12 ساڵ بەسەر جینۆسایدی ئێزیدییەکاندا تێپەڕی

Rastinews — داعش ڕۆژی 3ی ئاگۆستی 2014 لە شەنگال دەستی کرد بە کوشتاری کوردە ئێزیدییەکان، ئێستا 12 ساڵ بەسەر ئەو ڕووداوەدا تێپەڕیوە. ئەم ڕێکخراوە تونددەستە بە بەکارهێنانی هێزێکی ناهاوسەنگ و ماشێنی لەناوبردندا، تەنیا گەلێکی نەگرت، بەڵکو یەکێک لە کۆنترین ئایینە ڕەگ لە خاکدارەکانی مێزۆپۆتامیای کردە ئامانج. سەرەڕای تێپەڕینی ئەم ماوەیە برین هێشتا ساڕێژ نەبووەتەوە؛ گەڕان بەدوای دادپەروەریدا هەر لەژێر سێبەری نادیاری و بنبەستی سیاسیدا بەردەوامە.

زنجیرەی پشتگوێخستن لە مووسڵەوە بۆ شەنگال

کاتێک ڕۆژژمێر ڕێکەوتی 9ی حوزەیرانی 2014ی پیشاندا، ئۆردووی عێراق بەبێ هیچ بەرگرییەک ناوچەکەی بەجێهێشت و ئەمەش بووە هۆی ئەوەی مووسڵ، دووەم شاری گەورەی وڵات، بکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی داعش. ئەم خاڵە وەرچەرخانە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ مەسیحییەکان، کورد کاکەییەکان و ئێزیدییەکانی نیشتەجێ لە "ناوچە کێشەدارەکان"ی مادەی 140ی دەستووری عێراقی خستە بەرامبەر مەترسی.

هێرشەکانی سەر کەمینەکانی مووسڵ و دەوروبەری بە خێرایی گەیشتنە شەنگال. لە 3ی ئاگۆستدا، شەڕوانانی داعش چوونە ناو گوندەکان و شارۆچکەکانی دامێنی چیای شەنگال و جینۆسایدێکی سیستماتیکیان ئەنجامدا. زیاتر لە 5 هەزار کوردی ئێزیدی لەسەر خاکی خۆیان کوژران و لە گۆڕی کۆمەڵدا نێژران. هەزاران کەس دزران؛ ژنان و منداڵان لە بازاڕی کۆیلایەتیدا کڕران و فرۆشران. 2,745 منداڵ بێ دایک و باوک مانەوە، دەیان هەزار کەسیش ناچار بوون ماڵەکانیان بەجێبهێڵن.

شەڕی مانەوە لەسەر لووتکەی چیا

سەدان هەزار کەس کە لە جینۆسایدەکە ڕایانکردبوو و پەنایان بردە چیای شەنگال، بۆ چەند ڕۆژێک لەژێر گەرمای ئاگۆستدا تووشی برسیێتی، تینوێتی و نەخۆشی گەشەکەر بوون. شەپۆلی کۆچی دەرچوو لە ناوچەکە، بەرەو هەرێمی کوردستان و چوار گۆشەی جیهان، بەرچاوی ئاڵۆزی دیمۆگرافیای ئێزیدییەکانی لەرزاند.

بە هاوکاریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، دانیشتووانی چیاکە گواستراونەتەوە بۆ کەمپەکانی دەوروبەری دهۆک، لەگەڵ ئەوەشدا پشتگیریی ئاسمانیی هێزەکانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و بەرگریی بەڕاستی هێزەکانی پێشمەرگە ڕێگریان لە پێشڕەوی داعش کرد. لە ئەنجامی ئۆپەراسیۆنەکانی بەڕێوەبراو لەلایەن سەرۆک مەسعود بارزانی وەک فەرماندەی گشتی، ساڵێک دوای داگیرکردنی، شەنگال لە داعش پاککرایەوە.

برینی هێشتا کراوە: کۆسپەکانی بەردەم گەڕانەوە

شەنگال کە 400 هەزار دانیشتووی هەیە و 70 لە سەدا ئێزیدین، بەهۆی پێگەی ستراتیژیکییەوە ناسراوە، بەڵام ژیان تا ئێستا نەگەڕاوەتەوە بۆ ئاسایی بوون. بۆشایی دەسەڵات کە لەلایەن گروپە چەکدارە دەرەکییەکان و شێوازە میلیشیاییەکانەوە دروستکراوە، لەگەڵ قەیرانی ئاسایش، بوونەتە گەورەترین کۆسپ لەبەردەم گەڕانەوەی دەیان هەزار ئێزیدی بۆ خاکی خۆیان. تا ئێستا 85 گۆڕی کۆمەڵ کراونەتەوە، ئەمەش ئازاری ڕابردوو تازە دەهێڵێتەوە، هەرچەندە چارەنووسی هەزاران کەس هێشتا لە تاریکیدایە.

ڕێڕەوی ناسینی جینۆساید لە دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا

لە ڕووی یاسایی و دیپلۆماسییەوە، پرۆسەکە بە هێواشی بەڕێوەدەچێت. لە شوباتی 2016دا پەرلەمانی ئەورووپا کە بنکەکەی بروکسێلە، هێرشەکانی داعشی وەک جینۆساید ناسی، دوایش لە حوزەیرانی هەمان ساڵدا ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتێکی هاوشێوەی بڵاوکردەوە.

دوای سویسرا، لوکسمبورگ، بەلجیکا، هۆڵەندا، ئەرمەنستان و ئەڵمانیا، بەریتانیاش ڕاگەیاند کە ڕووداوەکانی شەنگال بە فەرمی وەک جینۆساید دەناسێت. بەڵام لە بواری چالاککردنی میکانیزمە دادپەروەرییە نێودەوڵەتییەکان و ئاشکراکردنی چارەنووسی کەسە ونبووەکان، کۆمەڵگای ئێزیدی هێشتا لە چاوەڕوانیدایە و دیپلۆماسی لە دوای ئەو ئارەزووانە ماوەتەوە.