میهمەت ئوچوم: له دەستووری نوێدا زمانی تورکی، پێکهاتەی یەکگرتوو و سیکولارییەت 'هێڵی سوور'ن

Rastinews — شارەزای سەرەکی سەرۆک کۆماری تورکیا و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی سیاسەتی یاساییی سەرۆکایەتی، میهمەت ئوچوم، لە نووسینێکدا بۆ خزمەتگوزاریی شیکاریی ئاژانسی ئەنادۆلی (AA)، پێویستیی دەستووری نوێی هەڵسەنگاند. ئوچوم وتی دەستووری نوێ ئیتر بۆ تورکیا بووەتە شتێکی 'ناچارەکراو'.

"قۆناغی یاسادانانی 29 ئامانجێکی ڕاستەقینەترە"

ئوچوم ڕایگەیاند کە ئەگەری دروستکردنی دەستووری نوێ لە قۆناغی یاسادانانی 28ی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا (TBMM) بە تەواوی لابرێت نییە. بەڵام بەهۆی بەڕێوەبردنی کات و بابەتەکانی پێویستیان بە کارکردنە، قۆناغی 29 ڕاستەقینەترە. زیادی کرد بڕیاری کۆتایی هی سەرکردایەتیی سیاسی و TBMMیشە.

هێڵە سوورەکان: زمانی تورکی، پێکهاتەی یەکگرتوو، سیکولارییەت

ئوچوم ئەو سەردێڕانەی ڕیزکرد کە بە بڕوای ئەو دەبێتە بنەمای دەستووری نوێ. بەپێی ئەم لیستە، نەتەوەی تورک، هاوڵاتیبوونی تورکی، زمانی تورکی وەک زمانی فەرمی و زمانی فێرکردنی بەفەرز، کۆماریەت، پێکهاتەی یەکگرتوو و دەوڵەتی یاساییی دیموکراتیک لەنێو 'هێڵە سوورەکاندان'. هەروەها وتی بنەمای چوار ماددەی یەکەم دەپارێزرێت.

ئوچوم هەروەها وتی نابێت سیستەمی حکومەتی سەرۆکایەتی، مافی دوو دەنگ و یاسای ٪50+1 بگۆڕدرێن. ئاماژەی بەوەش دا کە دەبێت ڕێنامەی ناوخۆیی TBMM، یاسای پارتە سیاسییەکان و یاساکانی هەڵبژاردن نوێ بکرێنەوە.

"دەستووری 1982 بەرهەمی کودەتایە"

بەگوێرەی ئوچوم، لە 154 ماددەی دەستووری ئێستادا، 58 ماددە تا ئێستا هیچ گۆڕانکارییەکیان بەسەردا نەهاتووە. لەبەر ئەمە نزیکەی دوو لە سێی دەقەکە، سەرەڕای تێپەڕبوونی 44 ساڵ، هێشتا شوێنپێی سەردەمی کودەتا لەخۆدەگرێت.

جەخت لەسەر "تورکیای بێ تیرۆر" و ڕیفراندۆم

ئوچوم ڕایگەیاند پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر" لەو کاتەدا کە کارەکانی دەستووری نوێ بەردەوامن، گرنگیی هەیە. وتی دەبێت بنەمای دەستوورێک دانرێت کە کەشوهەوای ئاشتی و برایەتی لەنێو کۆمەڵگا بپارێزێت. پێشبینیی کرد دەستووری نوێ لە ڕیفراندۆمدا "بە ڕێژەیەکی دەنگی زۆر بەرز" پەسەند دەکرێت.

زمانەکانی دیکە جگە لە تورکی لە دەستووری 1982دا

دەستووری 1982، دوای کودەتای 12ی ئەیلولی 1980 ئامادەکراوە و لە 7ی تشرینی دووەمی 1982دا بە ڕیفراندۆم پەسەند کراوە. ماددەی 3ی دەستوورەکە زمانی تورکی وەک زمانی فەرمیی دەوڵەت دیاری دەکات. ماددەی 42یش ڕێگە بە فێرکردنی هیچ زمانێکی دیکە جگە لە تورکی وەک زمانی دایکی بۆ هاوڵاتییانی تورک لە دامەزراوەکانی خوێندن و فێرکردندا نادات.

سیستەمی حکومەتی سەرۆکایەتیش بە ڕیفراندۆمی 16ی نیسانی 2017 پەسەند کراوە و لە 2018دا هاتووەتە جێبەجێکردن. پارتە سیاسییە کوردییەکانیش ساڵانێکە داوای دانانی مافی فێرکردن بە زمانی دایک لە دەستووردا دەکەن.