عادیلە خانم: تەیب تەمەل دەپرسێ "بۆچی ئەوانەی لە دوورەوە سەیری جەنگ دەکەن، دژی ئاشتین؟"
Rastinewsتەیب تەمەل دەپرسێ: "بۆچی ئەوانەی لە دوورەوە سەیری جەنگ دەکەن، دژی ئاشتین؟"
منیش پرسیارێکی بەپێچەوانە دەکەم
ئایا ئەوەی ئەمڕۆ بۆ کورد پێشکەش دەکرێت، بەڕاستی ئاشتییە؟
یان ئایا داواکاری ئەوەیە کە کورد، دوای نیو سەدە خەبات، بەبێ وەرگرتنی هیچ دڵنیایییەکی جددی سەبارەت بە دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت، پێگە سیاسی و سەربازییەکانی خۆیان یەک بەیەک بەجێبهێڵن؟
کردنی ئەم پرسیارە، بە واتای پەرۆشبوون بۆ جەنگ نییە. نەکردنی ئەم پرسیارەش، بە واتای هیچ نەفێربوونە لە مێژووەوە.
لەسەر مێز کێ چی تەسلیم دەکات؟
سادەترین ڕێگا بۆ زانینی ئەوەی ئایا پرۆسەیەکی ئاشتی دادپەروەرانەیە یان نا، ئەمەیە: کام لایەن شتێکی کۆنکرێت و ناگەڕاوە دەدات؛ کامیان تەنها بەڵێن دەدات؟
با سەیری وێنەی ئەمڕۆ بکەین.
ئەوەی لەلایەن کوردەوە دەدرێت کۆنکرێت و پێوانەکراوە: چەک دادەنرێت، ڕێکخراوەکە خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە، گەریلا لە چیا دادەبەزێت، پێکهاتەی سەربازی هێزەکانی سوریای دیموکرات بە دیمەشقەوە دەبەسترێتەوە. هەموو ئەمانە هەنگاوی تۆمارکراون کە گەڕانەوەیان زۆر گرانە.
بەڵام ئەوەی لەلایەن دەوڵەتەوە دراوە، هەتا ئێستا تەنها وشەیی بووە: دەستەواژەکانی وەک "قۆناغێکی نوێ"، "برایەتی"، "پێکەوەژیان"، هیچکامیان نەبوونەتە دەقی دەستوری، یاسا یان دڵنیایییەکی پابەندکەر.
ئەمە دانوستانکردن نییە، بەڵکو چەکدانانێکی یەکلایەنەیە. مێژووش زۆر جار فێری کردووین کە ئەو لایەنەی چەکەکەی دادەنێت، هێزی خۆی لەسەر مێزی گفتوگۆش لەدەست دەدات.
لەم ڕۆژانەدا لە تورکیا چی ڕوودەدات؟
ئێمە ئەم پرسیارە بە بەتاڵی ناکەین. تەماشاکردنی سیاسەتی ناوخۆیی تورکیا لەو مانگانەی کە پرۆسەکە تێیدا بەردەوامە، ڕاستەقینەترین ڕێگایە بۆ تاقیکردنەوەی بانگەشەی "گۆڕانکاری"ی دەوڵەت.
شارەوانەکانی پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن دەگیرێن. شارەوانی گەورەی ئیستەنبوڵ، ئەکرەم ئیمامۆغلو، هێشتا لە زیندانە. بڕیاری بەندکردنی قورس دەرچووە سەبارەت بە پێنج شارەوانی سەر بە جەهەپە. کۆمیدیانێک بەهۆی وشەکانی لە شانۆیەکی ستاند-ئەپدا، بۆ چەند مانگێک بەندکراوە؛ بڕیاری ئازادکردنی دەردەچێت، بەڵام پێش ئەوەی لە دەرگاوە بچێتە دەرەوە، بەهۆی لێکۆڵینەوەیەکی نوێ لەسەر هەمان شانۆوە، دووبارە دەگیرێتەوە.
ئەمانە دۆخی تاک وتوک نین، بەڵکو شێوازێکن. ئەم شێوازە ئەوە دەردەخات کە لە تورکیای ئەمڕۆدا، تەنانەت ئۆپۆزسیۆنکردن، پێکەنین، یان بژاردەکراوبوونیش تاوانبار دەکرێن. لەناو کەشێکی سیاسی وا، ئەوەی بە کورد بگوترێت "متمانە بکەن، ئەمجارە جیاوازە"، متمانەپێکراویی خۆی لە پراکتیزی خودی دەوڵەتدا دەگەڕێت و نایدۆزێتەوە.
پرسیارەکە ڕوونە: تورکیا کە هێشتا نەیتوانیوە بۆشاییەکی ئۆپۆزسیۆنی ئاسایی بۆ جەهەپە بکاتەوە، ئایا چ بۆشایی ئازادی سیاسییەک بە شێوازێکی *بەردەوام و دڵنیاکراو* بۆ کورد پێشکەش دەکات؟
پرسی کورد لەگەڵ پەکەکە دەست پێنەکردووە، بە کۆتاییهاتنی پەکەکەش کۆتایی نایەت
زۆرجار گفتوگۆکە بەو شێوەیە دادەڕێژرێت کە وەک بڵێی پرسی کورد چل ساڵ لەمەوبەر بە هەڵگرتنی چەک لەلایەن چەند کەسێکەوە دەستی پێکردبێت، و کاتێک ئەو چەکانە دابنرێن ئەویش کۆتایی پێدێت. ئەمە سادەترین ڕێگایە بۆ بچووککردنەوەی ئەم پرسییە.
لەکاتێکدا پێش پەکەکەش پرسی کورد هەبوو: لە ساڵانی 1920 و 1930، لە دەرسیم، لە زیلان؛ لەو ساڵانەی کوردی قەدەغە کرابوو، خەڵک نەیاندەتوانی ناوی کوردی لە منداڵەکانیان بنێن، پێیان دەگوترا "تورکی چیایی"، و لە کودەتای 12ی ئەیلوول لە زیندانی ئامەد ئەشکەنجە بەسەر خەڵکدا دەسەپا بۆ ئەوەی ناچار بکرێن نکۆڵی لە ناسنامەی خۆیان بکەن.
پەکەکە پرسی کوردی دروست نەکرد، بەڵکو لەناو ئەم پرسییەوە هاتووەتە کایەوە. بەبێ ئەم جیاکردنەوەیە، تێگەیشتن لە ئەمڕۆ مومکین نییە. چونکە دەکرێت ڕێکخراوەکە هەڵبوەشێتەوە، چەک دابنرێت، گەریلاش لە چیا دابەزێت، بەڵام ئەو هزری دەوڵەتییەی کە پرسی کوردی لێ دروستبووە، خۆی بەخۆی ناگۆڕێت. کەسیش نییە بپرسێت ئایا ئەو هزرە گۆڕاوە یان نا.
گۆڕانکارییەکی یەکلایەنە، گۆڕانکاری نییە
گەورەترین ناکۆکی پرۆسەی ئەمڕۆ لێرەدایە. لە کورد چاوەڕوانی گۆڕانکارییەکی نائاسایی دەکرێت: با خەباتی چەکداری کۆتایی پێبێت، ڕێکخراوەکە خۆی هەڵبوەشێنێتەوە، سیاسەتی کوردی بچێتە قۆناغێکی نوێوە، ڕۆژئاوا بە دیمەشقەوە ببەسترێتەوە، هێزەکانی سوریای دیموکرات لە پێکهاتەیەکی سەربازی سەربەخۆ ببنە دوور. زۆربەی ئەمانە هەتا ئێستاش ڕوویداون: ڕاگەیەنرا کە یەکخستنی دام و دەزگا سەربازی، ئەمنی و بەڕێوەبردنییەکانی هێزەکانی سوریای دیموکرات لەگەڵ پێکهاتەی دەوڵەتی دیمەشق تەواو بووە؛ هێزەکانی سوریای دیموکرات ڕایانگەیاند وەک هێزێکی سەربازی سەربەخۆ هەڵدەوەشێنەوە؛ مەزلوم عەبدی وەک ڕاوێژکاری سەرۆکایەتی بۆ ئەحمەد شەرع دانرا.
باشە، لە ئەنقەرە چی گۆڕا؟ ئایا فێرکردنی کوردی گەیشتووەتە دڵنیایی دەستووری؟ ئایا سیستەمی کەیوم بە تەواوی لابراوە؟ ئایا مافە کۆمەڵایەتییەکانی کورد ناسراون؟ ئایا دەستوور دیموکراتیک بووە؟ ئایا دادوەری سەربەخۆ بووە؟ ئایا ئازادی دەربڕین فراوانتر بووە؟
نەخێر. تەنانەت یەک بڕگەش نییە.
لێرەدا مامەڵەیەکی سەیر بەدی دەکرێت: لایەنێک هێزی کۆنکرێتی خۆی بەجێدەهێڵێت، لایەنەکەی دیکەش تەنها بەڵێن دەربارەی داهاتوو دەدات. هەر پێناسەیەک بۆ "ئاشتی" کە چاوی لەم نایەکسانییە دابخات، لە ڕاستیدا پێناسەیەکی تەسلیمبوونە.
ئۆجەلان دەتوانێت لەگەڵ دەوڵەت گفتوگۆ بکات، بەڵام ناتوانێت لەناوی گەلەوە قسە بکات
گفتوگۆی عەبدوڵا ئۆجەلان لەگەڵ دەوڵەت، بەتەنها شتێکی سەیر نییە ئەگەر بابێت پێکدادانێک کۆتایی پێبێت، لایەنەکان قسە دەکەن، ئەمە سروشتی سیاسەتە. ناڕەزایەتیمان لەسەر خودی گفتوگۆکە نییە.
ناڕەزایەتیمان لەسەر ئەوەیە کە هەموو وشەیەک لەم گفتوگۆیانە دەردەچێت، وەک ڕاستییەکی بێ گفتوگۆ لەلایەن کوردەوە پێشکەش دەکرێت.
ئۆجەلان دەتوانێت لەسەر ژیانی خۆی بڕیار بدات. بزوتنەوەیەکی سیاسیش دەتوانێت لەسەر داهاتووی ڕێکخراوەیی خۆی بڕیار بدات. بەڵام کەس مافی چارەنووسدانانی بێ سنووری لەسەر داهاتووی منداڵانی کوردی هێشتا لەدایکنەبووی نییە. گوتنی ئەمە جنێو نییە، بەڵکو بنچینەیی ترین یاسای سیاسەتە: گەلێک هی سەرکردەیەک نییە، سەرکردەش بەرامبەر بە گەل بەرپرسیارە.
لە ڕۆژئاوا چیمان بەدەستهێنا، چیمان دا؟
دەبێت هەمان پرسیار بۆ ڕۆژئاواش بکەین، ئەمجارە بە ژمارە و ناو.
کاتێک داعش هێرشی کردە سەر کۆبانێ، جیهان بینی کورد چۆن جەنگا. تەنها کوردی ڕۆژئاوا نەمرد؛ ئەوانەی لە تورکیاوە چوون، لاوانی کوردی لەدایکبوو لە ئەورووپا، تەنانەت ئینتەرناسیۆنالیستانی ناکورددیش لەوێ گیانیان لەدەستدا. ئەو کەسانە نەمردن بۆ ئەوەی کەسێک لە دیمەشق پلەیەک بەدەستبهێنێت، بەڵکو بۆ ئەوەی کۆبانێ نەکەوێت، بۆ ئەوەی کورد جارێکی دیکە لە شارەکانی خۆیدا لەژێر ڕەحمی کەسی دیکە نەمێننەوە، بۆ ئەوەی ژنان بتوانن خاوەن دەنگ بن لەسەر ژیانی خۆیان.
ئێستا هێزەکانی سوریای دیموکرات هەڵوەشێنراونەتەوە، پێکهاتەی سەربازی بە دیمەشقەوە بەستراوەتەوە، دام و دەزگا بەڕێوەبردنییەکانیش تێکەڵی دەوڵەتی ناوەندی بوون. لەوانەیە بارودۆخەکە پێویستی پێی بووبێت، لەوانەیە هیچ هەڵبژاردنێکی دیکە نەمابێت ئێمە ئەم ئەگەرە لادانادەین. بەڵام کەواتە ئەنجامەکەمان بۆ بە شێوەیەکی کۆنکرێت ڕوون بکەنەوە: باری دەستووری کورد چییە؟ چی لە خودموختاری ماوەتەوە؟ دڵنیایی یاساییی فێرکردنی کوردی چییە؟ داهاتووی سیستەمی دامەزراوی ژنان چییە؟ ئەگەر دیمەشق سبەی پاشگەز بێتەوە لە بەڵێنەکانی، کام ڕێکەوتن، کام میکانیزمی نێودەوڵەتی کورد دەپارێزێت؟
ئایا قسەی ئەمڕۆی ئەحمەد شەرع، یاسای دەوڵەتی سووریای دە ساڵی دواتریشە؟ ئەگەر وا نییە، کەواتە کورد هێزی بەدەستیان لە بەرامبەر چ دڵنیایییەک ڕادەستکرد؟
کردنی ئەم پرسیارانە، خواستنی جەنگ نییە داواکردنی حیسابە. داواکردنی حیسابیش، پێویستی هەر پرۆسەیەکی دیموکراتییە کە بێی نابێت.
تورکیا لە سووریا دوورناکەوێتەوە، بەڵکو جێگیر دەبێت
کلیلێکی دیکەی تێگەیشتن لەم پرۆسەیە ئەمەیە: لە کاتێکدا داوا لە کورد دەکرێت پێکهاتە سەربازییەکانیان لە سووریا هەڵبوەشێننەوە، تورکیا لە سووریا دوورناکەوێتەوە بەپێچەوانەوە بوونی سەربازی و لۆجستیکی خۆی فراوان دەکات.
بنکەی ئاسمانی ئەبو زوهوور لە ئیدلیب، بووە خاڵێک کە پلانی سەربازی تورکیا لە ناوچەکەدا تێیدا باس دەکرێت؛ ئیسرائیل لە 18ی ئاگۆستدا ئەم بنکەیەی لێدا، تورکیاش بە شێوازی فەرمی هێرشەکەی مەحکووم کرد. لە هەمان کاتدا چالاکییە هاوبەشەکانی هێزە چەکدارییە تورکییەکان لەگەڵ سوپای سووریا فراوانتر دەبن.
وێنەکە ڕوونە: هێزی سەربازی سەربەخۆی کورد لەناودەچێت، دیمەشق وەک دەوڵەتێکی ناوەندی بەهێزتر دەبێت، تورکیا پەیوەندی سەربازی خۆی لەگەڵ دیمەشق قووڵتر دەکاتەوە، ئەنقەرەش دەبێتە لایەنێکی زیاتر بەردەوام لە بوارە سووریاکەدا. هەموو ئەمانەش بۆمان بە ناونیشانی "ئاشتی"ەوە دەگێڕدرێنەوە.
کەواتە پرسیارەکە سادەیە: ئایا کورد هاوبەشی مێزی ئەم ڕێکخستنە نوێیە ناوچەییەیە، یان ئەو لایەنەیە کە لەسەر مێز بڕیاری لەسەر دەدرێت؟
بە گوتنی "ئێوە تەنها سەیری جەنگتان کرد" ناتوانن ئەم پرسیارانە بشارنەوە
سەرەکیترین ناڕەزایەتیم لەسەر نووسینی تەیب تەمەل، لێرەدایە. کەس فێری بەهای ئاشتیمان نەکات کورد بەهای ئاشتی دەزانێت، چونکە نرخی جەنگ دەزانێت. بەڵام ئەو نرخە تەنها لە گۆڕستانەکاندا نییە.
کوردی ناسیاسیش نرخی دا. ئەو کوردەی بەیانییان بۆ کار دەچوو و ئێوارە دەگەڕایەوە ماڵ، ئەویش نرخی دا. ئەو خوێندکارەی لە زانکۆ کاتێک زانرا کوردە دەمی هاوڕێیانی گۆڕا، ئەو کرێکارەی دەترسا ناوی شارۆچکەکەی خۆی بڵێت، ئەو دایکەی نەیدەتوانی لەگەڵ منداڵەکەی بە زمانی خۆی بدوێت، هەموو ئەوانەی ناچار بوون ناوی خۆیان بگۆڕن، زاراوەی خۆیان بشارنەوە، ناسنامەی خۆیان بۆ ساڵانێکی زۆر لەناو ماڵەکەیاندا بشارنەوە هەموویان نرخیان دا.
نرخی پرسی کورد تەنها سیاسی نییە کۆمەڵایەتییە، لەنێوان نەوەکانداشە، نرخێکە کە لەناو لەش و بیرەوەری مرۆڤدا نەخشی بەستووە. لەبەر ئەوە، مافی قسەکردن دەربارەی چارەسەریش هی چەند سیاسەتمەدارێک نییە، هی هەموومانە.
بۆچی داهاتووی خۆم بسپێرم بە دەوڵەتێک کە دیموکراسیم نیشان نادات؟
ئایا لە تورکیا ئەمڕۆ بەڕاستی ڕژێمێکی دیموکراتیک هەیە؟ پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن لەژێر کارتێکردنی چالاکییە دادوەرییە قورسەکانە، شارەوانە هەڵبژێردراوەکان لە زیندانن، کۆمیدیانێکیش دەتوانرێت لەبەر وشەیەک ئازاد بکرێت و لە هەمان ڕۆژدا دووبارە بگیرێتەوە.
لە وڵاتێکی ئاوادا، من وەک کورد، بۆچی بڵێم "دەوڵەت ئیتر گۆڕاوە"؟ بە پشتبەستن بە کام زانیاری، بە متمانەکردن بە کام دەزگا؟ بەبێ ئەوەی تورکیا دیموکراتیک بێت، کێ و چۆن ئێمە قایل دەکات کە پرسی کورد بە شێوەیەکی دیموکراتیک چارەسەر دەبێت؟
من سەیری نیەت ناکەم، سەیری پراکتیز دەکەم. چونکە مێژوو فێری کردووین کە زیاتر لە نیەت، پێویستە سەیری پراکتیز بکەین.
ئێمە ئاشتیمان دەوێت، بەڵام بیرەوەریمان لە بەردەرگا جێناهێڵین
من دژی ئاشتی نیم. نامەوێت جارێکی تر گەنجێکی کورد یان سەربازێکی تورک بمرێت. نامەوێت دایکێکی تر باوەشی بۆ تابووتی کوڕەکەی بکاتەوە.
بەڵام ئەگەر ناوی ئەمە ئاشتی بێت، ئەو ئاشتییە دەبێت نەک تەنها چەکی کورد، بەڵکو ترسیشی لەناو ببات. دەبێت زمان، ناسنامە و ویستی سیاسیی بپارێزێت. نابێت دەستکەوتەکانی ڕۆژئاوا بخاتە ژێر ڕەحمی دەوڵەتانی دیکەوە. گرنگترین شتیش، نابێت جارێکی تر ئەو هەستە بەسەر کورددا بسەپێنێت کە «دەوڵەت ئەگەر بیەوێت دەتوانێت هەموو شتێک بگەڕێنێتەوە».
ئەگینا با پەلە نەکەین بۆ ئەوەی ناوی ئەمە بنێین ئاشتی.
چونکە ڕابردووی کورد بەپێی پێویست قورسە. کەسیش مافی ئەوەی نییە داهاتووی کورد بخاتە ژێر بارمتەوە نە ئەنقەرە، نە دیمەشق، نە هیچ ڕێکخراوێک و نە هیچ سەرکردەیەک.
من دەمەوێت داهاتوویەکی شەرەفمەندانە بۆ منداڵی خۆم جێبهێڵم. لەبەر ئەمە قسە دەکەم، لەبەر ئەمە دەپرسم، لەبەر ئەمە ناڕەزایی دەردەبڕم.
هیچ کەسیش ناتوانێت پێم بڵێت «تۆ لە دوورەوە سەیری جەنگت کرد، بێدەنگ بە» چونکە لەم گەلەدا کەمتر کەس هەبووە کە بەڕاستی لە دوورەوە سەیری جەنگی کردبێت.
کێشەی سەرەکی ئێستا کۆتاییهاتنی جەنگ نییە، بەڵکو ئەوەیە کە کورد چۆن لەو ئاشتییە دێتە دەرەوە: وەک گەلێک کە مافەکانی وەک گەل پارێزراون، یان بە وازهێنان لە هەموو ئەو هێزەی لە دەستیدایە و جارێکی تر متمانە بە بەڵێنی دەوڵەتان بکات؟
بۆچوونەکانی ئەم نووسینە هی نووسەرەکەیەتی؛ لەوانەیە لەگەڵ سیاسەتی بڵاوکردنەوەی Rastinews بگونجێت یان نەگونجێت. Rastinews پلاتفۆرمێکی ئازادە و بەرەوڕووی بۆچوونی جیاواز کراوەیە.