Her Kes Wezîfedar e, Kes Berpirsiyar Nîne

Rastinews —

Wezîfedar e Lê Berpirsiyar Nîne…

Em li balafirgehê ne. Em komek çar kesan in. Em ji karmendê li ser maseya check-in-ê dipirsin: em dikarin li kêleka hev rûnin? Çimkî li internetê me dîtiye ku gelek kursî hîn vala ne. Wusa xuya dike ku hê jî têne firotin. Lê dema firînê pir nêzîk e. Êdî îhtîmal e ku ev kursî neyên firotin. Em van hemûyan ji karmendî re dibêjin. Karmend dibêje: ev ne gengaz e. Ez jê dipirsim: gotina min maqûl e an na? Ew dibêje erê, maqûl e. Ew jî qebûl dike ku daxwaza me asayî ye. Lê dibêje tiştek nikare bike. Karmend li wir e, lê ew ne xwedî desthilat e. Ew li ser karekî rûniştiye, lê mafê biryarê tune ye. Ew me fêm dike, mafê me dide me. Dibe ku bixwaze alîkariya me bike jî. Lê li gorî nirxandina xwe ew nikare tevbigere. Ew tenê tiştê ku pergal destûrê dide, dike.

Hartmut Rosa di pirtûka xwe ya nû de (2026) behsa vê yekê dike. Navê pirtûkê Situation und Konstellation. Vom Verschwinden des Spielraums e. Wateya wê: «Rewş û Konstelasyon: Windabûna Qada Tevgerê». Rosa dibêje di dezgehên nûjen de qada tevger û biryarê ya mirovan winda bûye. Gelek caran mirov tenê li wir in ku karekî berê hatî diyarkirin bicih bînin. Ew nikarin bi îrade, ramîn û hestên xwe tevbigerin. Rêzik, form û algorîtman berî demê diyar kirine. Pergalên dîjîtal jî destnîşan dikin ka meriv di kîjan rewşê de çawa tevbigere. Karmend li ser maseyekê rûniştiye, weke ku berpirsiyar be. Lê di rastiyê de ne berpirsiyar e û mafê biryarê nîne. Çimkî berpirsiyarî ne tenê bicihanîna wezîfeyekê ye. Berpirsiyarî nirxandina rewşê ye, û gava hewce be, biryardan e. Gava mafê biryarê were rakirin, tenê wezîfe dimîne.

Min berê jî di hin nivîsên xwe de behsa civaknasa Amerîkî Arlie Russell Hochschild kiribû. Wê jî pêvajoyeke wisa vegotiye, bi taybetî li ser karmendên hewayan. Pirtûka wê di sala 2006an de li Almanyayê hatiye çapkirin. Navê wê Das gekaufte Herz: Die Kommerzialisierung der Gefühle e. Wateya wê: «Dilê Kirrîn: Kirrûbirra Hestan». Hochschild nîşan dide ku pîşekarî ne tenê tevgeran rêkûpêk dike. Ew herwiha awayê îfadekirina hestan jî rêkûpêk dike. Ji karmendên hewayan ne tenê wezîfeya wan tê xwestin. Ji wan tê xwestin ku wê wezîfeyê bi awayekî guncan pêk bînin. Ango miştarî razî bikin, aram bikin û bidin hîskirin ku ew bihagirîng e. Ji ber vê yekê li pêşberî me tenê karmendekî bêdesthilat tune ye. Li wir kesek jî heye ku hatiye perwerdekirin. Ev kes vê bêdesthilatiyê bi rûyekî geş, têgihîştin û empatiyê pêşkêş dike. Karmend dema daxwaza te red dike, nikare hêrs bibe. Nikare aciziya xwe nîşan bide. Nikare bêwateyiya pergalê bi eşkere bi te re rexne bike. Divê bide hîskirin ku te fêm dike, dostane tevbigere û redkirinê hêsantir bike.

Hochschild dibêje kenê, dengê û samîmiyeta karmendên balafiran weke provaya şanoyekê ji nû ve tê hînkirin. Ji karmendî ne tenê tevgerek tê xwestin. Jê tê xwestin ku hesta li gorî wê tevgerê jî çêbike, an bi kêmanî wisa xuya bike. Kenandin êdî ne îfadeya hestekî xwezayî ye. Kenandin beşek ji wezîfeya pîşeyî ye. Bi vî awayî dezgeha nûjen ne tenê mafê biryardana karmend diyar dike. Ew herwiha awayê bikaranîna hestên wî jî diyar dike. Karmend nikare alîkariya te bike, lê divê xuya bike weke dixwaze bike. Nikare daxwaza te pêk bîne, lê divê bide hîskirin ku te fêm dike. Nikare biryarê biguherîne, lê divê redkirinê ji te re hêsantir bike.

Windabûna qada tevger û biryarê ya Rosa vedibêje, bi keda hestî ya Hochschild vedibêje re tê zêdekirin. Ne tenê tiştê ku karmend dê bike hatiye diyarkirin. Rûyê wî, dengê wî û awayê xuyabûna hestên wî jî berî demê hatine diyarkirin. Îradeya karmend ji dest hatiye standin. Ew neçar e vê bêîradeyiyê di bin dîmenê samîmiyetê de pêşkêş bike. Ji ber vê yekê kenê karmendê balafirgehê belkî nîşana têkiliyeke azad nîne. Ew ken rûyê pergalê ye ku li hember miştarî tê nîşandan. Pergal dibêje «Na». Lê karmend neçar e vê «Na»yê bi nermî, têgihîştin û kenandinê ragihîne.

Em di dinyaya kesên wusa de dijîn: her kes wezîfedar e, lê kes berpirsiyar nîne.

Berdewam e…