Şahap Eraslan: Benim Dedem Sadrazamdı…

Rastinews — Charlie Chaplin ve Büyük Diktatör…

Bir doğa filminde, küçük bir hayvanın kendisine saldırmak üzere olan başka bir hayvanı ürkütebilmek için bedenini olduğundan büyük göstermeye çalıştığını görmüştüm. Tüylerini kabartıyor, kollarını açıyor, kendini adeta devleştiriyordu. Gerçekten büyük ve güçlü hayvanların çoğu zaman böyle gösterilere ihtiyacı yoktur. Kendini büyütmek zorunda kalan, genellikle kendi varlığının tek başına yeterince korku üretmediğini hisseden küçük hayvandır.

İnsanlarda da buna benzer bir şey vardır. Bir insan kendisini sürekli muhteşem, erişilmez ve olağanüstü büyük göstermeye çalışıyorsa, bunun ardında çoğu zaman kendi küçüklüğünün bilgisi ve onu gizleme çabası bulunur. Gösterişli büyüklük, her zaman gerçek gücün değil, bazen tam tersine derin bir yetersizlik duygusunun işaretidir.

Charlie Chaplin’in Büyük Diktatör filminde, Hitler’i ve Mussolini’yi temsil eden iki diktatörün karşılaştığı unutulmaz bir sahne vardır. İkisi de oturdukları koltukları yükselterek birbirlerine üstünlük sağlamaya, karşısındakine yukarıdan bakmaya ve onu fiziksel olarak geçmeye çalışırlar. Chaplin burada iktidarın gülünç tarafını görünür kılar: Kendilerini büyük göstermek için sürekli yükselmeye ihtiyaç duyanlar, aslında kendi küçüklüklerinden kaçmaya çalışanlardır. Küçük insanlar kendilerini büyütmeye heveslidir; faşizm ise bu bireysel hevesi mimariye, törenlere, üniformalara ve devlet gösterilerine dönüştürür.

Faşizmin büyüleyici yanı, tam da bu küçüklük duygusunu kendi lehine çevirebilmesidir. Önce bireye tek başına önemsiz, güçsüz ve etkisiz olduğu hissettirilir. Ardından ona bir özdeşleşme teklifi sunulur: “Benimle, devletle, liderle ya da milletle özdeşleşirsen sen de büyürsün.” Böylece kişinin gerçek gücü artmaz; fakat devletin büyüklüğünü kendi büyüklüğü, liderin kudretini kendi kudreti gibi yaşamaya başlar. Birey, kendi yetersizlik duygusunu ait olduğu büyük yapının ihtişamı içinde geçici olarak unutur.

Vatan, millet ve Sakarya…

Yoksulun tesellisi, kendisini ülkenin gerçek sahibi sanmasıdır. Sahibi olduğuna inandığı ülke için ölümü bile göze alır. Ulus-devletin yarattığı en büyük mucizelerden biri, ekonomik ve siyasal gücü olmayan yoksullara ülkenin asıl sahipleri oldukları duygusunu verebilmesidir.

Eski iktidarlar, ordularını ayakta tutabilmek için askerlerini finanse etmek zorundaydı. Roma askerlerinin önemli gelir kaynaklarından biri savaşlarda elde edilen ganimetti. Yeniçeri isyanlarında da maaş, ulufe ve para meseleleri önemli bir rol oynardı. Yeniçerilik her ne kadar “peygamber ocağı” anlatısıyla kutsallaştırılmaya çalışılsa da askerlerin iktidarla ilişkisi yalnızca inanç ve sadakat üzerine değil, aynı zamanda maddi çıkarlar üzerine kuruluydu. Zorunlu askerliğin ortaya çıkışıyla birlikte siyasal iktidar, dinî otorite ve askerî güç arasındaki ilişki yeni bir biçim aldı. Eski iktidarlar güçlerini koruyabilmek için askerlerine para, ganimet ya da ayrıcalık sunmak zorundayken modern ulus-devlet, insanları ülkenin gerçek sahipleri olduklarına inandırarak onları çok daha kolay biçimde savaşa ve ölüme gönderebilir. Asker/yoksul için ölüm de bedava yani.

Yoksul asker, ekonomik ve siyasal anlamda hiçbir zaman gerçekten kendisine ait olmamış toprakları “vatanı” olarak görür. O topraklar üzerinde karar verme gücü yoktur; zenginliklerinden pay alamaz, mülkiyetine sahip değildir. Yine de onları savunmak için kendi yaşamından vazgeçmeyi göze alır. Böylece ülkeye fiilen sahip olanlar yaşamaya devam ederken, ülkenin sahibi olduğuna inandırılanlar onun uğruna ölür.

Ulus-devlet bu aidiyet duygusunu yalnızca savaş, bayrak ve vatan anlatılarıyla değil, gündelik hayatın en sıradan pratikleriyle de üretir. Haberleri dinleyen bir insan, yalnızca yaşadığı yerin değil, Artvin’in, Edirne’nin, Rize’nin, Diyarbakır’ın ya da Kuşadası’nın hava durumunu da öğrenir. Kuşadası’nda yaşayan birine Edirne’nin ya da Rize’nin havasının anlatılması, ilk bakışta yalnızca sıradan bir bilgi aktarımı gibi görünür. Oysa bu tekrarlar, birbirini hiç tanımayan, hayatları ve deneyimleri birbirinden oldukça farklı insanlara aynı coğrafyanın parçaları oldukları duygusunu verir. Edirneli ile Sivaslı, Rizeli ile Diyarbakırlı arasında hayalî fakat güçlü bir duygusal bağ kurulur.

Lutz Jäncke, 2021 yılında yayımlanan Von der Steinzeit ins Internet: Vom analogen Menschen in der digitalen Welt (= Taş Devri’nden İnternet’e: Analog İnsandan Dijital Dünyaya) adlı kitabında, insan zihninin ve toplumsal davranışlarının yüz binlerce yıllık evrimsel geçmiş tarafından biçimlendirildiğini vurgular. Jäncke’ye göre insan, büyük ve anonim toplumlar içinde değil, küçük gruplar hâlinde yaşamaya uyum sağlamıştır. Taş Devri boyunca insanlar birkaç düzine kişiden oluşan topluluklarda yaşıyor, yaşamları boyunca çok az sayıda yabancıyla karşılaşıyorlardı. Günümüzde olduğu gibi her gün yüzlerce tanımadıkları insanla ilişki kurmaları gerekmiyordu. İnsanlar birbirlerini tanıyor, kimin güvenilir olduğunu, kimin hangi beceriye sahip bulunduğunu biliyorlardı. Güven, yüz yüze ilişkiler, uzun süreli tanışıklık ve karşılıklı bağımlılık temelinde kuruluyordu. Bu yaşam biçimi aynı zamanda insanın doğa karşısındaki kırılganlığının sonucuydu. İnsan, fiziksel açıdan birçok hayvana göre oldukça zayıf bir canlı. Ne güçlü pençeleri ne keskin dişleri ne de hızlı koşan bir canlı. Vahşi hayvanlardan korunabilmesi, avlanabilmesi ve varlığını sürdürebilmesi ancak başkalarıyla birlikte hareket etmesine bağlıydı. Bu nedenle iş birliği, güven, bağlılık ve karşılıklı bağımlılık yalnızca ahlaki değerler değil, hayatta kalmanın temel koşullarıydı. İnsan türü, büyük ölçüde kooperasyon kurabildiği için varlığını sürdürebildi.

Aidiyet de bu küçük gruplar içinde şekilleniyordu. İnsanlar çoğu zaman doğdukları yerde yaşıyor ve yine orada ölüyordu. Yaşam alanları sınırlı, tanıdıkları insanların sayısı azdı. Kendilerini birkaç düzine kişilik akrabalık, komşuluk ve dayanışma çevresinin parçası olarak görüyorlardı. Aidiyet küçük gruplara ilişkin bir konuydu. Bugün doğal ve değişmez kabul edilen büyük dinî cemaatler, uluslar ve milyonlarca insanı içine alan kolektif kimlikler ise insanlık tarihinin çok daha geç dönemlerinde ortaya çıktı.

Nüfus verileri de bunu gösterir. MÖ 1000’li yıllarda yeryüzündeki insan nüfusunun yaklaşık 170 milyon olduğu tahmin edilmekte. Dünya nüfusu 1600’lü yıllarda ancak yarım milyara, 19. yüzyılın başlarında ise yaklaşık bir milyara ulaşmıştır. İnsanların büyük çoğunluğu yaşamları boyunca kendi bölgelerinin dışına çıkmıyor, çok az sayıda yabancıyla karşılaşıyordu. Bu nedenle bugün doğal kabul edilen anonim toplumlar, ulusal aidiyetler ve “vatan için ölmek” gibi düşünceler insanlık tarihinin oldukça yeni ürünleri. İnsan zihni evrimsel olarak küçük gruplara uyum sağlamış olsa da modern toplumlar, milyonlarca insanın birbirini hiç tanımadan aynı topluluğun parçası gibi hissetmesini gerektirir. Bu aidiyet doğal ya da biyolojik değildir; tarihsel, kültürel ve siyasal süreçler içinde üretilir.

Daha önceki yazılarımda da sözünü ettiğim Benedict Anderson, ulusları “hayalî cemaatler” olarak tanımlar. Buradaki “hayalî” sözcüğü, ulusların gerçek olmadığı anlamına gelmez. Aynı ulusa mensup milyonlarca insanın birbirini hiç tanımamasına rağmen kendilerini aynı bütünün parçası olarak düşünmelerini anlatır. Uluslar biyolojik topluluklar değil, tarihsel ve siyasal olarak inşa edilmiş aidiyet biçimleridir.

Ulus, bu anlamda hayal edilmiş bir yakınlık/akrabalıktır. Birbirleriyle hiçbir biyolojik bağı bulunmayan insanlar, ortak bir kimlik üzerinden kendilerini aynı ailenin üyeleri ve birbirlerinin kardeşleri olarak görmeye başlarlar. Başka bir ifadeyle, sembolik, hayalî ve kurgusal bir biyolojik bağ icat edilir. “Türkler kardeştir”, “Müslümanlar kardeştir” ya da benzeri söylemler, gerçek bir kan bağını değil, siyasal ve kültürel olarak kurulmuş bu sembolik akrabalığı ifade eder. İnsanlar birbirlerini hiç tanımasalar ve hayatları boyunca hiç karşılaşmasalar bile aynı ulusa, dine ya da etnik kimliğe ait oldukları için birbirlerini kardeş sayarlar. Böylece ortak kimlik, gerçek bir akrabalık bulunmayan milyonlarca insan arasında hayal edilmiş bir akrabalık duygusu üretir.

Bu ortaklık duygusunun üretilmesinde zorunlu askerlik ve eğitim sistemi temel bir rol oynar. Ulus-devletin okulu yalnızca bilgi aktarmaz; insanların neyi bilmeleri, neyi hatırlamaları, neyi unutmaları ve kendilerini nasıl hissetmeleri gerektiğini de standartlaştırır. Edirne’de büyüyen bir çocukla Rize’de, Kuşadası’nda ya da Diyarbakır’da büyüyen bir çocuğun farklı yerel kültürlere, farklı aile hikâyelerine ve farklı gündelik deneyimlere sahip olmalarına rağmen kendilerini aynı ulusun üyeleri olarak hissetmeleri sağlanmaya çalışılır. Ortak tarih, ortak kahramanlar, ortak düşmanlar, aynı marşlar, törenler, bayraklar ve semboller aracılığıyla farklılıkların üzerine ortak bir kimlik yerleştirilir.

Böylece Edirneli, Rizeli ya da Diyarbakırlı insanlar kendilerini aynı vatanın evlatları ve aynı bütünün parçaları olarak görmeye başlarlar. Aralarında doğrudan bir ilişki bulunmasa, birbirlerinin hayatlarını hiç tanımasalar bile ortak bir aidiyet ve kader duygusu üretilir. Bu duygusal özdeşleşme, gerektiğinde vatan için ölümü göze almanın da psikolojik temelini oluşturur. Kuşadası’nda yaşayan bir insanın Rize’de ya da Diyarbakır’da meydana gelen bir olay uğruna kendisini feda etmeye hazır hâle gelmesi, tam da bu ortak vatan duygusunun yıllar boyunca eğitim, medya, ritüeller ve simgeler aracılığıyla kurulmasıyla mümkün olur.

Yine daha önceki yazılarımda adı geçen Vamık Volkan ise büyük grup kimliği kuramında, ulusların ortak bir kimlik oluştururken yalnızca ortak başarı ve kahramanlık öykülerine değil, ortak travmalara da ihtiyaç duyduklarını söyler. Volkan’ın “seçilmiş travma” kavramı, bir grubun geçmişte yaşadığı büyük bir yenilginin, kaybın ya da aşağılanmanın kuşaktan kuşağa aktarılarak kolektif kimliğin merkezine yerleştirilmesini anlatır.

Burada söz konusu olan, geçmişte yaşanmış herhangi bir acının kendiliğinden toplumsal hafızaya yerleşmesi değildir. Büyük grup, geçmişteki olaylar arasından belirli bir travmayı seçer, onu yeniden anlatır, büyütür ve kendi kimliğinin kurucu unsurlarından biri hâline getirir. Bu travmanın etrafında yalnızca ortak bir yas değil, ortak bir öfke, tehdit algısı ve düşman imgesi de üretilir. Geçmişte yaşanmış bir yenilgi, güncel siyasal çatışmaları besleyen canlı bir anlatıya dönüşür.

Volkan’ın bu konuda verdiği en önemli örneklerden biri, Sırp ulusal kimliğinde 1389’daki Kosova Savaşı ve bu savaşta öldürülen Prens Lazar’ın taşıdığı simgesel anlamdır. Kosova’daki yenilgi yalnızca geçmişte yaşanmış tarihsel bir olay olarak bırakılmaz; seçilmiş bir travmaya dönüştürülerek yüzyıllar boyunca yeniden anlatılır. Lazar ise yalnızca tarihsel bir kişi değil, kurbanlık, kahramanlık, kayıp ve ulusal onur anlatısının simgesel figürü hâline gelir. Slobodan Milošević döneminde bu tarihsel anlatı yeniden canlandırılmış, geçmişteki yenilgi güncel bir tehdit ve intikam söylemiyle ilişkilendirilmiştir. Böylece yüzyıllar önce yaşanmış bir olay, bugünün siyasal öfkesini, düşmanlığını ve şiddetini meşrulaştıran bir kaynağa dönüştürülmüştür. İnsanlar yalnızca ortak bir vatanın üyeleri olduklarına değil, aynı tarihsel yaranın mirasçıları ve aynı düşmanın karşısında bulunduklarına da inandırılmışlardır.

Ulus-devlet böylece yalnızca sınırları belirlemez; insanların bilgilerinin, hafızalarının ve duygularının sınırlarını da çizer. Kimin kahraman, kimin düşman, hangi olayın zafer, hangi olayın travma olarak hatırlanacağını belirler. Birbirlerini hiç görmemiş milyonlarca insan, aynı ülkenin sahibi olduklarına, aynı kaderi paylaştıklarına ve gerektiğinde bu hayalî bütün uğruna yaşamlarından vazgeçmeleri gerektiğine inandırılır. Bu ulusal kardeşlik duygusunun oluşturulmasında, bu birliğin kurulmasında yalnızca belirli tarihlerin anlatılmasıyla gerçekleşmez. Anlatılan tarihin yanında susulan, karalanan, unutulan ya da unutturulmaya çalışılan başka tarihler ve hikâyeler de vardır. Ulusal hafıza, yalnızca neyin hatırlanacağını değil, neyin unutulacağını da belirler. Kimin kahraman, kimin hain; kimin kurban, kimin tehdit olarak gösterileceği bu seçici hafıza aracılığıyla kurulur. Örneğin resmî anlatıda Sabiha Gökçen kahramanlaştırılırken Seyit Rıza hainleştirilir. Böylece aynı tarihsel olayın farklı tarafları eşit biçimde görünür olmaz; devletin bakışı merkezileştirilir, bastırılanların deneyimi ise sessizliğe itilir. Ulus-devlet bu nedenle yalnızca ortak bir tarih anlatmaz; aynı zamanda ortak bir unutma rejimi de üretir. İnsanlara neyi hatırlamaları gerektiğini öğretirken, hangi acıların görülmeyeceğini, hangi seslerin duyulmayacağını ve hangi hikâyelerin meşru tarih sayılmayacağını da belirler.

Evrimsel olarak küçük gruplar içinde güvenmeye, bağlanmaya ve dayanışmaya alışmış insan zihni, modern çağda bu eski eğilimini ulus gibi büyük ve soyut topluluklara yöneltir. Küçük grubun yüz yüze ilişkiler içinde kurulan aidiyeti; okul, medya, tarih anlatıları, kahramanlık öyküleri, seçilmiş travmalar, bayraklar ve törenler aracılığıyla milyonlarca insanı kapsayan bir büyük grup kimliğine dönüştürülür. Böylece biyolojik olmayan, tarihsel ve siyasal olarak kurulmuş bir cemaat, insanların zihninde son derece gerçek, duygusal ve gerektiğinde uğruna ölünebilecek bir bütün hâline gelir.