Adile Hanım: Kürdü toprağından koparan halka iklim dersi: DEM Parti Kürt tabanını nereye taşıyor

Rastinews — Antalya'da iki zirve var. Birincisi devletlerin. BM İklim Değişikliği Konferansı COP31 bu hafta Türkiye'nin ev sahipliğinde sürüyor. İkincisi "halkların". Halkların İklim Zirvesi, alternatif bir zirve olarak "COP31'in ötesinde" vurgusuyla 14-18 Kasım tarihlerinde Antalya'da yapılacak.

DEM Parti bu ikinci zirveye bütün ağırlığıyla giriyor. Parti afişinde Eş Genel Başkan Tülay Hatimoğulları'nın yanında on altı isim var. Muş, Van, Bitlis, Ağrı, Hakkari ve Batman milletvekilleri de listede. Partinin Ekoloji Komisyonu, iklim krizinin kapitalist sömürü ilişkilerinden kaynaklandığını açıkladı. Zirvede "Savaşın Yakıtı" adlı bir atölye de olacak.

Kâğıt üzerinde itiraz edilecek bir şey yok. İklim krizi gerçek. Benim itirazım iklime değil, zamanlamaya ve yöne.

Son bir buçuk yıla bakın. Abdullah Öcalan'ın çağrısıyla başlayan ve devletle birlikte yürütülen "Terörsüz Türkiye" sürecinde Kürt kamuoyunun on yıllardır taşıdığı talepler tek tek sessizliğe gömüldü. Ana dilde eğitim, anayasal güvence, özerklik, statü... Bunları kürsüde, ekranda dile getiren neredeyse kimse kalmadı.

O tabana şimdi ne veriliyor? Ekoloji.

Kürtlere seslenen ekranlar sanki aynı anda düğmeye basılmış gibi ekoloji programlarıyla dolu. "Halkların iklim zirvesinde buluşalım" çağrıları yayın akışının olağan parçası oldu. Kürtçe eğitim için böyle bir seferberlik görmedik. Kayyımların el koyduğu belediyeler için böyle bir yayın kampanyası görmedik.

Asıl soru şu. Toprağından koparılmış bir halka "toprağına sahip çık" demek ne anlama geliyor?

Bu halk toprağını kendi isteğiyle bırakmadı. 1990'larda Kürt köyleri birer birer boşaltıldı. İHD'nin 1993 raporu, yalnızca o yıl kısmen ya da tamamen boşaltılan 874 köy ve mezranın listesini yayımladı. 1993'ün sonunda Silopi, Şırnak ve Eruh gibi ilçeler tek bir korucu köyü dışında bütün köylerini kaybetmişti.

Lice ve Kulp'ta tablo daha ağırdı. Bu iki ilçede neredeyse yerleşik köy kalmamıştı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yıllar sonra Lice dosyasında karar verdi. Mahkeme 2004'te Türkiye'nin, mülklerin ve evlerin güvenlik güçlerince tahrip edilmesi ve etkili başvuru yolunun bulunmaması nedeniyle Sözleşme'yi ihlal ettiğine hükmetti.

Rakamlar hâlâ tartışmalı. Diyarbakır Barosu 1990-1997 arasında 3 bin 211 köy ve mezranın boşaltıldığını açıkladı. TBMM İnsan Hakları İnceleme Komisyonu'nun verdiği rakam 3 bin 688.

Dersim'in ormanları ayrı bir yara. 1994'ün eylül-kasım aylarında Dersim'deki 399 köyün yaklaşık üçte biri, 137 köy, askeri operasyonlarda kısmen boşaltıldı ya da ateşe verildi. Lund Üniversitesi'nden araştırmacılar Dersim'deki orman yangınlarını yıllar boyunca inceledi. Sonuçlar, çatışmalar ile yangınlar arasında anlamlı bir ilişkiye işaret ediyor.

Köylü iki ateş arasında kaldı. Gerilla savaşı başladığında hem PKK hem de devlet köylülerden taraf tutmalarını istedi. Taraf tutmayan da, tutan da toprağını kaybetti.

Toprağını kaybeden kent kenarına düştü. 1990 sayımında 380 bin olan Diyarbakır nüfusu 1994'te 1 milyona çıktı. Mersin 422 binden 1 milyona, Adana 927 binden 2 milyona ulaştı. Bu artışın ardında bir kalkınma hikâyesi yoktu. Gecekondu vardı, işsizlik vardı.

Sonra Kürt emeği Türkiye'nin en ucuz emeği haline geldi.

Fındık bahçelerine bakın. Hayata Destek Derneği'nin 2014 araştırmasına göre mevsimlik gezici tarım işçilerinin üçte ikisinin ana dili Kürtçe. Urfa'dan Çukurova'ya, Konya'dan Karadeniz'e her hasadın ardında Kürt aileler var. Çadırda kalan, kamyon kasasında yolculuk eden, çocuğunu okul yerine tarlaya götüren aileler.

Bu işçiler yalnızca sömürülmüyor, dövülüyor da. 4 Eylül 2020'de Mardin'in Mazıdağı ilçesinden Sakarya'ya giden 16 Kürt işçi, işveren ve köylülerin saldırısına uğradı. İşçilerin ifadesine göre işveren onlara "köpek sürüsü" dedi. 2018'de Sakarya'da sokakta Kürtçe konuştukları için saldırıya uğrayan 39 yaşındaki Kadir Sakçı hayatını kaybetti.

Üç ay önce aynı tablo yeniden yaşandı. Cizre ve Silopi'den Zonguldak'ın Alaplı ilçesine bağlı Bektaşlı köyüne fındık toplamaya giden 70'ten fazla işçi ve aileleri, 22-23 Ağustos'ta iki gün içinde iki kez taşlı sopalı saldırıya uğradı. Görüntülerde kamyonet kasasında oturan çocukların da sopa ve taşlarla hedef alındığı görülüyordu.

Şantiyede durum farklı değil. 2017'de Nallıhan'da TOKİ inşaatında çalışan çoğu Bingöllü Kürt işçiler, yaklaşık 100 kişilik bir grubun saldırısına uğradı. Grup işçilerden birini inşaatın balkonundan attı. Bodrum'da Siirt'in Kurtalan ilçesinden giden üç işçi, şantiyede Kürtçe konuştukları için pompalı tüfek, satır ve demir çubuklarla saldırıya uğradı.

İskeleden düşenlerin adı ise çoğu zaman haber bile olmuyor. İSİG verilerine göre 2026'nın ilk beş ayında en az 835 işçi hayatını kaybetti. Ölümlerin en yoğun yaşandığı sektörler inşaat ve tarım.

Bir de kot kumlama atölyeleri var. 2000'lerde İstanbul'un merdiven altı atölyelerinde gençler kumla kot eskitti, ciğerlerini bıraktı. Silikozis nedeniyle yalnızca Bingöl'ün Karlıova ilçesinden hayatını kaybedenlerin sayısı bu yıl mayısta 32'ye yükseldi. Tek bir ilçeden 32 genç mezar.

Şimdi bu tabloyu Antalya'daki kürsüyle yan yana koyun. Köyü yakılan, fındıkta dövülen, iskeleden düşen, ciğerini kot atölyesinde bırakan bir halkın çocuklarına "havanıza, suyunuza, toprağınıza sahip çıkın" deniyor. Sanki o köyleri kendileri boşaltmış gibi. Sanki Karadeniz yollarına keyif için düşmüşler gibi.

Zirvenin söylemindeki bir cümleyi hatırlayın. Devasa sanayiniz ve büyük şirketleriniz olmazsa petrole de ihtiyaç kalmaz. Doğru bir cümle. Ama Kürdistan'da devasa sanayi yok. Kürdistan'ın payına düşen, o sanayinin en ucuz işçisi olmaktı. Kürt illerinin sorunu karbon salımı değil. Sorunu yakılan köyler, kesilen ormanlar, barajlar, taş ocakları ve bitirilen tarım. Yani yine siyaset.

Ekolojiyi Kürt meselesinden koparıp evrensel bir başlığa dönüştürmek, Kürt meselesini konuşmamanın en zarif yolu. Kimse "Kürtçe eğitimden vazgeçtik" demiyor. Sadece artık başka bir şey konuşuluyor. Taban meşgul ediliyor, enerjisi başka bir yöne akıtılıyor.

Benim bu tablodan çıkardığım sonuç şu. Antalya'daki zirve bir iklim buluşmasından fazlası. Kürt siyasi öznesinin talep sözlüğünü değiştirme denemesi. Ulusal haklar yerine "halklar", statü yerine "yaşam alanları", Kürdistan yerine "gezegen" konuşuluyor.

Ekoloji Kürtlerin de meselesi. Ama bu halkın ekolojik hafızası buzullarla değil, yanan köyüyle başlıyor. Boşaltılan köylere geri dönüş hakkını, Dersim'in ormanlarını, fındıkta dövülen işçiyi konuşmayan bir iklim kürsüsü, Kürdün başına geleni anlatmıyor. Üzerini örtüyor.