Dengdêran peyamek eşkere da

Rastinews — Li eyaleta Saksonya-Anhaltê ya li rojhilatê Almanyayê, hilbijartinên parlamentoyê pêk hatin. AfD (Alternatîf ji bo Almanyayê), partiya rastgirê tundrew, bi ferqeke mezin serkeftî derket. Li gorî texmînên yekem, AfD zêdetirî ji sedî 44 deng girt. Bi vî awayî CDU (Yekîtiya Xiristiyan-Demokrat), ku ji sala 2002an ve eyaletê îdare dike, bû ya duyem.

Sven Schulze, namzedê CDU yê ji bo serokwezîriyê û Serokwezîrê eyaletê yê heyî, piştî encaman Ulrich Siegmund ê AfD pîroz kir. Schulze got: «Gel îşaretek şand.» Wî got dengdêran peyamek li ser guherînek bihêz dane.

Hejmartina dengan hê jî didomiya. Li gorî texmîna sêyem a MDR, AfD li ser ji sedî 44,4 bû. CDU jî li ser ji sedî 18,3 bû. Partiya Çep ji sedî 9,5 deng girt, Partiya Kesk ji sedî 9, Partiya Sosyal-Demokrat (SPD) jî nêzîkî ji sedî 8. Tê gotin Yekîtiya Sahra Wagenknecht (BSW) li ser sînorê asta hilbijartinê ya ji sedî 5 e. Tê texmînkirin Partiya Demokratên Azad (FDP) jî bi ji sedî 2an ê dengan dê derveyî parlamentoya eyaletê bimîne.

CDU nêzîkî nîvê dengên xwe winda kir

Têkçûna herî giran a vê hilbijartinê CDU xwar. Partiyê di hilbijartina eyaletê ya sala 2021an de bi ji sedî 37,1 dengan cih yekem girtibû. Li gorî texmînên yekem, dengê CDU vê carê nêzîkî 19 xal daket û gihîşt ji sedî 18.

Bi vî awayî CDU, ku ji sala 2002an ve Saksonya-Anhaltê îdare dike, ne tenê cihê yekem winda kir. Wê rastî yek ji xirabtirîn encamên xwe yên dîrokî hat.

AfD jî dengê xwe yê sala 2021an ê ji sedî 20,8 zêdetirî du qat zêde kir. Partî gihîşt ji sedî 44,4 û ji CDU 26 xalan zêdetir pêş ket.

Encam ne tenê wek hilbijartinek eyaletê tê dîtin. Ew li dijî hukûmeta federal a bin serokatiya Serokwezîr Friedrich Merz û rêveberiya CDU jî wek bersivek bihêz tê nirxandin.

Schulze: Gel îşaretek şand

Piştî eşkerebûna encaman, Sven Schulze, namzedê CDU yê serokwezîriyê, serkeftina AfD qebûl kir. Wî rikêberê xwe yê AfD, Ulrich Siegmund, pîroz kir.

Schulze got: «Gel îşaretek şand.» Wî got CDU ê encaman bi hûrgilî binirxîne. CDU di kampanyayê de gelek caran got dê digel AfD hevkariyê neke. Gotina Schulze piştî vê helwestê hat.

Rêveberiya CDU berî hilbijartinê koalîsyona hem digel AfD hem jî digel Partiya Çep red kiribû. Lê hesabê parlamentoyê yê derketî dikare avakirina hukûmetekê ya bêyî AfD zehmet bike.

Ji AfD daxuyaniya «serkeftinek dîrokî»

Ulrich Siegmund, namzedê AfD yê serokwezîriyê, encaman «serkeftinek dîrokî» binav kir. Wî di kampanyaya xwe de bi giranî li ser koçberiyê, ewlehiyê, perwerdehiyê û bertekê li dijî hukûmeta federal sekinî. Wî got partiya wî dixwaze Saksonya-Anhaltê îdare bike.

Rêveberên AfD dibêjin encam erkê avakirina hukûmetê daye partiya wan. Partiyê di seranserê kampanyayê de armanc kiribû ku bi tena serê xwe bibe desthilat.

Lê texmînên yekem nîşan didin ku AfD dibe ku bi çend dengan piraniya mitleq winda bike. Ka partiyên piçûk ê asta ji sedî 5 derbas dikin an na, hê ne diyar e. Lê ev ê hejmara kursiyan diyar bike. Her wiha dê diyar bike ka AfD dikare bi tena serê xwe hukûmetê ava bike an na.

Ne diyar e hukûmet dê çawa were avakirin

Heke AfD nikaribe bi tena serê xwe piraniyê bi dest bixe, li Saksonya-Anhaltê dê pêvajoyek dijwar a avakirina hukûmetê dest pê bike.

CDU, SPD, Partiya Kesk û Partiya Çep tê texmînkirin dê bikevin parlamentoya eyaletê. Van partiyan berî hilbijartinê gotibû ku dê digel AfD koalîsyonê neafirînin. Vê xeta siyasî ya li dijî AfD, li Almanyayê wek «dîwarê ewlehiyê» tê binavkirin.

Lê li gorî texmînên heyî, dengên CDU, SPD û Partiya Kesk dibe ku ji bo piraniya hukûmetê têrê neke. Di vê rewşê de, CDU dikare bi piştgiriya derveyî ya Partiya Çep hukûmetek kêmayetî ava bike. An jî vebijarkên hevkariyê yên berê hatibûn redkirin dîsa werin ber çavan.

Ketina BSW ya parlamentoyê, ger asta ji sedî 5 derbas bike, dikare hesaban jî biguherîne. Partiyê berê got dê di hilbijartina serokwezîr de piştgirî nede tu kesî. Ne ji Schulze yê CDU, ne jî ji Siegmund ê AfD re.

Rêxistina AfD wek «tundrewa rastgir a diyarkirî» hatibû binavkirin

Rêxistina AfD ya Saksonya-Anhaltê ji aliyê Dezgeha Parastina Destûrê ya eyaletê ve wek «komeke tundrewa rastgir a diyarkirî» tê binavkirin. Digel vê yekê, piştgiriya partiyê bi taybetî li eyaletên rojhilatê Almanyayê berdewam zêde dibe.

AfD bi siyaseta xwe ya li dijî koçberiyê, helwesta xwe ya tund li hember Yekîtiya Ewropayê û têkiliyên xwe yên digel Rûsyayê tê naskirin. Partiyê di kampanyayê de doza lezkirina derxistina bi kome, hişktirkirina siyaseta koçberiyê û guhertinên berfireh di pergala perwerdehiyê de kir.

Heke AfD bikeve serê hukûmeta eyaletekê, ev ê hêzek mezin bide wê. Dê li ser saziyên girîng ên wekî polîs, perwerdehî, siyaseta çandê û îstîxbarata eyaletê desthilatek siyasî bi dest bixe. Ev yek dikare nîqaşên li ser demokrasî û dewleta hiqûqê li seranserê Almanyayê zêde bike.

Encam ji bo hukûmeta Merz jî hişyarî ye

Hilbijartina Saksonya-Anhaltê ji bo Serokê Giştî yê CDU û Serokwezîrê Almanyayê Friedrich Merz jî wek têkçûnek ciddî ya siyasî tê dîtin.

CDU di kampanyayê de li ser siyaseta koçberî û ewlehiyê xeteke hîn tundtir şopand. Lê digel vê yekê nikaribû dengdêrên ber bi AfD ve çûyî vegerîne. Çend sedem li pişt vê encamê têne dîtin. Sekinîna aborî, buhabûna jiyanê û bêbaweriya li hember hukûmeta federal, ji wan sedeman in. Hesta demdirêj a nehatina temsîlkirinê li eyaletên rojhilat jî tê de ye.

Beşdariya bilind di hilbijartinê de jî bal kişand; nêzîkî 1,7 mîlyon dengdêr hatibûn gazîkirin. Daneyên yekem tiştek din jî nîşan didin. AfD ne tenê ji partiyên din deng girtiye. Wê ji dengdêrên ku berê nediçûn qutiyê jî piştgirî wergirtiye.

Tê payîn ku encamên dawî êvarê an jî di sibeha 7ê Îlonê de werin eşkerekirin. Dabeşkirina kursiyan û vebijarkên hukûmetê dê li gorî encamên dawî werin diyarkirin. Ev bi taybetî bi encamên dawî yên partiyên nêzîkî asta ji sedî 5, wek BSW, ve girêdayî ye.