Şahap Eraslan: Türkiyeliler…

Rastinews — Bize verilen kimlikler

Öyle bir çağda yaşıyoruz: Çocuklara isimlerini anne babaları koyuyor ama insan büyüdüğünde kendisine verilen isimle özdeşleşemiyorsa o ismi değiştirebiliyor. Bizden önce gelmiş olanların bize verdiği ad, ömür boyu taşımak zorunda olduğumuz bir yazgı değil. İnsanlar, doğumda kendilerine atanan cinsiyetle özdeşleşmediklerinde cinsiyetlerini değiştirebiliyor, kendi cinsiyet kimliklerine uygun bir hayat kurabiliyorlar. Televizyonlarda alkışladığımız Bülent Ersoy da bunun hepimizin tanıdığı bir örneği.
İnsan, içine doğduğu kültürle, kendisine aktarılan inançlarla ve aidiyetlerle ilişkisini de yeniden belirleyebilir. Bunları benimseyebilir, değiştirebilir ya da reddedebilir. Bizden önce gelenlerin veya gücü elinde tutanların bizim hakkımızda söyledikleri, kendimiz hakkında söyleyebileceklerimizin sınırı olmak zorunda değil. Alevi bir ailede doğan, Alevi kimliğiyle büyüyen bir çocuk, hayatının ilerleyen dönemlerinde Sünniliği benimseyebiliyor. Müslüman olarak yetiştirilen biri, inancını bırakıp ateist olabiliyor. İnsan, ailesinden devraldığı, hatta bir zamanlar içselleştirdiği kimliği sonradan sorgulayabiliyor ve terk edebiliyor. Bir kimliğin bize çocukluğumuzdan itibaren aktarılmış olması, ona ömür boyu bağlı kalmak zorunda olduğumuz anlamına gelmiyor.

Kökenimiz kimliğimizin kaderi mi?

Almanya’da dördüncü kuşak çocuklarla çalışırken de bunun örnekleriyle karşılaşıyorum. “Kendini nasıl hissediyorsun, nasıl tanımlıyorsun?” diye sorduğumda bazıları “Ben Alman’ım, Türk kökenliyim” diyor. “Türk’üm” demiyor; Türklüğü kendi kimliğinden çok ailesinin kökenini anlatmak için kullanıyor. Üstelik yalnızca “Alman vatandaşıyım” da demiyor; “Alman’ım” diyor. Almanya’yla ilişkisini hukuki bir vatandaşlığın ötesinde, bir aidiyet olarak yaşıyor.  Elbette dördüncü kuşaktan “Ben Türk’üm” diyenler de var. Onların Türkiye’yle bir bağı var; bu kimlikle özdeşleşerek onu kendilerinin kılıyorlar. Bugün asimile olduğunu düşündüğümüz bazı Kürtler de “Biz Türk’üz” diyor; hatta kimi zaman Türklerden daha fazla Türklük yapabiliyorlar. Ama bazıları “Ben Türk değilim, Kürt’üm” diyor. Bazıları “Ben Alman’ım” diyor. Bazıları da “Ben Alman vatandaşı bir Türk’üm” diyor. Benim üzerinde durduğum, dışarıdan bir zorlama değil; insanların bir süreç içinde, özdeşleşerek, içsel bir yolla kendilerini tanımlama hakkıdır.

“Ben Alman’ım” diyen bir insana “Hayır, sen Türk’sün” dediğimizde ne yapmış oluyoruz? Kendi aidiyeti hakkında söylediğini geçersiz sayıyor, kökenini onun için değişmez bir kimliğe dönüştürüyoruz. Oysa insanın kökeniyle kurduğu ilişki de değişebilir. Ailesinin geldiği yer, kendisinin kim olmak ve nereye ait hissetmek zorunda olduğunu belirlemez.  Ama konu bir insanın “Ben Türkiyeliyim” demesine geldiğinde birden bu hakkı tartışmaya başlıyoruz. “Hayır, sen Türk’sün” diyoruz. Neden? Bizden önce birileri böyle adlandırmış diye mi? Güç sahibi olanlar böyle uygun görmüş diye mi?

Bu meseleyi ne zaman konuşsak hemen “Almanlar ‘Almanyalıyım’ demiyor, Fransızlar ‘Fransalıyım’ demiyor” diye itiraz ediyorlar. Sanki bir insanın kendisini nasıl tanımlayabileceğine Almanların ya da Fransızların dil kullanımına bakarak karar verecekmişiz gibi. Bir başkasının kendisi için kullandığı ad, benim kendimi nasıl tanımlamak zorunda olduğumu neden belirlesin?

Yanılanların verdiği adlar

Alın size başka örnekler:

Amerika’nın yerli halklarını düşünelim. Birbirinden farklı dilleri, tarihleri, kültürleri ve adları olan halkları, dışarıdan verilmiş tek bir ad altında topluyoruz. Kristof Kolomb, Asya’ya batıdan ulaşmaya çalışırken Amerika kıtasına vardığında, ulaştığı yerleri Hint Adaları sandı. Karşılaştığı halklara verilen “Hintli” adı da bu yanılgıdan doğdu. Almancadaki “Indianer” sözcüğü hâlâ bu tarihin izini taşıyor. Avrupalıların coğrafi yanılgısı, karşılaştıkları halkların üzerine bir ad olarak yerleşti. Yanılanlar kendileriydi; ama yanılgılarının adını başkaları taşıdı.

Buradaki mesele yalnızca bir coğrafi yanılgı değil. Kolomb’un karşılaştığı halklara verdiği ad, onların kendilerini nasıl tanımladıklarından değil, kendisinin nereye vardığını sandığından doğuyor. Bu adlandırmanın mantığı, “Siz kimsiniz, kendinize ne diyorsunuz?” diye sormak yerine, “Ben size böyle diyorum; bundan sonra siz busunuz” demeye dayanıyor. Kendi yanılgısını başkasının kimliğine dönüştürüyor. Karşısındaki insanı kendi adına konuşabilen bir özne olarak kabul etmiyor; onun kim olduğuna da kendisi karar vermek istiyor.

Biz de aralarında çok farklı kültürler, diller ve yaşam biçimleri bulunmasına rağmen Amerika’nın yerli halklarına “Kızılderili” diyoruz. İnsanların kendi adlarının yerine, ten renklerine ilişkin dışarıdan yapılmış bir yakıştırmayı koyuyoruz. Benzer biçimde, göz biçimine bakarak Doğu Asyalı sandığımız herkese “Çinli” diyebiliyoruz. Karşımızdaki insanın nereden geldiğini, hangi halka ait olduğunu, kendisini nasıl tanımladığını öğrenmeye bile ihtiyaç duymuyoruz. Görünüşüne bakıp kim olduğuna karar veriyoruz. Bunlar, farklı halkları birbirinin aynısı sayan, insanı bedensel özelliklerine indirgeyen ırkçı tutumlardır.

Birçok yerli insan, kendi halkının özgül adıyla anılmayı tercih ediyor. Elbette insanların dışarıdan verilmiş bir adı zamanla benimsemesi de mümkün. Ama buna karar verecek olan yine kendileridir. Bir adın yaygın olması, o adla anılan herkesin onu kabul etmek zorunda olduğu anlamına gelmez. Belirleyici olan, bizim onlara ne demeyi alışkanlık edindiğimiz değil, onların kendilerine ne dediğidir.

Avustralya’daki Aborjin halklarını da düşünelim. Batılı sömürgecilerin onlara yakıştırdığı “vahşi”, “barbar”, “yamyam” gibi etiketler, bu halkların kendilerini nasıl tanımladıklarını anlatmıyordu. Bu sözler, sömürgecilerin onları nasıl görmek ve göstermek istediklerini anlatıyordu. Kendi adları, dilleri ve kültürleri olan insanları dinlemek yerine, onları tanımlama hakkını kendilerinde görüyorlardı.

Elbette bir halkın adıyla ona yöneltilen aşağılayıcı bir etiket aynı şey değildir. Ama burada dikkat çekmek istediğim ortak bir iktidar iddiası var: “Senin kim olduğunu senden daha iyi bilirim. Seni ben tanımlarım.”

Türkler de Türkiyeli… Kürtler gibi…

Etnolog Sven Sauter, “Wir sind „Frankfurter Türken“ (“Biz Frankfurtlu Türkleriz”) adlı kitabında, Türk kökenli gençlerin yaşadıkları şehirle kurdukları aidiyeti ele alır. “Frankfurtlu Türkler” ifadesi, yerel aidiyetle kökenin aynı kimlikte buluşmasına imkân verir. Bence bu ifade, bir yere ait olmakla o yerin çoğunluğuyla aynı kimliği taşımak arasındaki farkı da anlatıyor. “Biz Frankfurtlu Türkleriz” diyenler Frankfurt’u, oradaki hayatlarını ve bir anlamda Almanya’yı sahipleniyorlar. Fakat bu aidiyetin karşılığında Türk kimliklerinden vazgeçmeyi, kendilerine dayatılan Almanlığı kabul etmeyi zorunlu görmüyorlar. Frankfurtlu olmakla Türk olmak, aynı kişinin hayatında birlikte yer bulabiliyor.  Kendisine “Alman’ım, Türk kökenliyim” diyenle “Frankfurtlu Türk’üm” diyenin farklı tercihlerde bulunabilmesi de meselenin özünü gösteriyor. Herkesin kökeniyle ve yaşadığı yerle aynı ilişkiyi kurması gerekmiyor.

Kürtlerin ya da Türk olmayan başka halkların kendilerine “Türkiyeli” demesi, Türkiye’yle bir bağ kurduklarını da anlatıyor. Kendilerini “Ön Asyalıyız” ya da “Anadoluluyuz” diye de tanımlayabilirlerdi. “Türkiyeliyiz” dediklerinde ise Türkiye’yi ortak bir yaşam ve aidiyet alanı olarak benimsediklerini ifade ediyorlar. Bu sözde yalnızca Türk olmadıklarını söyleyen bir itiraz değil, Türkiye’ye ait olduklarını dile getiren bir sahiplenme de var.

“Frankfurtlu Türkler” ifadesiyle “Türkiyelilik” bu açıdan benzerlik gösteriyor. Frankfurtlu Türkler, Türk kimliklerinden vazgeçmeden Frankfurt’la bir aidiyet bağı kuruyorlar. “Türkiyeliyiz” diyen Kürtler de Kürtlüklerinden vazgeçmeden Türkiye’yle, dolayısıyla Türklerle paylaştıkları ortak hayatla bir bağ kuruyorlar. Bu bağın karşılığında kendilerinden Türk olmalarını istemek, sundukları ortaklığı ancak kendi kimliklerinden vazgeçmeleri koşuluyla kabul etmek anlamına geliyor. Oysa birlikte yaşamanın imkânı tam da burada: Aynı olmak zorunda kalmadan aynı yere ait olabilmek.  İnsan, yaşadığı ülkeyi benimseyebilir, onun ortak hayatına katılabilir ve yine de Kürt olarak kalabilir. Türkiye’ye ait olmak, Türk olmayı gerektirmez. Türkler de Türkiyelidir, Kürtler de; bu ortak aidiyet, aralarındaki farklılıkları ortadan kaldırmak zorunda değildir.

Kimliği içeriden kuşatmak

Kimlik dediğimiz şey, özellikle kültürel kimlikler ve aidiyetler, bir süreç içinde oluşur. İnsan benimseyerek, özdeşleşerek, özenerek, başkalarıyla ilişkiler kurarak bir kimliği kendisinin kılar. Dışarıdan gelen her şeyi edilgin biçimde içine almaz; onlarla kendi deneyimi ve duyguları içinde bir ilişki kurar. Bir aidiyetin insanın iç dünyasında yer bulmasıyla, ona zorla kabul ettirilmesi aynı şey değildir.

Psikiyatrik hastalarla çalışanların tanık olabildiği bir durum vardır: Bazı hastalık tablolarında insan, çevresinin bildiği kimliğinden farklı olarak kendisini başka biri sayabilir; örneğin Cüneyt Arkın ya da İsa olduğuna inanabilir. Burada kişinin kendisini içeriden nasıl yaşadığıyla dışarıdan nasıl tanındığı arasında derin bir ayrışma vardır. Elbette bu klinik durumla kültürel kimliği ya da kimlik dayatmasına direnmeyi aynı şey olarak görmüyorum. Bu örnekle dikkat çekmek istediğim, insanın içsel kimlik yaşantısının dışarıdan verilen bir adla kendiliğinden örtüşmediğidir.  İnsanın iç dünyasıyla dış dünya arasında ruhsal bir sınır vardır. Bu sınır, ilişkiye kapalı bir duvar değildir; insan dışarıdan gelenlerle ilişki kurar, bazılarını benimser, bazılarını dönüştürür, bazılarını reddeder. Ama neyi kendisinin kılacağına ilişkin ruhsal süreçleri vardır. Dışarıdan birinin “Sen busun” demesi, o kimliği içeride kendiliğinden var etmez.

İşin içine cebir girdiğinde, “Kendini böyle hissetmek, böyle tanımlamak zorundasın” denildiğinde, artık yalnızca bir kimliğin aktarılmasından söz edemeyiz. Burada insanın iç dünyasını dışarıdan istila etme çabası vardır. Kişinin kendisini nasıl duyumsayacağına, neyle özdeşleşeceğine ve nereye ait hissedeceğine başkaları karar vermek ister. Bu anlamda kimlik dayatması, bir psikolojik işgal girişimi olarak düşünülebilir.

Kürtleri kendilerini Türk olarak tanımlamaya zorlamanın istilacı yanı da buradadır. Kişinin yaşadığı Kürt kimliğinin yanına, onun rızası olmadan bir Türklük yerleştirilmek istenir. Üstelik bu dayatma, yan yana bulunabilecek iki aidiyet önermekle sınırlı kalmaz; Kürtlüğün yerini almayı, onu içeriden dönüştürmeyi ya da geçersiz kılmayı amaçladığında bir kuşatmaya dönüşür. Sorun, bir insanın birden fazla aidiyeti olması değildir. Sorun, hangi aidiyeti yaşayacağına onun yerine başkalarının karar vermesidir.

Bu zorlama, Kürt’ün yalnızca nasıl yaşayacağını değil, kendisini içeriden nasıl duyumsayacağını, kim olduğunu nasıl söyleyeceğini de belirlemeye yönelir. Kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiye yerleşmeye çalışır. İnsanın kendi kimliğine verdiği adın yerine başka bir ad koymak, onun kendi deneyimi üzerindeki söz hakkını da elinden almaktır. Bu dayatmaya direnen Kürtlerin itirazını yalnızca bir sözcüğe takılmak olarak görmek, meselenin bu boyutunu yok saymaktır. Burada insanlar, iç dünyalarının başkaları tarafından istila edilmesine karşı çıkıyor; kendileriyle ilgili karar verme haklarını savunuyor ve sınırlarını çiziyorlar. “Kendimi nasıl tanımlayacağıma sen karar veremezsin” demek, insanın kendi ruhsal alanını korumasıdır.

Kürtleri tanımlama hakkını kendinde gören kişi, onların kendi adlarına konuşma yetkisini de kendine mal eder. “Sen kimsin?” diye sormanın yerini “Senin kim olduğunu ben biliyorum” hükmü alır. Kürt’ün kendi hakkında söylediği söz, kabul edilmesi gereken bir öz tanım olmaktan çıkarılıp düzeltilmesi gereken bir yanlış gibi ele alınır. Burada hedef alınan, kişinin kendi varlığını tanımlama iradesidir. Bu anlamda kimlik dayatması, Kürt kendiliğini yıkmaya ve iradesini kırmaya yönelen bir müdahale olarak düşünülebilir.

Ben “Türkiyeliyim” diyorsam bana ısrarla “Hayır, sen Türk’sün” demeyin. Bunun neyini tartışıyoruz? Üst kimlik, alt kimlik, yan kimlik, sağ kimlik, sol kimlik… Bu sınıflandırmalar, benim kendimi nasıl tanımladığımı geçersiz kılma yetkisini size nereden veriyor? Siz kendinize Türk diyebilirsiniz. Benim itirazım, sizin kendinizi nasıl tanımladığınıza değil; beni de aynı biçimde tanımlamak zorunda hissetmenize. Sizin aidiyetiniz neden benim için bir mecburiyet olsun?

Solculuk yalnızca çorba meselesi mi?

Bazı solcular da “Türk demişsin, Türkiyeli demişsin, ne önemi var? Önemli olan açlık sorununu çözmek” diyorlar. Solculuğu yalnızca bir çorba meselesi olarak kavrayanlar böyle düşünebilir ancak. Elbette açlık sorununu çözmek gerekir. Ama insanın karnını doyurmak, onun kendisini tanımlama hakkını önemsizleştirme yetkisini kimseye vermez. İnsanların ekmeğe de özgürlüğe de, kendi adlarıyla ve kimlikleriyle var olmaya da ihtiyacı vardır. “Önce karnın doysun, kim olduğunu sonra konuşuruz” demek, kimliği dayatılan insandan bu dayatmaya bir süre daha katlanmasını istemektir. Solculuk, insanın ekmeği kadar onurunu ve kendi hayatı üzerinde söz sahibi olma hakkını da savunmayı gerektirir.

Bu tanıdık bir diskur…Kadınlara da ‘biraz daha dişinizi sıkın, sosyalizmde sorunlarınızı (biz erkekler) çözeriz’ demedik mi?

Dilsel şiddet de gerçektir

Burada anlatmak istediğim şu: İnsanları, itirazlarına rağmen istemedikleri bir adla anmak bir şiddet biçimidir. Bir insan “Ben kendimi böyle tanımlamıyorum” dediği hâlde ona “Hayır, sen busun” diye diretmek, onun kendi kimliği üzerindeki söz hakkını yok saymaktır. Başkasını tanımlama hakkını kendinde görmek, bir hiyerarşi kurmaktır. Tanımlayan kişi kendisini yukarıya, tanımladığı insanı ise kendi sözüne ihtiyaç duyulmayan bir alt konuma yerleştirir. Biri kim olduğuna karar veren olur; diğeri hakkında karar verilen. “Senin kendin hakkında söylediğinin önemi yok; benim senin hakkında söylediğim geçerlidir.”

Burada sembolik ve dilsel bir şiddet vardır. Ama sembolik olması, bu şiddetin gerçek olmadığı anlamına gelmez. İnsanın kimliğinin ve aidiyetinin sürekli inkâr edilmesi, kendi adına konuşma hakkının elinden alınması, hayatında gerçek karşılıkları olan bir baskıdır. Bu dayatma kurumlara ve devlet politikalarına yerleştiğinde ayrımcılığın, zorla asimilasyonun ve fiziksel şiddetin de aracına dönüşebilir.

Nazizmde bunun korkunç bir örneğini gördük. Naziler Yahudiliği icat etmediler; fakat kimin Yahudi sayılacağını insanların kendi inançlarından ve aidiyetlerinden bağımsız olarak, ırkçı ölçütlerle belirlediler. Kendisini Yahudi olarak tanımlamayan insanlar da bu sınıflandırmanın içine sokuldu. İktidar, insanın kim olduğunu belirleme yetkisini kendinde gördü ve bu tanımı zulmün aracına dönüştürdü.

Her yanlış adlandırma tek başına faşizm değildir; her kimlik dayatması da tarihsel olarak aynı şey değildir. Ama bir insanın itirazını susturarak “Kim olduğuna sen değil, ben karar veririm” demek, faşizan tahakkümün temel mantıklarından biridir. Çünkü burada reddedilen yalnızca bir ad değil, insanın kendi kimliği ve aidiyeti hakkında söz sahibi olma hakkıdır.

Ortak bir “biz” için alan açmak

Bana “Türkiyelilik” ifadesinin açabileceği alan, Winnicott’un geçiş nesnesi ve geçiş alanı üzerine düşüncelerini hatırlatıyor. Burada onun kavramlarından hareketle bir benzetme yapıyorum: “Türkiyelilik”, kişinin kendi kimliğiyle ortak aidiyeti arasında bir ara alan oluşturabilir. Bir tür geçiş kimliği gibi düşünülebilir. Fakat buradaki geçiş, Kürtlükten Türklüğe geçmek değildir. Kendi kimliğini koruyarak başkalarıyla ortak bir hayat kurabilmenin alanıdır. Böyle bir alanın kurulabilmesi de kişinin kendisini nasıl tanımlayacağına ilişkin özgürlüğünün tanınmasını gerektirir.

Bu alan hem bize aittir hem de yalnızca bizim değildir. Orada kendimizden bir şey buluruz; fakat başkalarının da kendilerinden bir şey bulabilmesine yer açarız. Ortak “biz”in içinde, bizim kendi “biz”imiz de yaşamaya devam eder. Kürtlerin “biz”iyle Türklerin “biz”i, birbirini ortadan kaldırmadan daha geniş bir “biz”in içinde buluşabilir.

Böyle bir ortaklıkta “biz ve siz” ayrımı bütünüyle kaybolmaz. Farklılıkların varlığı, birlikte yaşamaya engel olmaktan çıkar. “Siz” dediğimiz insanlar, kendi kimlikleriyle ortak “biz”in de bir parçası olabilirler.

Belki de mesele, herkesin aynı “biz”i söylemesini istemekten önce, kurduğumuz “biz”in içinde başkalarına kendi kimlikleriyle yer olup olmadığını sorabilmektir. Çünkü bir insanın kendi adına konuşabildiği, kendisine verdiği adla var olabildiği yerde gönüllü bir ortaklığın zemini oluşabilir.

İnsanların kendilerine verilen isimleri değiştirebildiğini, cinsiyetlerini değiştirebildiğini, inançlarını ve aidiyetlerini yeniden belirleyebildiğini anlayabiliyoruz da bir insanın “Ben Türkiyeliyim” demesini neden kabul edemiyoruz?

Benim itirazım tam da buna. Kendimi tanımlamak için sizden izin almak zorunda değilim.