Li gorî nimûneyên cîhanê, «Pêvajoya çareseriyê ya nû» 4

Rastinews — Kaplanên Tamîl û pirsgirêka Sri Lankayê

Welatê ku niha wek Sri Lanka tê zanîn, piştî serxwebûnê rastî pirsgirêkên etnîkî û olî yên kûr hat. Sînhalî piraniya nifûsê pêk tînin, li dora sedî 74an. Tamîl jî nêzî sedî 18ê nifûsê pêk tînin. Ji aliyê olî ve, Sînhalî bi giranî Bûdîst in. Tamîl jî bi piranî Hindû ne.

Ji ber vê yekê, pevçûna li Sri Lankayê ne tenê pirsgirêkek etnîkî bû. Wê aliyên olî jî hebûn. Ew bû pirsgirêkeke nasnameyê.

Koka pirsgirêkê digihîje serdema kolonyalîzmê. Di dema desthilatdariya Îngilîzan de, Tamîlan di rêveberiya giştî û perwerdehiyê de mafên taybet bi dest xistin. Sînhaliyan xwe aliyekî dûrxistî hîs kirin.

Piştî serxwebûnê, rewş berevajî bû. Desthilatdariya siyasî ket destê Sînhaliyan, ku piraniyê pêk dianîn. Rêveberiya nû dewlet li ser nasnameya Sînhalî ava kir. Wê li hember ziman û çandên din siyasetên sînordar meşand.

Ev rewş hesta dûrxistin û cudakariyê di nav civaka Tamîl de xurt kir. Bi qanûnên sala 1956an, zimanê Sînhalî bû yekane zimanê fermî yê welêt. Piştre navê welêt ji Seylanê hat guhertin, bû Sri Lanka.

Gelek Tamîlan van guherînan wisa nirxandin: dewlet careke din li ser nasnameya piraniyê hat pênasekirin. Van gengeşiyên nasnameyê bûn bingeha pevçûnên salên bên.

Bi xurtbûna netewperweriya Tamîl re, çend komên çekdar derketin holê. Ya herî bibandor Kaplanên Tamîl (LTTE) bû. Ew di sala 1976an de wek rêxistinek saziyî temam bû.

Armanca vê rêxistinê ava kirina dewleteke Tamîl a serbixwe bû. Ev dewlet dê li herêmên bakur û rojhilat bihata avakirin. Van herêman Tamîlan bi giranî lê dijiyan. Ji bo vê armancê, tekoşîna çekdarî li dijî hêzên ewlehiyê yên Sri Lankayê dest pê kir.

Kaplanên Tamîl di demeke kurt de tevneke saziyî ya berfireh ava kirin. Ew gihîştin hezaran şervanên çekdar. Piştgiriya ku ji diyasporaya Tamîl a li derveyî welêt wergirtin jî bandor li xurtbûna wan kir.

Kapasîteya leşkerî ya rêxistinê mezin dibû. Ji ber vê yekê, hikûmeta Sri Lankayê di sala 1978an de Kaplanên Tamîl wek rêxistineke terorîst îlan kir. Wê deshilatên awarte da hêzên ewlehiyê.

Piştî vê qonaxê, pevçûn ji tundiyeke kêm derketin. Ew bûn şerekî navxweyî yê dirêj. Di sala 1983an de tundbûna pevçûnan zêde bû. Ev yekê radîkalbûnê hem di nav Tamîlan de, hem jî di nav Sînhaliyan de zêde kir.

Êrîşên Kaplanên Tamîl piştgiriya civaka Tamîl ji rêxistinê re zêde kirin. Di heman demê de, wan piştgiriya siyasetên ewlehiyê yên tund di nav Sînhaliyan de jî xurt kirin. Di heman serdemê de, komên Sînhalî êrîşên girseyî li ser sivîlên Tamîl kirin. Hezaran kes jiyana xwe ji dest dan an ji warên xwe hatin dûrxistin. Van bûyeran di dîrokê de wek «Tîrmeha Reş» derbas dibin. Ew bûn yek ji xalên herî girîng ên şerê navxweyî.

Piştî Tîrmeha Reş, baweriya di navbera civakan de bi giranî hilweşiya. Netewperweriya Tamîl bêtir xurt bû. Nêrînên alîgirê tundiyê jî di nav Sînhaliyan de belav bûn. Her du alî jî sivîl kirin armanc. Ev yekê giranbûna mirovî ya pevçûnê zêde kir.

Kaplanên Tamîl bi êrîşên xwekujî û çalakiyên bombeyî navdar bûn. Hêzên dewletê jî bi binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatin tawanbarkirin.

Ji ber mezinbûna pevçûnan, aktorên navneteweyî tevlî meseleyê bûn. Bi taybetî Hindistanê, her çend di destpêkê de nêzî tevgera Tamîl bû jî, lê ji ber bandora nifûsa xwe ya mezin a Tamîl li hundirê sînorên xwe, siyasetek hevsengtir meşand.

Bi hewldanên Serokwezîrê Hindistanê Rajiv Gandhi, di sala 1987an de peymanek hat îmzekirin. Ev peyman di navbera hikûmeta Sri Lankayê û Kaplanên Tamîl de bû. Piştî peymanê, Hindistanê nêzî 10 hezar leşker wek hêza aştiyê şand.

Lê belê peyman bi encama hêvîkirî neda. Kaplanên Tamîl dest pê kirin leşkerên Hindî wek hêzeke dagirker bibînin. Hikûmeta Sri Lankayê jî ji hebûna Hindistanê aciz bû. Di dawiyê de, leşkerên Hindî di sala 1990an de ji welêt vekişiyan.

Piştî vê qonaxê, pevçûn ji nû ve dest pê kirin. Kaplanên Tamîl li hin herêman serkeftinên leşkerî yên girîng bi dest xistin. Lê stratejiya rêxistinê piştgiriya wê ya navneteweyî her ku diçû kêm kir. Di sala 1991ê de sûikasteke li ser Rajiv Gandhi hat lidarxistin. Rajiv Gandhi berê Serokwezîrê Hindistanê bû. Di sala 1993an de jî Serokê Dewleta Sri Lankayê Ranasinghe Premadasa hat kuştin. Van herdu bûyeran lêdaneke giran li meşruiyeta navneteweyî ya Kaplanên Tamîl xistin.

Piştî van bûyeran, gelek welatan dest pê kirin rêxistinê bi awayekî neyînîtir binirxînin. Di seranserê salên 1990î de pevçûn berdewam kirin. Lê belê tu alî nekarî serdestiyeke tam bi dest bixe.

Di sala 2001ê de Kaplanên Tamîl bi awayekî yekalî agirbestek îlan kirin. Wan gazî danûstandinê kirin. Bi navbeyniya Norwêcê, danûstandin dest pê kirin. Aliyan li ser modeleke rêveberiya federal dan û standin dan destpêkirin.

Ev pêşketin, piştî salên dirêj, cara pêşî îhtîmala çareseriyeke siyasî bi cidî anî rojevê. Lê danûstandinan encameke domdar çênekir. Aktorên siyasî yên Sri Lankayê nêrînên cuda bûn. Aliyan baweriya hev nedikirin. Guman di navbera wan de berdewam bû. Ji ber vê yekê, pêvajo zû asê ma. Di sala 2003an de danûstandin bi dawî bûn. Rewşa pevçûnê ji nû ve hêz girt.

Ji bo rêxistinê, yek ji xalên herî girîng ên şikestinê veqetîna fermandarekî bilind bû. Ev fermandar bi navê Karuna dihat naskirin. Ew bi nêzî 6 hezar şervanan ji rêxistinê veqetiya. Ev veqetîn ne tenê wendabûna hêza leşkerî anî. Wê her wiha rê da dewletê ku li ser avahî û çalakiyên rêxistinê agahiyên girîng bi dest bixe. Ev perçebûn hêza leşkerî û siyasî ya Kaplanên Tamîl bi cidî lawaz kir.

Mahinda Rajapaksa di sala 2005an de bû serokê dewletê. Wî li dijî Kaplanên Tamîl siyasetek hîn tund meşand. Di heman demê de, hikûmetê xebateke dîplomatîk a girîng meşand. Armanc ew bû ku rêxistin li asta navneteweyî wek rêxistineke terorîst bê naskirin.

Danûstandinên aştiyê carna berdewam bûn, lê baweriya di navbera aliyan de çênebû. Danûstandin bêencam man. Kaplanên Tamîl di vê serdemê de xwest bi êrîşên bideng ve hêza xwe vegerîne. Operasyon li dijî rêberên rêxistinê zêde bûn. Zexta leşkerî jî mezintir bû. Ji ber vê yekê, wendabûna wan her ku diçû mezin dibû.

Bi taybetî betalkirina rêberên bilind ên rêxistinê pêvajoya hilweşînê zûtir kir. Di sala 2008an de êrîşên ku tê de sivîlan jî jiyana xwe ji dest da pêk hatin. Van êrîşan piştgiriya rêxistinê ya navneteweyî hîn zêdetir kêm kirin.

Artêşa Sri Lankayê operasyonên berfireh dan destpêkirin. Herêmên di bin kontrola rêxistinê de yek bi yek hatin girtin. Kaplanên Tamîl di gelek qonaxan de gazî agirbestê kirin. Lê hikûmetê operasyonên xwe yên leşkerî domandin. Di Gulana 2009an de rêberê rêxistinê Velupillai Prabhakaran hat kuştin. Gelek rêberên bilind ên din jî hatin kuştin. Bi vê yekê, Kaplanên Tamîl bi awayekî leşkerî bi tevahî hatin têkbirin. Bi vî awayî, şerê navxweyî yê nêzî sî salan bi serkeftina dewletê bi dawî bû.

Piştî şer, tevgera siyasî ya Tamîl bi rêya çend partiyan hewl da di siyaseta demokratîk de hebûna xwe biparêze. Lê ev partî nebûn hêzeke siyasî ya girîng. Yek ji mezintirîn qezencên vê pêvajoyê naskirina zimanê Tamîl wek zimanekî fermî bû. Lê belê nayê gotin ku gelek pirsgirêkên siyasî û civakî yên ku bûne sedema pevçûnê bi tevahî hatine çareserkirin.

Di nimûneya Sri Lankayê de, bandora aktorên derve jî balkêş e. Hewldanên navbeynkariyê yên Norwêc û aktorên din ên navneteweyî, car caran li dijî berjewendiyên herêmî yên Hindistan û Çînê bûn. Herwiha şerê navxwe yê dirêj aboriya welêt bi awayekî giran xera kir. Sri Lanka rû bi rûyê deynekî derve yê her ku diçe zêde dibe ma.

Nimûneya Kaplanên Tamîl tiştekî girîng nîşan dide. Gava aliyan xwestina xwe ya çareseriyeke rasteqîn û mayînde nîşan nedin, gotûbêj kêm caran biser dikevin.

Di dema pevçûnê de binpêkirinên mafên mirovan qewimîn. Herdu alî jî sûcên giran kirin. Van rewşan birînên kûr li civakê vekirin. Têkoşîna çekdarî çareseriya pirsgirêkê hêsan nekir. Berevajî vê, ew bû sedema mirina gelek kesan, wêraniyên mezin û trawmayên civakî yên mayînde.

Ji ber vê yekê, ezmûna Sri Lankayê yek ji nimûneyên girîng e. Ew nîşan dide ku serkeftinên bi tenê rêyên leşkerî aşitiya civakî peyda nakin. Ji bo çareseriyeke mayînde, gavên siyasî, hiqûqî û demokratîk jî pêwîst in.