قوماری کوردیی ئەنقەرە: ڕێگا لە مێزی ئۆجەلانەوە بۆ پەرلەمان

Rastinews — ئەمبەرین زامان، نووسەری ئال-مۆنیتۆر، بۆچوونی خۆی دەربارەی ئەو هەنگاوەی ئەنقەرە خستەڕوویپێشکردنی یاسایەکی ئارچەیی بۆ لیژنەی دادوەریی پەرلەمانی تورکیا ڕاگەیاند، یاسایەک کە دوای وتووێژە ڕاستەوخۆکانی لەگەڵ عەبدوڵا ئۆجەلان، سەرکردەی پەکەکە، شێوەی گرتووە و لادانێکی توندە لە سیاسەتە ئەمنییە دیرینەکانی ئەنقەرە. بەگوێرەی زامان، ئەم هەنگاوە لەلایەک وەک "سنوورێکی مێژوویی" و لەلایەکی دیکەوە لەناو بزوتنەوەی سیاسیی کورد وەک "پاشەکشێ" لێکدەدرێتەوە، بەڵام لەهەمانکاتدا بە ستراتیژیی سەرۆک کۆماری تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، بۆ دۆزینەوەی بۆشایی و دەنگی سیاسیی پێویست بۆ مانەوەی سێیەم لە دەسەڵاتدا گرێدراوە.

ڕاستی -لە دۆخێکی کەمویش لە جۆری خۆیدا لە کێشەی کوردیدا، کە دەوڵەتی تورک ساڵانێکی زۆرە بە عەملیاتی سەربازی و ڕەفتاری ئەمنی بەڕێوەی دەبات، هەنگاوی فەرمی دەستپێکردووە. ئەمبەرین زامان، نووسەری بەرچاوی ئال-مۆنیتۆر، نووسیویەتی کە چاوپێکەوتنە نهێنی و ڕاستەوخۆکانی نێوان ئەنقەرە و ئیمرالی، کە زیاتر لە دوو ساڵە بەردەوامن، بە پێشکەشکردنی ئەم پرۆژە یاسایە بۆ پەرلەمان چوونەتە قۆناغێکی نوێوە.

ئەم یاسایە بەناوی "یاسای بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی" پێشکەشی لیژنەی دادوەریی پەرلەمان کراوە، بۆ یەکەم جار لە مێژووی کۆماری تورکیادا مانای ئەوەیە کە پەیوەندییە ڕاستەوخۆکانی نێوان دەزگای دەوڵەت و ئۆجەلان دەخرێتە سەر بنەمایەکی یاسایی.

ئەم چوارچێوە یاساییەیە، کە بەرگری لەوە دەکات کۆتایی بە دۆخی ململانێی چەکداری بهێنێت کە زیاتر لە 40 ساڵە دەیان هەزار کەسی بەخۆوە بردووە، وەک چۆن هاوسەنگییەکانی مەیدان دەهەژێنێت، بیرکارییە ناوخۆیی سیاسییەکانی ئەنقەرەش بە تەواوی دەگۆڕێت. بەپێی شیکردنەوەی ئەمبەرین زامان، لەلایەک ئازارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی وتووێژکردن لە ڕێگەی پەرلەمانەوە لەگەڵ لایەنێک کە بۆ چەندین دەیە بە "تیرۆریست" یان "کوشتاری منداڵان" ناودەبرا هەیە، لەلایەکی دیکەوە ئەم هەنگاوە وەک لیوارێکی گرنگ بۆ درێژکردنەوەی تەمەنی دەسەڵاتی ئەردۆغان دیزاین کراوە.

لەکاتێکدا لەناو بنەماکانی بزوتنەوەی سیاسیی کورد و لای ئۆپۆزسیۆن گفتوگۆ لەسەر سنوورەکانی پرۆژە یاسایەکە بەردەوامە، ئەژماری ئەنقەرە ڕوونە: چالاکی نرخی سیاسەتی ئەمنی بکاتە سفر و پشتگیریی بەکۆمەڵی پێویست بۆ گوزارگای پێگورازیی دەستووری/سیاسی لە داهاتوودا بەم یەکگرتنی یاساییە بچەسپێنێت.

وەرگێڕانی تەواوی وتارەکە بەم شێوەیەیە:

دوای زیاتر لە دوو ساڵ گفتوگۆی نێوان دەوڵەتی تورک و عەبدوڵا ئۆجەلان، سەرکردەی پەکەکە، پرۆژە یاسایەکی چوارچێوەیی ئامادەکراوە کە ڕۆژی چوارشەممە پێشکەشی لیژنەی دادوەریی پەرلەمانی تورکیا کرا. هەندێک ئەمە بە خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی دەزانن، هەندێکی دیکەش لەلایەن بزوتنەوەی کورد بە پاشەکشێیەکی سووکایەتیپێکراو دەیبینن.

لەهەرحاڵدا، ئەم گەشەپێدانە یەکەم جارە دەوڵەتی تورک، دوای ماوەیەکی درێژ ناوزەدکردنی عەبدوڵا ئۆجەلان بە "کوشتاری منداڵان" و "تیرۆریست"، پرۆژە یاسایەک لەدوای چاوپێکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵی پێشکەشی پەرلەمان دەکات. ئۆجەلان لە ساڵی 1999دا لە نایرۆبی لەلایەن هێزە تایبەتەکانی تورکیاوە دەستگیر کرا و لە تورکیا دادگایی کرا و بڕیاری لەسێدارەدانی دەرچوو. هەروەها ئەمە یەکەم جارە هەر حکومەتێکی تورکیا، لەبری ڕێگای سەربازی، ڕوو لە چارەسەرێکی سیاسی دەکات بۆ کۆتایی هێنان بە ململانێی نێوان هێزە چەکدارییەکانی تورکیا و پەکەکە، ململانێیەک کە زیاتر لە 40 هەزار کەسی تێدا گیانی لەدەستداوە کە زۆربەیان کورد بوون.

ئەم پێشنیارە کە ناوی نراوە "پێشنیاری یاسا سەبارەت بە بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی"، پێشبینی دەکرێت زووترین کات ڕۆژی هەینی لە گشتی پەرلەماندا دەنگی لەسەر بدرێت.

ئەم پێشنیارە کە لە 12 ماددە پێکهاتووە، میکانیزمێکی یاساییی قۆناغبەقۆناغ دادەمەزرێنێت کە لێبووردنی تەواو یان بەشی دەگرێتەخۆ بۆ ئەندامانی پەکەکە و هەندێک کەسی پەیوەندیدار بە ڕێکخراوەکەوە. لەناو تاوانەکانی ناوبراو لەم پێشنیارەدا: ئەندامێتی ڕێکخراو، بەڕێوەبردنی ڕێکخراو، پروپاگەندەکردن بۆ ڕێکخراو و کۆکردنەوەی پارە بەناوی ڕێکخراوەوە.

ئەنجومەنێک کە لەژێر چاودێریی سەرۆک کۆماردا کاردەکات و لە نوێنەرانی وەزارەتی دەرەوە، دەزگا ئەمنییەکان، هەواڵگری، وەزارەتی ناوخۆ و وەزارەتی دادوەری پێکدێت، بەڕێوەبردن و چاودێریی پرۆسەی چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە دەکات. هەروەها لیژنەیەکی چاودێریکارانەی 17 ئەندام پرۆسەکە بەدواداچوون دەکات و هەر یاسا و ڕێکخستنی نوێی پێویست دەخاتە بەردەم پەرلەمان.

لەکاتی بڵاوکردنەوەی ئەم هەواڵە، لە پەرلەمانی تورکیا کە 600 کورسیی هەیە، لانیکەم 360 پەرلەمانتار واژووی خۆیان لەسەر پرۆژە یاساکە داناوە.

ئەم یاسایە نەک تەنها بۆ خەباتی چەندین دەیەیی کوردەکان بۆ یەکسانیی سیاسی، بەڵکو بۆ داهاتووی سیاسیی سەرۆک کۆماری تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغانیش، گرنگییەکی گەورەی هەیە.

بەپێی دەستووری ئێستا، ئەردۆغان ناتوانێت دوای کۆتایی ماوەی دەسەڵاتی خۆی لە مانگی مایسی 2028 جارێکی دیکە کاندید بێت. بەڵام بۆ بردنی ڕفراندۆمی گۆڕانی دەستوور، پێویستە لانیکەم 360 پەرلەمانتار پشتگیری بکەن. پشتگیرییەی ڕۆژی چوارشەممە بەدەستهات، نیشانەی ئەوەیە کە ئەردۆغان دەتوانێت زۆرینەی پێویست بۆ ئەم ڕفراندۆمە بەدەست بهێنێت. دەنگدانی ڕۆژی هەینیش، ئەگەر پرۆژەکە 400 دەنگ بەدەستبهێنێت، دەرفەتی ئەوە دەدات کە ئاصلا پێویستی بە ڕفراندۆم نەبێت.

لێرەدا، هەڵوێستی عەبدوڵا ئۆجەلان و پارتی دەم کە 56 کورسی لە پەرلەماندا هەیە، بڕیاردەرە. کۆی کورسیەکانی ئاکەپە و مەهەپە پێکەوە 323یە، کە 37 کورسی کەمترە لەو 360 دەنگەی پێویستە بۆ ڕفراندۆمی دەستوور و بڕیاری هەڵبژاردنی زوو کە ڕێگا بە ئەردۆغان بدات جارێکی دیکە کاندید بێت.

پارتی دەم ڕۆژی دووشەممە ڕایگەیاند کە عەبدوڵا ئۆجەلان پەیامی پشتگیری بۆ حکومەت ناردووە. سەرکردەی 78 ساڵەی پەکەکە، هەرچەندە ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەم ڕێکخستنە چەندین کەموکوڕی هەیە، بەڵام وتوویەتی ئەم یاسایە "کلیلی دەرگایە" بۆ ڕەفۆرمی نوێ وەک مافی زمان کە بە دەستوور دەچەسپێن.

جەیلان ئاقچا جوپولو، پەرلەمانتاری ئامەد، بە ئال-مۆنیتۆری ڕاگەیاند: "ئەم یاسایە بەتەنها کێشەی کورد چارەسەر ناکات، بەڵام دەستپێکێکە."

جوپولو زیادی کرد: "دەستپێکێکی باشە بۆ دامەزراندنی بناغەی گفتوگۆ و گۆڕانکارییە یاساییە پێویستەکان بۆ چارەسەری کێشەی سەدە کوردی."

یەکێک لە بازیگەرە گرنگەکانی دیکەی ئەم پرۆسەیە، ئۆزگور ئۆزەلە کە لە جەهەپە جیابووەوە و "یەنی پارتی"ی دامەزراند. ئەم پارتییە کە 91 پەرلەمانتاری هەیە، پێشبینی دەکرێت بەردەوام گەورەتر بێت. چاوەڕوانە ئۆزەل بۆ بەدەستهێنانی پشتگیریی دەنگدەرانی کورد و پاراستنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ پارتی دەم، پشتگیریی پرۆژە یاساکە بکات.

لەلایەکی دیکەوە، ئۆجەلان و بەرپرسە بەرزەکانی پەکەکە کە لە قەندیل و دەوروبەری، لە سنووری عێراق-تورکیا نیشتەجێن، لەناو چوارچێوەی ئەم یاسایە نایەن. هەروەها ڕوون نییە ئایا سەلاحەدین دەمیرتاش، هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە -پێشینەی پارتی دەم- کە لە ساڵی 2016وە بە تاوانی تیرۆر کە مشتومڕی لەسەرە بەندکراوە، بەگوێرەی بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا دەتوانێت سوود لەم ڕێکخستنە وەربگرێت یان نا.

بەپێی زانیارییەک کە ئال-مۆنیتۆر یەکەم جار بڵاویکردەوە، چاوپێکەوتنە نهێنییەکانی نێوان ئۆجەلان و حکومەتی تورکیا لە مانگی نیسانی 2024دا دەستیپێکردووە. ئەم چاوپێکەوتنانە دوو ئامانجی سەرەکیان هەبوو: یەکەم، ئەوەی ئۆجەلان کاریگەریی خۆی بەکاربهێنێت بۆ کۆتایی هێنان بە خەباتی چەکداری و یەکگرتنی هێزەکانی سوریای دیموکرات لەگەڵ حکومەتی دیمەشق. دووەم، ئەوەی پارتی دەم پشتگیری لە پلانەکانی ئەردۆغان بۆ بەردەوامبوونی دەسەڵاتی بکات.

ئەم چاوپێکەوتنانە لە مانگی تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا، کاتێک دەولەت بەغچەلی، سەرۆکی مەهەپە، ئۆجەلانی بانگهێشت کرد لە پەرلەمانی تورکیا بانگەوازی چەکدانان بۆ پەکەکە بکات و وتی لەوانەیە سوود لە لێبووردن وەربگرێت، بۆ کۆمەڵگا دەرکەوت.

ئۆجەلانیش لە مانگی شوباتی 2025دا لە زیندانی ئیمرالییەوە بانگەوازی کرد پەکەکە چەک دابنێت و کوردانیش بانگهێشتی "یەکگرتن" لەگەڵ دەوڵەتی تورک کرد.

لە 12ی مایسی 2025دا، پەکەکە بەدوای بانگەوازی ئۆجەلاندا ڕایگەیاند خەباتی چەکداری لە تورکیا کۆتایی پێدێت و ڕێکخراوەکە هەڵدەوەشێنێتەوە.

لە 11ی تەممووزی 2025دا، لە ناوچەیەکی شاخاوی لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان نزیک شاری سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق، کۆمەڵێک لە ئەندامانی پەکەکە ڕێوڕەسمێکی هێمایی سووتاندنی چەکیان بەڕێوەبرد.

دوای پەسەندکردنی یاساکە، چاوەڕوانە هەندێک لەم کەسانە، لەگەڵ سیاسەتوانە کوردە ڕاوەدوونراوەکان و کەسانی دیکەی پەیوەندیدار بە پەکەکەوە، بگەڕێنەوە تورکیا. بەپێی سەرچاوەکانی پەکەکە کە قسەیان لەگەڵ ئال-مۆنیتۆر کردووە، چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ یەکەم گروپی گەڕاوە دەبێتە یەکێک لە گرنگترین تاقیکردنەوەکانی ڕاستگۆیی حکومەت و داهاتووی پرۆسەکە دیاری دەکات.

یەکێک لە سەرچاوەکان وتی: "ئۆجەلان بەردەوامە لە خەبات بۆ مافی یەکسانی کوردەکان لەناو تورکیایەکی دیموکراتیدا. مەبەستی لە یەکگرتن لەگەڵ دەوڵەت، تەنها دەتوانێت لەسەر ئەم بنەمایە بێت."

هەندێک سەرچاوەی دیکە دەڵێن ئەمە قومارێکی گەورەی سیاسییە و چارەنووسی پرۆسەکە بەگشتی بەندە بە هەڵوێستی ئەردۆغانەوە.

هەوڵەکانی پێشووی چارەسەری ئاکەپە لەگەڵ پەکەکە لە ساڵانی 2008 و 2012دا، بەهۆی بێباوەڕیی هەردوولا شکستیان هێنا و دواتر ململانێکان زیاتر گڕی گرتەوە.

لە ساڵی 2014دا، هاوپەیمانیێتی نێوان پێنتاگۆن و لقی سووریی پەکەکە دژی داعش کە دواتر جەنگاوەرانی عەرەبیش تێیدا بەشدار بوون، نیگەرانیی ئەنقەرەی زیاد کرد کە ڕۆژئاوا پلانی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆی هەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا، گۆڕانکاریی گەورەی جیۆپۆلیتیکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای هێرشی حەماس بۆسەر ئیسرائیل لە ساڵی 2023دا، لەخۆگرتنی دووبارەی تورکیا لەگەڵ پەکەکەی خێراکرد. ئەنقەرە بڕوای وابوو کە بەهۆی توانای پێشکەوتووی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی جاسوسی و شەڕکردنەوە، زاڵبوونی سەربازی لەسەر مەیدانی جەنگ دەستەبەرکردووە.

لەگەڵ چەکدانەوەی ئێران لە سووریا بەشێکی زۆر، هاتنە سەر کاری ئەحمەد ئەلشەرەع لە دیمەشق و پشتگیریکردنی لەلایەن ئەمریکاوە، تورکیا لەم دواییەدا متمانەیەکی زیاتری پێوە دیارە بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێک لەگەڵ پەکەکە کە بەگشتی بەپێی مەرجەکانی خۆی دیاریکردبێت.

بەڵام تەنگژەی نوێی ئەگەری لەگەڵ ئێران دەکرێت حیسابەکانی تورکیا تێکبدات. بڕوایان وایە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، بڕیاری نەدانی پشتگیری بە ئۆپۆزیسیۆنی چەکداری کوردی ئێرانی بە داواکاری ئەردۆغان وەرگرتووە. بەڵام لەبەرئەوەی ترەمپ بە هەڵوێستی نەزانراو ناسراوە، گۆڕینی ئەم بڕیارە لەلایەن ئەویشەوە لە ئەگەردا نییە.

لەلایەکی دیکەشەوە، پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پەژاک)، کە لقی ئێرانی پەکەکەیە، پێیوایە بانگهێشتی ئۆجەلان بۆ چەکدانەوە و هەڵوەشاندنەوە ئەوانی ناگرێتەوە.