له شوکری سهکبان بۆ حەسیب کاپلان: مێژووی تورکیبوونی سیاسهتی کورد
سێ ئیمۆجیهکهی حەسیب کاپلان، لهوهی که تەنها دڵخۆشیهکی سهرکهوتنێکی والیبۆڵ بێت زیاتره، نیشان دهدات سیاسهتی کورد له ژێر ناوی «تورکیای بێ تیرۆر»دا بۆ کوێ ڕاکێشراوه. بهشداریکردن له خۆشحاڵیی نهتهوهیی دەوڵەت، بێ ئهوهی زمان، پێگه و مافه مێژووییهکانی گهلی کورد بەرەسمی بناسرێن، ئاشتی نییه؛ بهڵکو شێوازێکی نوێیه لهو هێڵی داچووبونه سیاسییهی که له شوکری سهکبانهوه تا ئهمڕۆ درێژهی ههیه.
بڵاوکردنهوهی وێنهی تیمی نهتهوهیی والیبۆڵی ژنانی تورکیا لهلایهن حەسیب کاپلانی ئهندامی پهرلهمانی پێشووی شرناخهوه، که به ئاڵای تورکیا پیرۆزبایی قاررهیی سهرکهوتنی خۆیانیان لێکرد، به سێ ئیمۆجی نوێژ، له ناو ڕای گشتی کورددا گفتوگۆیهکی بهجێی ههڵگیرساند.
کێشهکه سهرکهوتنی وهرزشوانانی ژن نییه. ههروهها ههڵهشه یهکگرتنی وهرزشوانان لهگهڵ تاوانهکانی دەوڵەت. بهڵام هێمایهی که سیاسهتمهدارهکه بهکاری هێناوه، جیا نییه له ڕابردوو و له بیرەوەری ئهو گهلەی که نوێنهرایهتی دهکات.
بهتایبهت ئهگهر ئهو سیاسهتمهداره ساڵانێکی زۆر گوتبێتی «کورد ههیه، کوردستان ههیه»…
بهتایبهت ئهگهر گوتبێتی حسابی ڕۆبۆسکی دهسهنێتهوه…
بهتایبهت ئهگهر بهرگری له مافی چارهنووسی گهلی کورد کردبێت…
ئیتر سێ ئیمۆجی نوێژ تهنها سێ ئیمۆجی نین. نیشانهی گۆڕانکارییهکی سیاسین، یان به ڕاستتر، نیشانهی لەبیرچوونهوهیهکن که ڕۆژ به ڕۆژ له سیاسهتی کورددا قووڵتر دهبێتهوه.
ئهم دیمهنه بیرمان دهخاتهوه به د. شوکری محهمهد سهکبان، یهکێک له ناوه کێشمهکێشاوییهکانی مێژووی کورد.
له خۆیبوونهوه بۆ نهتهوهپهرستی تورکی
سهکبان کهسێک نهبوو له دهرهوهی خهبات و تێکۆشانی سیاسی کورد. ئهو بهشداری کۆمهڵهی هاوکاری و پێشکهوتنی کورد، کۆمهڵهی بهرزکردنهوهی کوردستان و کهرهستهکانی دامهزراندنی خۆیبوونی کرد.
بهرگری لهوه دهکرد که کورد گهلێکی جیاوازه، کوردی وهک زمانی فهرمی بناسرێت، و کورد له خاکی خۆیاندا خاوهنی مافی سیاسی بن.
له ساڵی 1923دا له نامهیهکدا به ناونیشانی «کورد چی له تورک دهوێت؟» که بۆ گهیاندن به مستەفا کەمال نووسیبووی، سیستمێکی پێشنیار کرد که تیایدا کورد بتوانێت لهگهڵ تورک بژی له کاتێکدا ناسنامهی خۆی پارێزراو بمێنێتهوه. بهڵام له ئهنقهرهوه ئهو وهڵامهی نهدیت که چاوهڕێی دهکرد.
دوای سهرکوتکردنی ڕاپهرینی شێخ سهعید، کادره گرنگهکانی سیاسهتی کورد چوونه سوریا و لوبنان. جهلادەت و کامیران بەدرخان، مهمدوح سهلیم، ئیحسان نوری و چهند ڕووناکبیرێکی دیکهی کورد، له ساڵی 1927 له شاری بحهمدونی لوبنان کۆمهڵهی خۆیبوونیان دامهزراند.
سهکبانیش له ناو ئهو دهورهی دامهزرێنهرهدا بوو.
خۆیبوون خهباتی ئاگرییی له ڕووی سیاسی و سهربازییهوه ڕێکخست؛ ئیحسان نوریی ناردە ناوچهکه. بهڵام دوای سهرکوتکردنی خهباتهکه، سهکبان تهواو له بهرامبهر ئهو هێڵه سیاسییه ڕاوهستا که ساڵانێکی زۆر بهرگری لێی دهکرد.
به گوێرهی چیرۆکێک که مێژوونووس و نووسهرانی کورد باسیان کردووه و له بیرەوەری سیاسی کورددا وهرگیراوه، سهکبان بۆ ئهوهی بگهڕێتهوه تورکیا، نامهیهکی بۆ مستەفا کەمال نارد. مستەفا کەمالیش له بهرامبهر ڕێگهپێدانی گهڕانهوهی، داوای لێکرد که بهڵگهنامهیهک بنووسێت که تهزی هاوڕیشهبوونی تورک و کورد بپاڕێزێت.
لهسهر ئهمهش سهکبان له ساڵی 1933دا کتێبۆکهیهکی به ناوی La Question Kurde — کێشهی کورد بڵاوکردهوه.
سهکبان که پێشتر بهرگری لهوه دهکرد کورد گهلێکی جیاوازه، ئهمجاره دهیگوت کورد و تورک هاوڕیشهن، و بهرههڵست بوو لهگهڵ ئهوهی که کورد خهباتێکی سیاسیی جیاواز بگرێتهدهست.
ئهمه تهنها گۆڕانێکی بیرۆکهیی نهبوو. پهناگرتنی ڕووناکبیرێک بوو که بهرگری له ناسنامه و مافه سیاسییهکانی کورد دهکرد، به نکۆڵیکردن له ڕابردووی خۆی، بۆ ژێر تیزهکانی نهتهوهپهرستی تورک.
له ڕاستیدا، کتێبۆکهی سهکبان دواتر بوو به یهکێک له بناغهکانی بانگهشهی «کورد تورکن». قهڵهمی ڕووناکبیرێکی کورد که له ناو دهوری دامهزرێنهرانی خۆیبووندا بوو، دهستی پێکرد بهکارهێنان بۆ نکۆڵیکردن له کورد.
گهڕان بهدوای بیانوودا بۆ ئهوهی سهکبان کردی، ههڵهیه.
ڕاپێچکراوی، شکست، نهخۆشی یان ئارهزووی گهڕانهوه بۆ وڵات، بیانوو نابێت بۆ ئهوهی کهسێک نکۆڵی له ناسنامهی گهلێک بکات که ساڵانێک بهرگری لێی کردووه، خۆی بخاته ژێر کاریگهری نهتهوهپهرستی تورک، و قهڵهمی خۆی بهدهستی سیاسهتی نکۆڵیکردن بسپێرێت.
مرۆڤ دهتوانێت ئارهزووی گهڕانهوه بۆ وڵاتی خۆی بکات. بهڵام نابێت نرخی ئهمه ئهوه بێت که بوونی گهلی خۆی بخاته ژێر گفتوگۆوه.
له ڕۆبۆسکییهوه بۆ سێ نوێژ
حەسیب کاپلانیش بهکارهێنهرێکی ئاسایی سۆشیال میدیا نییه.
ئهندامی پهرلهمانی شرناخ بوو. له چوارچێوهی دەتەپە، بەدەپە و هەدەپە سیاسهتی بهڕێوهبردووه. له سهکۆی پهرلهمانهوه بهرگری له بوونی کورد، کوردستان و زمانی کوردی کردووه. گوتوویهتی که کێشهی کورد کێشهیهکی نهتهوهییه که له سنووری هیچ حزب یان ڕێکخراوێک تێناپهرێت.
کاپلان ههروهها یهکێک بوو له چاودێرهکانی پرۆندهی ڕۆبۆسکی.
له 28ی کانونی یهکهمی 2011دا، له ڕۆبۆسکی 34 هاووڵاتیی کورد له ئهنجامی لێدانی فڕۆکه جهنگییهکانی تورکیا کوژران. بهشێکی زۆری قوربانیهکان منداڵ بوون. کهسوکاریان ناچار بوون تهرمه پارچهپارچهبووهکان بهسهر پشتی هێسترهوه ببهن.
کاپلان لهو ڕۆژانهدا دهیگوت پرۆندهکه دهبرێته بهردهم دادگای نێودەوڵهتی، و دهیگوت: «تاوانبار ئهگهر سهرۆک کۆماریش بێت، دادگایی دهکرێت».
ئهمڕۆ ههر ئهو کاپلانه، له ژێر وێنهی تیمی نهتهوهیی که ئاڵای تورکیا زاڵه سهری، سێ ئیمۆجی نوێژ دادهنێت:
🙏🙏🙏
بهدڵنیاییهوه ههموو کهس دهتوانێت پیرۆزبایی سهرکهوتنێکی وهرزشی لێ بکات. بهڵام دهکرێت پرسیار بکرێت که کهسێک که ساڵانێکی زۆر به ناوی گهلی کوردهوه سیاسهتی کردووه، به چ هێمایهک و له چ کهشوههوایهکی سیاسیدا پیرۆزبایی سهرکهوتنی نهتهوهیی تورک دهکات.
چونکه له وێنهکهدا ئاڵای تورکیا، تیمی نهتهوهیی تورکیا و خۆشحاڵیی نهتهوهیی تورک ههن. بهڵام هیچ شوێنهوارێک نییه له کوردستان، له ڕۆبۆسکی و له بیرەوەری برینداری گهلی کورد، که ناسنامه سیاسییهکهی کاپلانی پێکهێناوه.
ڕهخنه تهواو لهسهر ههر ههمانهیه.
دوێنێ پارێزهرێک که حسابی ڕۆبۆسکی دهسهنێتهوه، ئهمڕۆ چ حسابێک وهک داخراو دادهنێت؟
دوێنێ سیاسهتمهدارێک که دهیگوت «کوردستان ههیه»، ئهمڕۆ به هۆی چ دهستکهوتێکی سیاسییهوه له بهردهم ڕاڤهی نهتهوهیی تورکدا نوێژ دهکات؟
سیاسهتی کورد چی بهدهست هێنا؟
له کاتێکدا که باسی پرۆسهی «تورکیای بێ تیرۆر» دهکرێت، له سیاسهتی کورددا پرۆسهیهکی خێراکراوی تورکیبوون به دی دهکرێت.
له کاتێکدا که کوردی وهک زمانی فێرکردن قبووڵ نهکراوه. پێگهی یاسایی کورد له دەستوردا ناسراو نییه. سیستمی جێگرکردنی بهڕێوهبهران به تهواوی ئهنجامهکانیهوه لابهرنهکراوه. حسابی ڕۆبۆسکی نهدهسهنراوهتهوه. چارهنووسی ونبووان ڕوون نهکراوهتهوه. گۆڕی دهستهیی نهکراونهتهوه. پرۆندهی کهسانێک که تهرمیان نهدرابووهتهوه به خێزانهکانیان، هێشتا داخراو نییه.
کاتێک برینهکانی گهلی کورد هێشتا کراوهیه، ئهم پهلهیه بۆچییه؟
کورد چ مافێکی بهدهست هێنا ههتا ههندێک سیاسهتمهداری کورد ئهوهنده ئامادهن بۆ بهشداریکردن له وێنهی سهرکهوتنی دەوڵهت؟
چ دادپهروهرییهک جێبهجێ کرا ههتا ڕابردوو لهبیر بکرێت؟
چ ڕووبهڕووبوونهوهیهک ڕوویدا ههتا چاوهڕوانی له کورد بکرێت که بیرەوەرییهکانیان جێبهێڵن؟
ئهمه ئاشتی نییه.
ئاشتی، توانهوهی کورد له ناو تورکبوون نییه. بێدهنگبوونی چهکهکان واتای ئهوه نییه که کورد واز له زمان، ناسنامه و مافه مێژووییهکانی خۆی بهێنێت. بهرگریکردن له هاوژیانی له تورکیا، پێویستی به نکۆڵیکردن له کوردستان نییه.
چارهسهری دیموکراتیک، پابهندبوون به ناسنامهی نهتهوهیی لایهنی بههێز نییه؛ بهڵکو دامهزراندنی سیستمێکه که تیایدا گهلانی جیاواز بتوانن به مافی یهکسان بژین.
ئهم ڕێکهوتووییهی که بێ ناسینی مافه کۆمهڵایهتییهکانی کورد، بێ ڕووبهڕووبوونهوه لهگهڵ ڕابردوو و بێ دابینکردنی دادپهروهری نیشان دهدرێت، چارهسهر نییه بهڵکو ههڵوهشانهوهی ناسنامهیه.
بۆچی سێ ئیمۆجی ئهوهنده قورسن؟
کتێبۆکهی شوکری سهکبان که له 1933دا بڵاوکرایهوه، یهکێک بوو له گهورهترین پچڕانهکانی مێژووی سیاسی کورد. سهکبان که له قۆناغێکدا بهرگری له مافی کورد دهکرد، دواتر قهڵهمی خۆی خسته خزمهتی تهزێک که دهبێته بناغهی نکۆڵیکردن له کورد.
بهدڵنیاییهوه بڵاوکراوهکهی حەسیب کاپلان کتێب نییه. بهڵام واتا هێماییهکهی ناتوانرێت بچووک بکرێتهوه.
کتێبۆکهی سهکبان ئهو دهرفهتهی به نهتهوهپهرسته تورکهکان دا که بڵێن: «تەنانەت کهسێک له دهوری خۆیبوونیش دان بهوهدا نا که کورد تورکن».
سێ ئیمۆجیهکهی کاپلانیش پهیامێکی دیکه دهگهیهنێته دەوڵهت:
دهتوانن سیاسهتمهدارانی کورد بخهنه ناو ڕاڤهی نهتهوهیی تورک، بێ ئهوهی زمان، پێگه و مافه مێژووییهکانی کورد بناسن.
مهترسیی سهرهکیش ههر له ئێرهوهیه.
حەسیب کاپلان خۆی بڕیار دهدات که به چی دڵخۆش بێت. بهڵام گهلی کوردیش مافی ئهوهی ههیه که پرسیار لهو گۆڕانکارییه بکات که کهسێکی بهسهر هاتووه که ساڵانێکی زۆر به ناوی ئهوهوه سیاسهتی کردووه.
دوێنێ کهسێک که دهیگوت «کورد ههیه، کوردستان ههیه»، ئهمڕۆ بۆچی له بهردهم ئاڵای تورکدا نوێژ دهکات؟
دوێنێ پارێزهرێک که حسابی ڕۆبۆسکی دهسهنێتهوه، ئهمڕۆ چ حسابێکی به داخراو دادهنێت؟
گۆڕانی شوکری سهکبان له کتێبۆکهیهکدا جێی بووهوه.
ههری حەسیب کاپلانیش له سێ ئیمۆجیدا جێی بووهوه.
ههندێ جار پێویست ناکات کتێبێکی درێژ بنووسرێت بۆ دوورهکهوتنهوه له بیرەوەری گهلێک.
سێ هێما بهسه:
🙏🙏🙏
بۆچوونەکانی ئەم نووسینە هی نووسەرەکەیەتی؛ لەوانەیە لەگەڵ سیاسەتی بڵاوکردنەوەی Rastinews بگونجێت یان نەگونجێت. Rastinews پلاتفۆرمێکی ئازادە و بەرەوڕووی بۆچوونی جیاواز کراوەیە.