕۆژێک دوای ساڵیادی مردنی ئەنتەر، دۆسیەکەی بەهۆی بەسەرچوونی ماوەی یاساییەوە هەڵوەشاندەوە. دادگا وتی کە تاوانەکانی کوشتنی ئەنتەر و ئایتەن ئۆزتورک لە ساڵی 1992 ئەنجامدراون و ماوەی 30 ساڵەی بەسەرچوونی یاسایی کە لە یاسای سزای تورکیای ژمارە 765دا هاتووە، بەسەرچووە. دۆسیەی سەرەکی JİTEM بە ژمارەیەکی تری دۆسیەوە بەردەوام بوو.

خێزانی ئەنتەر و یاساناسان پێشتر پێیانوابوو کە تاوانەکە دەبێت وەک «تاوان دژی مرۆڤایەتی» هەژمار بکرێت و ماوەی یاساییی بۆ نەبێت. دادگاش لەگەڵ ڕوانگەی دادستانیدا بڕیاری دا.

دوای ئەم بڕیارە ڕاگەیەنرا کە دۆسیەکە بردراوەتە قۆناغی تەمییز. ڕاستی نەیتوانی دۆخی ئێستای ئەم قۆناغە پشتڕاست بکاتەوە.

ناوەندی بیرەوەری: دە دۆسیە، یەک ئەنجام

پارێزەر ئێسرا قلیچ، لە بەرنامەی توێژینەوە یاساییەکانی ناوەندی بیرەوەری، لە ڕاگەیاندنێکی خۆی لە ساڵی 2024دا وتی دە دۆسیەی کراوە سەبارەت بە تاوانەکانی ساڵانی 1990 بە بەسەرچوونی ماوەی یاسایی و بێتاوانبوون کۆتایی هاتوون. ئاماژەی بەوەش کرد کە دوو دۆسیەی دیکەش لەژێر مەترسی بەسەرچوونی ماوەی یاساییدان. لەلایەکی دیکەوە، بەرگری کاری مافی مرۆڤ ئۆزتورک تورکدۆغان وتی دەبێت تاوانی ئەنتەر لە چوارچێوەی «تاوان دژی مرۆڤایەتی»دا بێتەبەرباس.

ئاووستی 2026: داواکاری دووبارە کردنەوەی دۆسیە

ڕەشان یۆرۆزلو، کچی موسا ئەنتەر، لە ڕێگەی پارێزەرەکەیەوە بیشار عەبدی ئەلینەک، لە ئاووستی 2026 داواکاری دووبارە کردنەوەی ئەو دۆسیەیەی کرد کە لە ساڵی 2022 بەهۆی بەسەرچوونی ماوەی یاساییەوە هەڵوەشابووەوە. لە داواکارییەکەدا داوا کرا لێکۆڵینەوە و توێژینەوە کەموکوڕییەکان تەواو بکرێن. هەروەها داوا کرا بەڵگە جەستەییەکانی دۆسیەکە بە شێوازە نوێیەکانی زانستی دادوەری و لێکۆڵینەوەی تاوانی دووبارە هەڵسەنگێنرێنەوە.

34 ساڵی: «بۆ ئاشتی دەبێت تاوانە کوژەرنەناسراوەکان ڕوون بکرێنەوە»

ئەم یادکردنەوەیە کە بە پێشەنگایەتی کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی دیجلە فورات (DFG) ڕێکخرابوو، ئەمڕۆ لەو شەقامەی ئەنتەری تێدا کوژرا بەڕێوەچوو. خێزانەکەی، ڕۆژنامەنووسان، نوێنەرانی حیزبە سیاسییەکان و ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان بەشداریان کرد. یادکردنەوەی دووەم، کاتژمێر 16:00، لەسەر گۆڕی ئەنتەر لە گەڕەکی ئاکارسو (سیتیلیلێ)ی سەر بە نۆسەیبین بەڕێوەدەچێت.

فەحرەدین قلیچ، ئەندامی DFG، وتی هێشتا ئەو دەزگایانەی لە پشتی تاوانەکەدا بوون ئاشکرا نەکراون. قلیچ ئاماژەی بەوەش کرد کە لەم ڕۆژانەدا کە باسی ئاشتی دەکرێت، دەبێت تاوانە کوژەرنەناسراوەکان ڕوون بکرێنەوە.

سەلچووق میزراقلی، هاوسەرۆکی پێشووی شارەوانی ئامەد، وتی ئەگەر کوژەرانی ئەنتەر هێشتا ئازادن، ئەمە مانای دادپەروەرییەکی نەتەواوە. زیادی کرد کە بێ دادپەروەری ناتوانرێت ئاشتی دامەزرێت. دیجلە ئەنتەر، کوڕی موسا ئەنتەریش، ڕایگەیاند خێزانەکەیان هەموو ساڵێک بەردەوام دەبن لە یادکردنەوە.

پارتی دەم داوای کرد لە چوارچێوەی «پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگای دیموکراتیک»، ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕابردوو بکرێت. پارتییەکە وتی دەبێت بەرپرسانی تاوانە «کوژەری دیارەکان»، بە تایبەت تاوانی ئەنتەر، حیساباتیان بدرێتەوە.

کێشەی ئەنتەر و «هێڵە سوورەکانی» ئەمڕۆ

ئەو بابەتەی ئەنتەر ژیانی بۆ بەخت کرد، زمانی کوردی بوو. ئەمڕۆ مەحمەد ئوچوم، ڕاوێژکاری سەرەکی سەرۆک کۆماری تورکیا، لە نووسینێکی خۆیدا لە ئاژانسی ئەنادۆلوو (AA Analiz)، زمانی تورکی وەک زمانی فەرمی و زمانی پەروەردەی فەرزی لەناو «هێڵە سوورەکانی» دەستووری نوێدا ناوبرد. زمانی کوردی لەو لیستەدا جێی نەگرتووەوە.

وادەی 42ی دەستووری 1982یش دەڵێت هیچ زمانێک جگە لە تورکی ناتوانرێت وەک زمانی دایکی بۆ هاوڵاتییانی تورک لە دامودەزگا پەروەردەییەکاندا فێر بکرێت.

لە ڕۆژئاواشدا، زمانی کوردی تەنها وەک وانەیەکی هەڵبژاردەی 3 کاتژمێری ناسراوە و خوێندکارانی ڕۆژئاوا بۆ پەروەردەی کوردی بە زمانی دایکیان چوونەتە سەر شەقام.