دەتوانین ئێوە بناسین؛ ئایا دەتوانن بۆ خوێنەرانمان بە کورتی خۆتان بناسێنن؟
Ma be xêr di، سڵاو! ئارەزوو و پەسندیتان بۆ ئەنجامدانی ئەم چاوپێکەوتنە زۆر دڵخۆشی کردم. چاوپێکەوتنە پێشووەکانتانیشم بە خۆشحاڵی و بایەخەوە خوێندووەتەوە. سوپاستان دەکەم بۆ ماندووبوون و هەوڵەکانتان.
من لە ئیستانبول لەدایک بووم، وەک منداڵی خێزانێکی خەڵکی پولومور. لە تەمەنی 2 ساڵییەوە لە ئەڵمانیا دەژیم. لە ساڵی 1993ەوە بە جددی سەرقاڵی زمانی دایکیم زازاکی بووم. لە سەرەتادا بە شێوەیەکی هەرەسی بەشدار بووم لە توێژینەوەکانی سەبارەت بە زازاکی و کارەکانی ڕێنووس و فەرهەنگ لە زانکۆی گوتەی فرانکفۆرت.
لە نێوان ساڵانی 1995 تا 2000 لە دەستەی نووسینی گۆڤاری زمان و کولتووری Ware کە بە زازاکی، تورکی و ئەڵمانی دەردەچوو، ئەرکم وەرگرت. لە ساڵی 1999دا لەگەڵ چەند نووسەر و خوێندکاری زانکۆ ماڵپەڕی www.zazaki.deمان دامەزراند. بە ناسنامەی نووسینی ئەسمێنۆ بێوایر، لە گۆڤارەکانی Ware، Tija Sodıri، ZazaPress، Miraz، Piltan و چەندین گۆڤار و ماڵپەڕی تر، زۆربەی جار وتار، وەرگێڕان و کۆکراوەم لەسەر زازاکی بڵاوکردووەتەوە. هەروەها دەستەی نووسینی چەند کتێبی شیعر، چیرۆک و ڕۆمانی زازاکیم ئەنجام داوە.
من یەکێکم لە دامەزرێنەرانی Enstitüyê Zazaki کە لە ساڵی 2002دا لە فرانکفۆرت دامەزرا، و هێشتا لە بەڕێوەبەرایەتیدا ئەرکم هەیە. لە ساڵی 1999ەوە لە کۆمەڵگاکاندا، لە نێوان ساڵانی 2006 تا 2020 لە زانکۆی گوتەی فرانکفۆرت، و لە ساڵانی دواتردا بە شێوەی ئۆنلاین وانەی زازاکیم گوتووەتەوە. لەدوای ساڵی 2020 بەردەوام بووم لە وتنەوەی وانە بە ئۆنلاین. جگە لەمە، لە ساڵی 2019ەوە خولی ئەڵمانی بە ئاستی C1 بۆ ددانسازە و دەرمانسازە بیانییەکان دەڵێمەوە.
لە کاتی خوێندنی ئەندازیاری ئامێردا، دوای بڕوانامەی پێشینی زانکۆیی، لە ساڵی 2005دا گواستمەوە بۆ بەشی زمانەوانی بەراوردکاری هیندوئەورووپی لە زانکۆی گوتەی فرانکفۆرت، و لە ساڵی 2009دا بە تێزی ماستەر (Master of Arts) بە ناونیشانی «سەبارەت بە پێکهاتەی شێوەزاری زازاکی» دەرچووم. ماوەیەک لە هەمان بەشدا وەک یاریدەدەری توێژینەوە کارم کرد. لە کۆنفرانس و سیمپۆزیۆمە جیاجیاکانی سەر زازاکی لە ئەڵمانیا، نەمسا، دەرسیم، بنگۆل، یەریڤان و پاریس، هەروەها لە چالاکییەکانی تردا وتارم پێشکەش کردووە.
ئەسەری ئانتوان دو سەنت-ئیگزوپیری، شازادەی بچووک، م بۆ زازاکی وەرگێڕا بە ناونیشانی Şazadeo Qıckek (2009). هەروەها دوو کتێبی وانەی زازاکیم بڵاوکردووەتەوە: Zonê Ma Zanena? (2012) بە ڕوونکردنەوەی ئەڵمانی، و Şıma Zazaki zanenê? (2017) کە بە تورکی و بەپێی بۆچوونی زمانی نووسینی هاوبەش بەسەر شێوەزارەکانەوە ئامادەکراوە.
بە درێژایی ساڵان لە دەستەی نووسینی گۆڤارەکانی MA، Vengê Welatê Zazayan، Piltan و Zaza u Zazaki ئەرکم وەرگرتووە. ئێستاش سەرنووسەری ماڵپەڕی www.zazaki.de و هەندێک جار ویکیپیدیای زازاکی بەردەوامم، و بەشدارم لە دەستەی نووسینی فەرهەنگی زازاکی-تورکی کە لەلایەن Enstitüyê Zazakiەوە ئامادەکراوە. فەرهەنگەکەمان لە ساڵی 2025دا بڵاوکرایەوە؛ چاپی تورکی-زازاکیش لە قۆناغی ئامادەکاریدایە.
لە زانکۆی گوتەی فرانکفۆرت بەردەوامم لە خوێندنی دکتۆرا و توێژینەوەی ڕەچەڵەکناسی وشە (ئێتیمۆلۆجی). کتێبەکەم لە بواری زمانەوانی کۆمەڵایەتی و ئیتنۆلۆجیدا، بە ئەڵمانی، بە ناونیشانی Identitätsdynamik und Ethnizität der Zaza-sprachigen Bevölkerung zwischen Fremdzuschreibung und Selbstverortung («دینامیزمی ناسنامە و ئیتنیسیتەی دانیشتووانی زازاکیئاخێو: لەنێوان دانانی ناسنامەی دەرەکی و شوێنی خۆناسینی») لە ساڵی 2025دا بڵاوکرایەوە.
با هەوڵبدەین لە ڕێگەی زازاکییەوە جوگرافیایەکی زازا دیاری بکەین؟ ئایا دەتوانن باس لە کۆنترین جوگرافیای زازا کە دەیزانین و شێوەی ئێستاکەی بکەن؟ باس لە زازاکی باکوور، ناوەڕاست هتد دەکرێت؛ دەتوانن باس لە جیاوازی و هاوبەشییەکانیان بکەن؟
زازاکی زمانێکە کە لە حەوزی سەرووی فورات و دیجلە لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا قسەی پێدەکرێت، و نزیکەی 4 تا 6 ملیۆن قسەکەری هەیە. لە ڕووی ژمارەییەوە دەکرێت وەک سێیەم زمانی زۆر قسەکراو لە ئەناتۆلیا دوای تورکی و کوردی هەژمار بکرێت. بەهۆی کۆچە ناوخۆییەکانی پەنجا ساڵی ڕابردوو و کۆچ و پەنابەرایەتی بۆ ئەوروپا، بە تایبەت بۆ ئەڵمانیا، ئەمڕۆ لەلایەن کۆمەڵگایەکی دیاسپۆرای گرنگیشەوە بەردەوام دەژی.
زازاکی لە ناوچەیەکدا کە تێیدا قسەی پێدەکرێت یەکپارچەیی جوگرافی نیشان دەدات. بە چڕترین شێوە لە ناوەڕاستی دەرسیم، بنگۆل، ئەلازغ، ئەرزنجان و بەشە باکوورییەکانی ئامەد قسەی پێدەکرێت. جگە لەمە، لە ناوچەیەکی فراوانتردا کە لە سیڤاسەوە بۆ ئەرزەروم و لە مووشەوە بۆ ئادییامان درێژ دەبێتەوە، چەندین شێوەزاری جیاوازی هەیە.
بەشێکی گرنگی توێژینەوە ئەکادیمییەکانم لەسەر گەشەسەندنی مێژووی زازاکییە. توێژینەوە زمانەوانییەکان نیشان دەدەن کە زازاکی لەناو زمانە ئێرانییە نوێیەکاندا شوێنێکی تایبەت بەخۆیەوەی هەیە. بەتایبەت پەسەند کراوە کە لە ڕووی مێژووییەوە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ زمانی پارتیدا هەیە، هەروەها لە هەندێک لایەنەوە تایبەتمەندی زۆر کۆنی پاراستووە. بەڵام، وەک هەندێک جار پێشنیار دەکرێت، یەکخستنی ڕاستەوخۆی زازاکی لەگەڵ زمانی ئەڤیستادا -تەنانەت ئەگەر زمانی خزمیش بێت- یان نیشاندانی وەک لێکەوتەیەک لەو زمانە، لە ڕووی زانستییەوە ڕاست نییە.
زازاکی تایبەتمەندی هاوبەشی گرنگی لەگەڵ زمانە ئێرانییە باکوور-ڕۆژئاواییەکاندا هەیە، وەک بەلوچی، گۆرانی، تاتیی باشوور، سەنگیسەری، مازندەرانی، گیلەکی، تاڵشی و سمنانی. ئەم لێکچوونانە یەکێکن لە بەڵگە زمانەوانییەکان کە پشتگیری تیۆری دەیلەم لەسەر ڕەچەڵەکی زازاکان دەکەن. لەگەڵ ئەمەشدا، ناتوانین بە دڵنیایی بڵێین زازاکی کەی بە دروستی گەیشتووەتە ئەم جوگرافیایەی ئێستا. لەوانەیە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی پارتەوە، واتە لانی کەم لە 2200 ساڵ ڕابردووەوە، لە ناوچەکەدا هەبووبێت، وەک هەروەها لەوانەیە لە سەدەی 9دا بە کۆچێکەوە لە ناوچەی دەیلەمەوە بڵاوبووبێتەوە. بەلای منەوە، فرەیی شێوەزار و زاراوەکانی زازاکی و جیاوازییە بەرچاوەکانیان لەگەڵ یەکتریدا، نیشانەی ئەوەیە کە ماوەیەکی دوورودرێژە لەم جوگرافیایە شاخاوییەدا هەیە.
لە ڕووی پێکهاتەی زمانەوە، زازاکی لەگەڵ شێوەزارە تێپەڕبووەکان و لاوازییەکانی، دەکرێتە سێ شێوەزاری سەرەکی: زازاکی باکوور، ناوەڕاست و باشوور. ئەم دابەشکردنە تەنها بەرامبەر بە تایبەتمەندی دەنگی و ڕێزمانی نییە، بەڵکو بەرامبەر بە جیاوازییە مێژوویی و بەشێوەیەکی بەشی کۆمەڵایەتی-کولتووریشە. سەرەڕای ئەوەی جیاوازییەکی دیاری لەنێوان شێوەزارەکاندا هەیە، کەسانێک کە زمانەکە باش دەزانن دەتوانن لە پەیوەندی ڕۆژانەدا بە شێوەیەکی گەورە یەکتری تێبگەن. بەتایبەت لەنێوان قسەکەرانێک کە ئاشنای شێوەزارە جیاجیاکانن، ئاستی تێگەیشتنی دووالایەنە زۆر بەرزە.
لە ڕووی زمانەوانییەوە، چ تایبەتمەندییە سەرەکییانە زازاکی لە زمانە خزمەکانی جیا دەکەنەوە؟ دەوڵەمەندی وشە و تایبەتمەندییە ڕێزمانییەکانی زازاکی، چی دەربارەی شێوازی تێگەیشتن و دەربڕینی قسەکەران لە جیهاندا پێمان دەڵێن؟
ئەو ڕێبازەی بۆ پۆلێنکردنی زمانە ئێرانییەکان وەک زمانی جیاوازی هەمان گروپی زمانەوانی بەکاردێت، پشت بە بەراوردی مێژووی گەشەسەندنیان (diachronic) دەبەستێت، نەک بە بارودۆخی ئێستاییان (synchronic). واتە، تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکان -بەتایبەت لە ڕووی دەنگەوانییەوە- بە بەراوردکردنی وشە دیاریکراوەکان (isoglosses)، دەنگ و کۆمەڵە دەنگەکان، مۆرفیمەکان و وشەدانەکان لەگەڵ زمانە کۆن و ناوەڕاستە نووسراوەکانی ئێرانی، لەبەرچاو دەگیرێن. ئەم شێوازە هەروەها بۆ دیاریکردنی پەیوەندی زازاکی لەگەڵ زمانە ئێرانییەکانی تر، بەتایبەت فارسی و کوردی (کە لە جوگرافیای ئێمەدا زیاتر ناسراون)، بەکاردێت. هەندێک لە تایبەتمەندییە گرنگە زمانەوانییەکان بەم نموونانەی خوارەوەیە (ئەگەر بەراورد لەگەڵ زمانە ئێرانییەکانی تریش وەک گۆرانی، تاڵشی، لوری، بەلوچی، تاتیی باشوور هتد بکرێت، هەمان وێنە دەردەکەوێت):
| کۆنە ئێرانی | زازاکی /گوێزانەوەی زمانەوانی/ |
کوردی /گوێزانەوەی زمانەوانی/ |
فارسی | ||
| *xv- | *xvahar-
xvan- |
wae
wendene ; wan- |
xweh
xwendin ; xwîn- |
xwāhar خواهر
xwāndan خواندن ; xwān- |
خوشک
خوێندنەوە |
| v- | vāta- | va | ba | bād باد | با |
| x- | xara- | her | ker | xar خر | کەر |
| -θr- | θri- | hirê /hirē/ | sê /sē/ | se سه | 3 |
| z- | zānā- | zan- | zan- | dān- دان | زانین |
| -ǰ- | *ǰani- | ceniye /ǰeníye/ | jin /žɨn/ | zan زن | ژن |
| -č- | *rauča- | roc /r̄oǰ/ | roj /r̄ož/ | rūz روز | ڕۆژ |
زمانەوانی مێژوویی و گشتی، وەک پزیشکێک کە سەرنجی لەشی زیندەوەرێک، ئەندامەکانی، شانە و کارکردنی دەدات، ورد دەبێتەوە لە زمان. بەڵام ڕۆح، هەست و بۆچوونی جیهانبینی کە لە زمانەکاندا شاردراونەتەوە، لە دەرەوەی زانستی زمانەوانین و بە زمانەوانی ناتوانرێت ڕوونیان بکرێتەوە. قسەکەران زمانەکەیان بەگوێرەی پێداویستییان شێوە دەدەن. وەک شیلەر دەڵێت، «دەتوانیت زمان بە شێوەی ئەندامناسی لێکۆڵینەوەی لێ بکەیت، بەڵام تەنها تەرمەکەی دەمێنێتەوە لای تۆ. ڕۆح و ژیانی بەهۆی چاقووە ڕەقەکەوە دەڕوات و لەبیر دەچێت.» (فریدریش شیلەر، Xenien und Votivtafeln، 1797).
چ گۆڕانکارییەکی بەسەر ئەلفوبێی زازاکیدا هاتووە؟ ئێستا کام ئەلفوبێ بەکاردێت؟
یەکەم جار نووسینی زمانی زازاکی لەلایەن قسەکەرانی ئەم زمانەوە، لە ساڵی 1899دا ڕوویدا. ئەمە بە هۆی بەرهەمی مەولیدی ناسراو لەنێو زازاکانی سوننەمەزهەب ڕوویدا، کە لە ساڵی 1899دا زانای ئایینی ئەحمەدێ خەسی خەڵکی لیجەی ئامەد (مەلا ئەحمەد کوڕی حەسەنی خەسی) بە ئەلفوبێی عەرەبی بڵاوی کردەوە. بەرهەمێکی دیکە، مەولیدێک بوو کە موفتی عوسمان ئەسعەد ئەفەندیۆ بابچ لە ساڵی 1906دا بە زاراوەی زازاکی سوێرەکی و بەهەمان شێوە بە پیتی عەرەبی نووسیبووی، بەڵام ساڵانی دواتر، تەنها لە ساڵی 1933دا لە دیمەشق بڵاو کرایەوە.
دوای ماوەیەکی بێدەنگی کە تا ساڵانی شەستەکان درێژەی کێشا، تا سەرەتای ساڵانی هەشتاکان، لە هەندێک ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردی هەندێک نووسینی زازاکیش بەپشتبەستن بە ئەلفوبێی کورمانجی، واتە کوردیی باکوور کە بە پیتی لاتینی دەنووسرێت، بڵاو دەبووەوە. بە تایبەتی لەژێر ڕابەرایەتی گۆڤارە فرەزمانەکانی دوای ساڵی 1985، بۆ گواستنەوەی زازاکی بۆ زمانی نووسین و پەرەپێدانی، هەوڵ درا بۆ دروستکردنی ئەلفوبێ و ڕێزمانی نووسینی تایبەت بەم زمانە، کە دوای ساڵانی نەوەدەکان هەنگاوی بۆ نرا. لە دوایی، لەو ساڵانەدا کتێب لەسەر ڕێنووس و ئەلفوبێی زازاکی بڵاو کرانەوە، توێژینەوە لەلایەن نووسەران و زمانەوانانەوە ئەنجام درا و وتار لە گۆڤارەکاندا بڵاو کرانەوە. لەم ماوەیەدا یەکەم جار گۆڤارگەلێک دەرچوون کە تەنها بە زازاکی بڵاویان دەکردەوە. دوای ساڵانی نەوەدەکان، بەهۆی کەمبوونەوەی فشار لەسەر زمانە خۆجێییەکان لە تورکیا، بە تایبەتی لە ئیستەنبوول یەکەم دەزگای بڵاوکردنەوەی زازاکی دامەزرا و لە وڵاتدا کتێب، گۆڤار و فەرهەنگی زازاکی چاپکرا.
ئێستا هێشتا ناتوانرێت باسی یەک ستانداردی یەکگرتوو بۆ نووسینی زازاکی بکرێت. لە کۆمەڵگە ئایینییەکاندا هێشتا زۆربەی مەولیدەکان بە ئەلفوبێی عەرەبی بڵاو دەکرێنەوە، بەڵام لە بەرهەمە بە پیتی لاتینی نووسراوەکاندا دوو سیستەمی سەرەکی نووسین بەرچاو دەکەون. لە گۆڤار و کتێبە بڵاوبووەکاندا و هەروەها لە ئینتەرنێتیشدا، دوو ئەلفوبێی زازاکی هەن کە لەیەکتری جیاوازن، هەردووکیان بە پیتی لاتینی و لەگەڵ پیتەکانی ê، q، w، x کە لە ئەلفوبێی تورکیدا نین، هەروەها بە هەندێک پیت و پیتی هاوپەیوەست وەک ı : i، i : î، ü : û؛ ğ، çh، kh، ph، th (‘، ‘h، dh، lh، sh، ö).
ئەو تەوژمەی من پێی بڕوام هەیە و بەشێکم لێیەتی، زازاکی بە زمانێکی سەربەخۆ دەزانێت و ئەلفوبێی وەیر/جاکۆبسۆن بەکاردەهێنێت کە پشت بە پێوەرە زمانەوانییەکان دەبەستێت و ئامانجی لێی گەیاندنی ڕاستی هەموو دەنگەکانی زمانەکەیە. بەڵام تەوژمی دیکە (هەرچەندە لە ڕوانگەی زمانەوانییەوە دروست نییە) زازاکی بە لقێک لە کوردی دەزانێت، بۆیە پشت بە ئەلفوبێی بەدرخان دەبەستێت کە بۆ کورمانجی گەشەی پێدراوە.
کێشمەکێشی نێوان ئەم دوو تەوژمە تەنها لەسەر بابەتی ئەلفوبێ نییە، بەڵکو پەیوەندی بە پێگەی زمانەوانی زازاکییەوە هەیە. ئەو کۆمەڵگایانەی کە باوەڕیان بەوەیە زازاکی زمانێکی سەربەخۆیە، بۆ دروستکردنی زمانێکی نووسینی هاوبەش هەنگاوی گرنگیان لە ڕێگەی توێژینەوەی ڕیشەناسی، سیمینار و بە تایبەتی پرۆژەی وەک ویکیپیدیای زازاکییەوە بۆ ستانداردکردنی زمانەکە ناوە. لەگەڵ ڕێزگرتن لە هەوڵی چەندین ساڵەی ئەو کۆمەڵگایەی زازاکی بە بەشێک لە کوردی دەزانێت بۆ ستانداردکردنی زمانەکە، بەداخەوە لەبەر ئەوەی ئەم هەوڵە لەلایەن دەزگایەکی زمانەوانی یان کۆمەڵێک زمانەوانی ئەکادیمی نەکراوە، بەڵکو لەلایەن کۆمەڵگەیەکی گۆڤارییەوە کراوە، لە ڕووی ڕێبازی زمانەوانییەوە کێشەی تێدایە. لە هەلومەرجی ئێستادا، پێویستە ستانداردکردن و ڕێکخستنی زمانەکە تەنها بخرێتە ئەستۆی ئەو زمانەوانانەی کە شارەزایی تەواویان لەم بوارە هەیە.
لەبیجگە لەمانە، سێیەم ئەلفوبێیەکیش هەیە کە لەلایەن دکتۆر زولفی سەلجانەوە دروستکراوە و بەتایبەتی لە زانکۆی مونزوردا بەکاردێت. بەڵام بەهۆی گرفتی تەکنیکی بەکارهێنانییەوە ئەم ئەلفوبێیە بڵاو نەبووەوە و ژمارەی ئەو بەرهەمانەی بەم ڕێبازی نووسینە بڵاوکراونەتەوە زۆر کەم ماوەتەوە.
لە زمانی کام وڵاتانی دراوسێدا دەبینین وشە و دەربڕینی زازاکی هەیە؟
زازاکی بەو شێوەیەی ئێستا، لەلایەکەوە وەک زمانی نووسین کاریگەری لەسەر زمانە دراوسێ و دیکەکان نەبووە، لەلایەکی دیکەشەوە لە خاکی خۆیدا بە فەرمی وەک زمانی زاڵ دانەمەزراوە، بۆیە دۆزینەوەی وشەی ڕەگەز-زازاکی لە زمانی نووسینی زمانەکانی دیکەدا زۆر ئاسان نییە. بەڵام لەو ناوچانەی زازاکی لەڕووی ژمارەوە زمانی زاڵە یان لە ناوچە دراوسێکاندا، بێگومان وشەی زازاکی چوونەتە ناو زمانەکانی وەک کوردی، تورکی و لەوانەیە سریانی و ئەرمەنیش، وەک کوتک بە واتای «سەگ» و گندرلانمشتن بە واتای «خلیسکان/گلۆڵەبوونەوە». لە فەرهەنگی کۆکراوەی تورکی (مامۆستام تورکۆلۆگ ئووڤە بلێزینگ دوو وتاری ئەڵمانی لەسەر ئەم بابەتە هەیە) یان لە کورمانجیی ناوچەی زازاکی (کوردیی باکوور، بۆ نموونە لە فەرهەنگی ئیزۆلیدا)، دەتوانرێت وشەی زازاکی و کاریگەری دەنگناسی، ڕۆحی و هەستیی زازاکی بدۆزرێتەوە، کە ئەم وشانە لە تورکی و کورمانجیی فەرمیدا بوونیان نییە.
بە شێوەی گشتی، بەتایبەتی لە زمانە ڕۆژئاواییە ئێرانییەکان وەک فارسی، کوردی، گۆرانی، بەلووچی، تالشی و سیمنانیدا، وشەی هاوڕەگەز لەگەڵ زازاکی زۆرن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە زمانە خزمەکان بەشێکی گرنگی وشە و ڕێزمانیان لە ڕەگەزێکی هاوبەشەوە دێت، بۆیە ئەم زمانانە لەناو گروپی زمانە ئێرانییەکاندا کە زیاتر لە چل زمانن، جێگیرن.
بەشێکی گرنگی گفتوگۆکان لەسەر زازاکی لە دەوری زمانی نووسینی ستاندارد دەسووڕێتەوە. بە بۆچوونی ئێوە، پێویستە چۆن هاوسەنگی لەنێوان هەوڵی دروستکردنی زمانێکی نووسینی هاوبەش و پاراستنی فرەیی زاراوە خۆجێییەکاندا دابمەزرێت؟
پێموایە کاتێک زمانێکی نووسینی هاوبەش دروست دەکرێت، پێویستە بنەمای سەرەکی، بنەمای زمانەوانی بێت. لە هەڵبژاردنی وشە و شێوەی ڕێزمانیدا، پێویستە ئەو شێوانەی بنەما بگیرێن کە باشتر گەشەی مێژووییان نواندووە، واتە لە ڕووی ڕیشەناسییەوە زۆرترین پاراستنیان کردووە، کە دەتوانرێت بگوترێت ئەمانەش ئەو شێوانەن کە زۆرینەی خەڵک بە ئاسانی تێیان دەگەن.
بۆ من، ڕیشەناسی لێرەدا وەک پێوەرێکی بێلایەن کار دەکات. بەم شێوەیە، بەبێ ئەوەی زاراوەی هیچ ناوچەیەک بەسەر ئەوانی دیکەدا زاڵ بکرێت، دەکرێت پشت بە زانیارییە زانستییەکان ببەستین و زمانێکی نووسینی هاوبەش دروست بکەین. ئەم تەوژمە دەشتوانێت ڕێگری لە دووبارە کێشمەکێشی بێهودە لەنێوان زاراوەکاندا بکات.
لەلایەکی دیکەوە، دروستکردنی زمانی نووسینی هاوبەش نابێت بە واتای پاشگوێخستنی زاراوە خۆجێییەکان بێت. بەپێچەوانەوە، پێویستە زاراوەکان لە نووسین و ژیانی ڕۆژانەدا بەردەوامیان هەبێت. وەک لە سویسرا، لەلایەک زمانێکی نووسینی هاوبەشی سەرووی زاراوەکان لە پەروەردە، زانست و نووسینە فەرمییەکاندا بەکاردێت، لەلایەکی دیکەشەوە زاراوە خۆجێییەکان کە ژیانی خۆیان پاراستووە، دەتوانن بەیەکەوە بوونیان هەبێت. بوونی ئەم زاراوە و شێوەزارە خۆجێییانە لەنێو خەڵکدا و پاراستنی لە زمانی نووسیندا، لە زمانانی وەک فارسی یان عەرەبیشدا دەبینرێت، چونکە عەرەبی کلاسیکی فەرمی و نووسراو دوای 1400 ساڵ چیتر بە زمانێکی قسەکردن نەماوە، هەروەها لە جیاتی زمانی فەرمی فارسیی کتابی (Fārsī-ye kitābī)، فارسیی موحاوەرە (Fārsī-ye moḥāvere) واتە «فارسیی زمانی خەڵک» قسەی پێدەکرێت و لە نووسینەکان و ژێرنووسی فیلمەکاندا بەکاردێت.
Bi kurtی، پێم وایە باشترین مۆدێل بۆ زمانی زازاکی ئەوەیە کە زمانێکی نووسینی ستانداردی هاوبەش لەگەڵ شێوەزارە ناوچەییەکان یەکجار بژین، واتە جۆرێک لە دووزمانەیی (دیگلۆسیا).
زیرەکی دەستکرد، مۆدێلە زمانییە گەورەکان و تەکنەلۆژیای زمانی دیجیتاڵی بە خێرایی گەشە دەکەن. بە بۆچوونی ئێوە زازاکی چەندە بۆ ئەم گۆڕانکارییە ئامادەیە؟ تەکنەلۆژیاکانی زمان، لە روانگەی داهاتووی زازاکییەوە دەرفەتێکن یان مەترسی نوێش لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن؟
لەبەر ئەوەی زازاکی هێشتا کۆرپووسێکی (corpus) گونجاوی بۆ ئەم گۆڕانکارییە نییە، ناتوانرێت بگوترێت لە ئاستی زمانە جیهانییەکاندا ئامادەیە، بەڵام ئەگەر بەگوێرەی مەرجەکانی ژیان و پەرەسەندنی خۆی هەڵسەنگێنرێت، خاوەنی بەرهەمی نووسراوی بەرچاوە. لەبەر ئەمە دەستی بە گونجاندنی خۆی لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییەدا کردووە. تەنانەت بە شێوەیەکی نائاسایی، لە مێدیا کۆمەڵایەتیدا ڕیلی زازاکی، دیالۆگی کورت و تەنانەت گۆرانی و کیلامیش بە سەرکەوتوویی بەرهەم دەهێنرێن. پێم وایە بەو شێوەیە کە بۆ زیندووهێشتنەوەی سروشتی، فێرکردن و پەرەپێدانی زازاکی بەکاردێت، زیرەکی دەستکرد دەرفەتێکە بۆ داهاتووی ئەم زمانە. شێوەی سروشتی زمان، دوور لە توركی و زمانەکانی دیکە کە زۆرجار لەبەر هۆکاری ئایدیۆلۆژیک یان نەزانی زانیاری تێکدەچێت، دەکرێت بە بنەما وەرگرتنی قسە و وشەدانی پیرترین کەسانی نەزانی توركی بپارێزرێت. ئەمەش بەداخەوە کێشەیەکی خۆی هەیە.
لە ساڵانی دواییدا فەرهەنگ، توێژینەوەی ڕێزمانی و بڵاوکراوەی ئەکادیمی گرنگ لەسەر زازاکی ئەنجام دراوە. بە بۆچوونی ئێوە زمانەوانیی زازاکی لە چ بوارانێکدا پێشکەوتنی گرنگی تۆمار کردووە، کام بابەت هێشتا چاوەڕوانی توێژینەوەی زیاترە؟
بەڵێ، دەرچوون و زیادبوونی فەرهەنگ و توێژینەوەی ڕێزمانی بێگومان شتێکی باش و پێویستە. وەک چۆن دەکرێت پشتیوانی لە زمانەوانەکان بخوازرێت، پێویستە خۆشیان دەست بخەنە ناو ئەم کارانەوە، چونکە زمانەوانەکانن کە دەتوانن مافی زانستی ئەم توێژینەوانە بدەن.
زازاکی، بۆ نموونە، وەک فارسی یان کوردی ئەوەندە ناسراو نییە وەک زمانێکی ئێرانی، بەڵام دەتوانم بڵێم بەتایبەتی لە زمانەوانیی ئەڵمانی و لە ئێرانۆلۆژیدا لە بواری ڕێزمان، جێگای زمان لەناو زمانە خزمەکانیدا و زمانەوانیی شێوەزار (دیالێکتۆلۆژیا)، فەرهەنگ، بەرنامەی وانەی زمان و ڕەگەزناسی وشە (ئێتیمۆلۆژیا) و هەروەها زانستی ئەدەبیاتیشدا پێشکەوتنی گرنگی تۆمار کردووە. لەگەڵ ئەمەشدا هەڵە نابێت بگوترێت هێشتا لە سەرەتای ڕێگاداین. بەتایبەتی بەرنامەی وانە کە ئاراستەی منداڵان و لاوان دەکرێت، پێویستە بە یارییەکان و ئەپەکانەوە پیشەیی بێت، لەگەڵ سەردەمی کۆمپیوتەر و مۆبایلدا بگونجێت، بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش دابڕێژرێت، توێژینەوەی پارێزگاریکردنی شێوەزارە ناوچەییەکانیش لەخۆبگرێت. جگە لەمە، توێژینەوەی ڕەگەزناسی وشە، تۆمارکردنی درێژخایەنی هەموو شێوەزار و فۆرمە قسەکراوەکان پێش ئەوەی لەناوبچن، تۆمارکردنی چیرۆک و ئەفسانە کۆنەکان، ژیانی کولتووری، بە کورتی هەرچی لەناو زماندایە، نەک تەنها بە نووسراوی، بەڵکو بە دەنگ و وێنەشەوە، ئەم بابەتانەن کە پێموایە چاوەڕوانی توێژینەوەن.
سەرچاوە: ناوەندی کولتووری زازا