یاسای چوارچێوەیی 12 ماددەیی لە پەرلەمانی تورکیادا

Rastinews — لە ئەنقەرە، لە چوارچێوەی پرۆسەیەکی نوێ بە ناونیشانی «تورکیای بێ تیرۆر»دا، هەنگاوی یاسایی چاوەڕوانکراو هەڵگیرا. بە مەرجی ئەوەی چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراو لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانییەوە (MGK) بسەلمێنرێت، پێشنیاری یاسایی «دەربارەی بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی» کە لە 12 ماددە پێکهاتووە و بۆ تاوانەکانی تیرۆر سزا و دواخستنی لێکۆڵینەوەی بەینی 5 تا 10 ساڵی لەخۆدەگرێت، پێشکەشی پەرلەمان کرا.

لە چوارچێوەی ئەو پرۆسەی چارەسەری نوێیەی حکوومەت پێی دەڵێت «تورکیای بێ تیرۆر»، یاسا چوارچێوەییەکە کە وەک یاسایەکی مێژوویی چاوەڕوانکراو لەلایەن تورکیاوە دەژمێردرێت، ئەمڕۆ پێشکەشی پەرلەمان دەکرێت. ئەم ڕێکخستنە 12 ماددەییەی پرۆسەکە ڕۆژی هەینی لە کۆمیسیۆن و ڕۆژی یەکشەممە لە دانیشتنی گشتی پەرلەمان گفتوگۆی لەسەر دەکرێت و دەبێتە یاسا. بۆ جێبەجێبوونی، مەرجە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی (MGK) بسەلمێنێت و پشتڕاست بکاتەوە کە هەموو جۆرە پێکهاتەیەکی پەیوەندیدار بە پەکەکە/کۆما جڤاکێن کوردستانەوە خۆی هەڵوەشاندووەتەوە و چەکەکانی بە تەواوی داناوە. لە کاتی جێبەجێبوونی ئەم مەرجەدا، لێکۆڵینەوە، دادگاییکردن و بڕیارە دادگایی کۆتاییەکان سەبارەت بە «دامەزراندن یان بەڕێوەبردنی ڕێکخراو، ئەندامێتی، یارمەتیدانی ئاگادارانە و بەویستی خۆیانەوە، پڕوپاگەندە، تاوانەکانی چالاکی ڕێکخراو و تاوانەکانی پابەندبوونی دارایی بۆ تیرۆر» دوادەخرێن. بەپێی ئەمە، بێ ئەوەی کاتی کۆنبوونەوە بۆ ئەم تاوانانە دابنرێت، بۆ تاوانی خوارەوەی 15 ساڵ 5 ساڵ و بۆ تاوانی سەرووی 15 ساڵ 10 ساڵ دواخستنی سزا دیاریکراوە. لە کۆتایی ئەم ماوانەدا ئەگەر مەرجەکانی پێویست بێنرێنە دی، سزاکە هەڵدەوەشێتەوە.

بەڵام بەم ڕێکخستنە، «تاوانی کوشتنی قەستانە لە چوارچێوەی چالاکی ڕێکخراودا» و ئەوانەی پێش یەکی حوزەیرانی 2005 سزای موبەدی قورستریان وەرگرتووە یان تاوانی بەرپرسیارێتی موبەدی قورسیان بۆ بڕیاردراوە، لە دەرەوەی چوارچێوەی یاساکە دەمێننەوە. بەم شێوەیە، ڕێگا لەبەردەم عەبدوڵا ئۆجەلانی سەرۆکی پێشووی پەکەکە دەگیردرێت کە بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی خۆی دەرکردووە، بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە.

لە چوارچێوەی ئەم ڕێکخستنە، لە «ئەنجومەنی هەڵسەنگاندن و ڕێکخستن»ی تازە پێکهاتوو کە بۆ سەلماندن و دیاریکردن دادەمەزرێت و جێگری سەرکۆمار سەرۆکایەتی دەکات، وەزیری دادپەروەری، وەزیری دەرەوە، وەزیری ناوخۆ، وەزیری بەرگری نیشتیمانی، سکرتێری گشتی سەرکۆماری، سەرۆکی میت (ئاژانسی هەواڵگری تورکیا) و سکرتێری گشتی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی بەشدار دەبن. ڕێکخستنی ئەنجومەنەکە لەلایەن سکرتێریەتی گشتی سەرکۆماریەوە ئەنجام دەدرێت. هەروەها بەم یاسایە لە ناو پەرلەمانی تورکیادا ئەنجومەنێکی چاودێری 17 ئەندامی پێکدەهێنرێت. سەرۆکی پەرلەمان بڕیار دەدات ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە کێن. کۆمیسیۆنی دامەزراو بەم یاسایە پابەند بە ڕێنامەی ناوخۆیی پەرلەمان نابێت.

ئەم ڕێکخستنە بێبەشبوون لە مافیش لەخۆدەگرێت. بەپێی ئەمە، بڕیارەکانی دواخستن بەشێوەیەکی خولەخولە لەلایەن ئەنجومەنەکەوە هەڵدەسەنگێنرێن و لە کاتی پێویستدا دەتوانرێت داوای هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەنجامەکانی بێبەشبوونی مافی سەرچاوەگرتوو لە لێکۆڵینەوە/دادگاییکردن/سزادان بکرێت.

ئەمە چوارچێوەی ئەو یاسایەیە کە پێی دەڵێن یاسای چوارچێوەیی و پێشکەشی حزبە سیاسییەکانی ناو پەرلەمانی تورکیا کراوە، بە ناونیشانی «پێشنیاری یاسا دەربارەی بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی»:

«پێشنیاری یاسا دەربارەی بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی»

پێشنیاری یاسا بەناوی «یاسای بەهێزکردنی هاوپشتی نیشتیمانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی» لە 12 ماددە پێکهاتووە. ئەم دەقەی پێشنیاری یاسایە کە بۆ دیاریکردن و سەلماندنی ئەوەی ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە/کۆما جڤاکێن کوردستان و هەموو پێکهاتەیەکی پەیوەندیدار کۆتایی بە بوونی فەرمی خۆیان هێناوە و هەموو جۆرە چەک و تەقەمەنیەکی لەژێر کۆنترۆڵیاندا داناوە، ئامادەکراوە؛

دەسەڵاتی دیاریکردن و سەلماندن:

دیاریکردنی کۆتاییهێنان بە بوونی فەرمی و هەموو پێکهاتە و ئامرازە ڕێکخراوەییەکان لەلایەن دامودەزگا ئاسایشییەکانەوە و سەلماندنی ئەوە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانییەوە پێشبینیکراوە.

چوارچێوە:

دامەزراندن یان بەڕێوەبردنی ڕێکخراوی تیرۆریستی پەکەکە/کۆما جڤاکێن کوردستان، ئەندامێتی یان یارمەتیدانی ئاگادارانە و بەویستی خۆی، پڕوپاگەندەکردن بۆ ڕێکخراوەکە، لەگەڵ تاوانەکانی چالاکی ئەم ڕێکخراوە و تاوانەکانی لەبەرژەوەندی ئەم ڕێکخراوەدا کە لە یاسای ژمارە 6415ی «پێشگیریکردن لە پابەندبوونی دارایی بۆ تیرۆر»دا ڕێکخراون، لەخۆدەگرێت.

دەرەوەی چوارچێوە:

تاوانی کوشتنی قەستانە لە چوارچێوەی چالاکی ڕێکخراودا و لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنەکانی پەیوەست بە تاوانەکانی سزای بەندکردنی موبەد یان موبەدی قورستر کە پێش 01.06.2005 ئەنجامدراون، لە دەرەوەی چوارچێوە دەمێننەوە.

لێکۆڵینەوە و دادگاییکردن:

هەڵسەنگاندنی ئەوانەی لەناو چوارچێوەی یاساکەدان لەلایەن ئەو دەزگایانەوە ئەنجام دەدرێت کە ئێستا لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنیان لەلا بەردەستە. بەڵام دیاریکراوە کە داواکاری بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە دەتوانرێت بۆ دادستانی گشتی لە شوێنی نیشتەجێبوون یان بۆ ئەو دامودەزگایانەی لەلایەن ئەنجومەنەکەوە ئەرکیان پێ سپێردراوە پێشکەش بکرێت.

دواخستنی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردن:

• بۆ تاوانەکانی سزای سەرووی 15 ساڵ یان کەمتر، 5 ساڵ،
• بۆ تاوانەکانی سزای بەندکردنی زیاتر لە 15 ساڵ لەگەڵ سزای بەندکردنی موبەد یان موبەدی قورستر، بۆ ماوەی 10 ساڵ، لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنەکان دوادەخرێن

لە ماوەی دوو هەفتەدا ڕێگای سکاڵاکردن و ناڕەزایی لەسەر بڕیارەکە کراوەیە.

ئەگەر مەرجەکانی تەدبیرە پارێزەرییەکانی وەک بەندکردن و کۆنترۆڵی دادوەری بۆ تاوانە دواخراوەکان بوونی هەبێت، لادەبردرێن.

بۆ ئەو پەڕگانەی لە پێداچوونەوەی ڕێگای یاسادان، بڕیاری هەڵوەشاندنەوە دەردەچێت و دادگای پلەیەکەم بڕیاری دواخستن دەدات. ئەگەر ماوەی دیاریکراو بێ ئەنجامدانی هیچ تاوانێک تێبپەڕێت، بڕیاری نەبوونی پێویستی بە دادگاییکردن یان بڕیاری داخستن دەردەچێت.

دواخستنی سزاکان:

• سزای بەندکردنی کۆی گشتی 15 ساڵ یان کەمتر، 5 ساڵ،
• سزای بەندکردنی کۆی گشتی زیاتر لە 15 ساڵ لەگەڵ سزای بەندکردنی موبەد یان موبەدی قورستر، بۆ ماوەی 10 ساڵ، بە بڕیاری دادوەری جێبەجێکردن دوادەخرێت، لەگەڵ کراوەیی ڕێگای سکاڵاکردن.

ئەگەر ماوەی دواخستن بێ ئەنجامدانی تاوان تێبپەڕێت، سزاکە وەک جێبەجێکراو دادەنرێت.

کاتی کۆنبوونەوە:

لە ماوەی دواخستنەکاندا کاتی کۆنبوونەوەی سکاڵا و سزا ناجوڵێتەوە.

بێبەشبوونی مافەکان:

بڕیارەکانی دواخستن بەشێوەیەکی خولەخولە لەلایەن ئەنجومەنەکەوە هەڵدەسەنگێنرێن. ئەنجومەنەکە لە کاتی پێویستدا دەتوانێت داوای هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەنجامەکانی بێبەشبوونی مافی سەرچاوەگرتوو لە لێکۆڵینەوە/دادگاییکردن/سزادان لە دادوەری سزای سولح/دادگا/دادوەری جێبەجێکردن بکات.

بۆ بڕیارەکانی دواخستنی 5 ساڵە، پێویستە دوو ساڵ لە ڕۆژی دەرچوونی بڕیارەوە تێبپەڕیبێت و بۆ بڕیارەکانی دواخستنی 10 ساڵە، پێویستە سێ ساڵ تێبپەڕیبێت.

چاودێری، ڕێکخستن و جێبەجێکردن:

ئەنجومەنێک پێکهاتوو لە جێگری سەرکۆمار وەک سەرۆک، وەزیری دادپەروەری، وەزیری دەرەوە، وەزیری ناوخۆ، وەزیری بەرگری نیشتیمانی، سکرتێری گشتی سەرکۆماری، سەرۆکی میت (ئاژانسی هەواڵگری تورکیا) و سکرتێری گشتی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی، چاودێری و هەڵسەنگاندنی جێبەجێکردنی یاساکە دەکات.

ڕێکخستنی ئەنجومەنەکە لەلایەن سکرتێریەتی گشتی سەرکۆماریەوە پێشبینیکراوە.

کۆمیسیۆنی چاودێری پەرلەمانی تورکیا لە 17 ئەندام پێکدەهێنرێت، بۆ چاودێریکردنی چالاکییەکانی ناو چوارچێوەی ئەم یاسایە.

تەسلیمکردن و چەکلابردن:

پێشبینیکراوە ئەو ئاگاداریانەی پەیوەستن بە تۆمارکردن، بە ڕاوێژ لەگەڵ دامودەزگا ئاسایشییەکان، بەشێوەیەکی هاوبەش لەلایەن وەزارەتی بەرگری نیشتیمانی و وەزارەتی ناوخۆوە ئامادە بکرێت.

ماوەی داواکاری:

پێویستە داواکاری نووسراو بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە، لە ماوەی شەش مانگدا دوای بڵاوکردنەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی لە ڕۆژنامەی فەرمی، پێشکەش بکرێت.

سەرچاوە: T24