شهاب اراصلان: زبانِ انکار علویهای کرد؛ وقتی قربانی به عامل بدل میشود
گفتن اینکه «علوی کرد وجود ندارد» تنها انکار یک هویت نیست؛ انسان را وادار میکند میان دو بخش هویت خود یکی را انتخاب کند.

Rastinewsمن کارشناس مسائل علویگری نیستم؛ از همین رو خوشحال میشوم اگر این متن را روایت یک کارشناس تلقی نکنید.
یا باید از علویبودن خود دست بکشی و کرد بمانی، یا از کردبودن خود دست بکشی و علوی بمانی. چون بر اساس نگاهی که به تو تحمیل میشود، نمیتوانی همزمان کرد و علوی باشی؛ ناگزیری یکی از این دو را انتخاب کنی.
زبان انکارگرِ دولت دقیقاً همینجا خود را نشان میدهد: «اگر از خودت دست نکشی، من از تو دست میکشم؛ تو را به رسمیت نمیشناسم، نادیدهات میگیرم.» کسانی که با جان و دل از نبود «علوی کرد» دفاع میکنند، در واقع به دولت نزدیک میشوند و از تزهای دولت/عامل سخن میگویند.
توهم ذات ثابت
در مقالهای با عنوان «احساسات و تقدس مادر» که در ۲۶ نوامبر ۲۰۲۴ در آرتی گرچک منتشر شد، به همین توهم ذات ثابت اشاره کرده بودم. در آن نوشته گفته بودم: «آنچه تصور میکنیم خدا از نخستین زن در وجود زنان نهاده و آن را 'فطرت' مینامیم، در واقع چیزی جز یک روایت و یک افسانه نیست.» در هر دوره از زن مادری متفاوت انتظار میرود، اما هر دوره انتظار خود را فطرت زن میپندارد.
با همین توهم در بحثهای هویتی هم روبهرو میشویم. در اینجا نیز فرض بر این است که هویت ذاتی ثابت، فراتاریخی و مستقل از ارادهی انسان است؛ گویی ترک، کرد یا عرببودن از عهد ازل و از زمان آدم و حوا در فطرت انسان نوشته شده و بدون تغییر باقی مانده است. گویی مردمان در طول تاریخ هرگز تغییر نکردهاند، با یکدیگر برخورد نکردهاند، در هم نیامیختهاند و زبان، باور و تعلق خود را دگرگون نکردهاند. بر اساس این نگاه، انسان ذاتی قومی، دینی یا فرهنگی دارد که با وجود همهی تحولات تاریخی ثابت میماند. حتی وقتی انسان به زبانی دیگر سخن میگوید، باوری دیگر میپذیرد یا خود را با هویتی دیگر تعریف میکند، گفته میشود که در واقع تغییر نکرده، فقط از ذات خود دور شده است. بدینسان تغییر هویت نه یک تحول تاریخی، بلکه بیگانگی از ذات تفسیر میشود. آنچه از انسان انتظار میرود نیز نه بازتعریف خویش، بلکه بازگشت به همان ذات ادعاییِ ازدسترفته است.
مهمترین مشکل این نگاه آن است که تحول تاریخی را از تاریخیبودن خارج میکند. انسانها تغییر میکنند، جامعهها تغییر میکنند، زبانها، باورها و فرهنگها تغییر میکنند؛ اما ادعا میشود که زیر همهی این تغییرات، ذاتی قومی یا دینی وجود دارد که هرگز دگرگون نمیشود. بدین ترتیب تحولاتی که در طول تاریخ رخ داده، به پوستههای موقتی روی یک ذات بهظاهر ثابت تقلیل مییابد.
این نگاه با مفهوم شدن و تغییر که در بنیاد اندیشهی دیالکتیکی قرار دارد، در تعارض است. از منظر دیالکتیکی، انسان صرفاً شکلهای گوناگونی نیست که یک ذات از پیش تعیینشده در طول تاریخ به خود میگیرد؛ انسان همراه با روابط اجتماعیای که در آن زندگی میکند شکل میگیرد و دگرگون میشود. تغییر، رویدادی بیرونی که بر سر یک ذات ثابت میآید نیست، بلکه در خودِ هستی تاریخی ریشه دارد. پژوهشهای تاریخی و انسانشناختی دربارهی فرهنگ و هویت نیز نشان میدهد که تعلقات قومی و دینی در درون روابط اجتماعی شکل میگیرند، بازتولید میشوند و دگرگون میشوند. از این رو ادعای وجود ذاتی قومی یا دینی که زیر همهی تحولات تاریخی یکسان بماند و از نظر علمی اثباتپذیر باشد، ادعایی است که دفاع از آن دشوار است.
ابتدا ذاتی ثابت ابداع میشود، سپس بحثهای جدی بر سر این درمیگیرد که این ذات به چه کسی تعلق دارد؛ حال آنکه پیشفرض خودِ این بحث هرگز زیر سؤال نمیرود. در نهایت، یک ذات خیالی به اختیاری برای صدور حکم دربارهی هویت انسانهای واقعی بدل میشود. کسی که میگوید «علوی کرد وجود ندارد» نیز چنان از مرزی که امروز برای علویگری ترسیم کرده سخن میگوید که گویی این مرز از ازل همانجا بوده است. حتی وقتی کسی در برابرش میگوید «من هم کرد هستم، هم علوی»، در مرز ترسیمشدهی خود تردید نمیکند و از آن فرد میخواهد برای جا گرفتن در این مرز، بخشی از وجود خود را انکار کند.
بدین ترتیب تعریفی از هویت که خود محصول تاریخ است، به مرجعی تبدیل میشود که تصمیم میگیرد انسانها چه کسی باشند. تجربهی زیستهی انسانهای واقعی، نحوهی تعریف خودشان و تعلقاتی که برمیگزینند اهمیت خود را از دست میدهد. آنچه اهمیت مییابد این است که آیا با تصوری از پیش تعیینشده از هویت همخوانی دارند یا نه. اندیشهی ذات ثابت که برای توضیح هویت انسانها مطرح شده بود، سرانجام به بهانهای برای گرفتن حق تعریف هویت از خودِ انسانها بدل میشود.
هویت سرنوشت نیست
هویت در درون روابط تاریخی، اجتماعی و فرهنگی شکل میگیرد، دگرگون میشود و بازتعریف میشود. انسانها میتوانند نامهایی که به آنان داده شده را تغییر دهند، ملیت و تعلق ملی خود را بازتعریف کنند، از باور خود دست بکشند یا باوری دیگر بپذیرند. آنان میتوانند هویت جنسیتی خود را به شکلهای گوناگون زندگی و تعریف کنند. هویت یک انسان سرنوشتی نیست که از بدو تولد برای همیشه مهر و موم شده باشد؛ انسان صرفاً حامل هویتی که به او داده شده نیست، بلکه سوژهای است که در شکلگیری هویت خویش نقش دارد. آزادی هویت شامل حق انسان برای حفظ، تغییر، ترک، بازتعریف هویت خود و زیستن با چند تعلق همزمان است. همانطور که وادارکردن یک انسان از سوی دولت به کنارگذاشتن کردبودن یا علویبودنش نوعی تحکم است، وادارکردن اعضای یک جماعت از سوی خودِ آن جماعت به اینکه «تو کرد به دنیا آمدهای، باید کرد بمانی» یا «علوی به دنیا آمدهای، باید علوی بمانی» نیز تحکم است. یکی میخواهد هویت را بهزور تغییر دهد، دیگری میخواهد تغییر آن را ممنوع کند؛ هر دو حق انسان بر داشتن نظر دربارهی هویت خودش را نفی میکنند.
آزادی حفظ هویت و آزادی تغییر آن، دو بخش جداییناپذیر از حق سوژهبودن انساناند. اما نگاهی که هویت را ذاتی ثابت میپندارد، این حق را از انسان میگیرد؛ اختیار تشخیص اینکه چه کسی ترک، چه کسی کرد و چه کسی علوی است را از خودِ فرد سلب میکند و به مرجعی دیگر میسپارد. بدینسان هویت دیگر شیوهی تعریف انسان از خود نیست، بلکه حکمی میشود که دیگران بر او تحمیل میکنند.
ذاتگرایی و فاشیسم
زبانی که علویهای کرد را انکار میکند: وقتی قربانی به عامل بدل میشوداین نگاه ارتباطی تصادفی با ایدئولوژیهای فاشیستی ندارد. آموزهی نژادی نازیسم بر این فرض استوار بود که انسانها ذاتهای نژادی ثابت و ارثی دارند. آریاییبودن بهعنوان ویژگیای تصور میشد که ادعا میشد از طریق نسب منتقل میشود. در این نگاه جایی برای تشخیص هویت توسط خودِ افراد وجود نداشت؛ هویت آنان را مرجعی نژادپرست تعیین میکرد.
اندیشهی ذاتگرا هنگامی که حق انسانها برای تعریف تعلقات خودشان را نفی کند و آنان را در مقولههای از پیش تعیینشده محبوس کند، میتواند به ابزار تحکمی فاشیستی بدل شود. گفتن «علوی کرد وجود ندارد» نیز فراتر از بیان نظری دربارهی ریشههای تاریخی میرود؛ این جمله ادعایی دربارهی قدرت است: اینکه چه کسی تعیین میکند یک انسان چه کسی است.
علویگریها و رویارویی در شهر
علویگری واحد وجود ندارد… علویگریها وجود دارند… و این را میتوان هم غنا دانست و هم تهدید…
وقتی تفاوتهای میان علویها را فقط به مسئلهی علویهای کرد در برابر علویهای ترک تقلیل میدهیم، تفاوتهای درون خودِ علویهای ترک را نیز از نظر دور میداریم. برخی علویگری را آیین و شیوهی زندگی خاص آناتولی تعریف میکنند و برخی دیگر حضرت علی و اهلبیت را در مرکز آن میگذارند. این دو تأکید میتوانند در یک فرد و یک جماعت واحد در کنار هم وجود داشته باشند. مراسم «جم» چگونه برگزار میشود، باور چگونه منتقل میشود، رابطهی علویگری با اسلام چگونه فهمیده میشود؟ پاسخها به این پرسشها نیز متنوع است.
امروز سخن گفتن از یک علویگری واحد دشوارتر شده است، هرچند این تفاوتها در گذشته نیز وجود داشت. در محیطهای کوچک و نسبتاً بسته، مردم گمان میکردند علویگریای که خود زندگی میکنند در همهجا به همان شکل جریان دارد. کسی که در روستایی در مرعش بزرگ شده بود میتوانست تصور کند در چورم نیز جم همانگونه برگزار میشود که در روستای خودش برگزار میشد؛ حتی میتوانست فرض کند کسانی که در سوریه علوی خوانده میشوند نیز آیینهایی مشابه آیین او دارند. با مهاجرت، شهرنشینی و روابطی که میان کشورها شکل گرفت، جماعتهایی که پیشتر بیخبر از یکدیگر زندگی میکردند، بیشتر با هم روبهرو شدند.
علویهای اهل چورم، سیواس و مرعش که در استانبول یا برلین با یکدیگر روبهرو شدند، شاید به این فکر افتادند که میتوانند انجمنی علوی فراتر از مرزهای روستای خود بنا کنند (گذار از جماعت به انجمن). انجمنها و خانههای جم به مکان این رویارویی بدل شدند. وقتی رو در رو قرار گرفتند، دیدند که با وجود داشتن نام مشترک، علویگری را به شکلهای متفاوتی زندگی میکنند. آن انسان علویگری را در روستای خود آموخته بود؛ در شهر دید که آنچه آموخته، تنها یکی از شکلهای زیستن علویگری است.
از جماعت به انجمن و حسرتِ جماعت
فردیناند تونیس در کتاب «جماعت و جامعه» میان دو شکل از رابطه تمایز میگذارد. در جماعت انسانها از طریق خانواده، همسایگی و سنت با پیوندهای عمیق به هم متصلاند؛ در محیط کوچکی مانند روستا روابط متراکم است و مردم یکدیگر را از نزدیک میشناسند و در بسیاری از جنبههای زندگی روزمره به هم نیاز دارند. در جامعه اما انسانها در محیط اجتماعی گستردهتری، از طریق نهادها، انجمنها، قراردادها و حول اهداف معین با هم رابطه برقرار میکنند و فضای انتخاب وسیعتری برای اینکه با چه کسانی همراه شوند و به کدام جماعتها بپیوندند، در برابرشان باز میشود. از این منظر، مهاجرت از روستا به شهر، مهاجرتی از جماعت به سوی جامعه است.
در روستایی که همه علویاند، اگر پدر و مادرتان علوی باشند، شما هم علوی بزرگ میشوید؛ کسی از شما نمیپرسد به کجا میخواهید تعلق داشته باشید و خودتان هم بدون پرسیدن این سؤال از خود زندگی میکنید. علویگری چیزی است که نمیتوان آن را از خانواده، همسایهها، عروسیها، عزاها و دوران کودکیتان جدا کرد. از دریچهی جهان خودِ جماعت، علویگری زیباترین چیز دنیاست و نیازی هم به این فکر نیست که زندگی بیرون از آن جهان چگونه میتواند باشد.
اما در استانبول یا برلین، کودک در کنار علویگریای که از خانوادهاش آموخته، با علویگریهای دیگر، باورهای دیگر و بیباوری نیز روبهرو میشود. او میتواند علویگری را به شکلی متفاوت از خانوادهاش زندگی کند، خود را آتئیست بداند و در عین حال علویگری را بهعنوان یک تعلق فرهنگی حفظ کند، یا کاملاً از آن فاصله بگیرد. آزادی انتخابی که پدر و مادر در شهر به دست آوردهاند، به این معناست که فرزندشان نیز میتواند راهی غیر از راه آنان برگزیند. در محیطی که علویگری در اقلیت است، این امکان برای برخی خانوادهها که میبینند فرهنگ خودشان روز به روز جای کمتری در زندگی روزمرهی فرزندانشان میگیرد، میتواند تهدیدی تلقی شود. این پرسش که آنچه در روستا در دل زندگی روزمره آموخته میشد، چگونه باید در شهر به کودکان منتقل شود، اکنون پرسشی باز است. حسرت جماعت در همینجا تقویت میشود؛ مردم همانقدر که دلتنگ نزدیکی روستا هستند، دلتنگ زندگیای نیز هستند که در آن، همان نزدیکی فرهنگ را خودبهخود به کودکان منتقل میکرد. خانههای جم و انجمنها میتوانند مکانهایی باشند که کودکان در آنها علویگری را در کنار دیگران تجربه و بیاموزند. انسانها در شهر با ابزارهای جامعه سازمان مییابند، اما در دل همان سازمانیابی میکوشند پیوندهای عمیق جماعت را دوباره برقرار کنند.
به گمان من، در پسِ بحثهایی که حول علویگری کرد، علویگری ترک، تأکید بر اهلبیت و علویگری آناتولی درمیگیرد، سهمی از همین حسرت نیز نهفته است. انسان وقتی از علویگریای که خود میشناسد دفاع میکند، همزمان فکر میکند کدام علویگری را و با همراهی چه کسانی به فرزندش منتقل خواهد کرد. گاهی برای نشاندادن اینکه علویگری خودش کهنترین، اصیلترین یا حتی برترین علویگری است، به تاریخ متوسل میشود. جملهی «در روستای ما اینگونه انجام میشود» به حکم «در علویگری اینگونه انجام میشود» بدل میگردد و سپس نوبت به «اگر شما اینگونه عمل نمیکنید، علوی نیستید» میرسد. کسانی که در شهر برای بنانهادن یک انجمن علوی با هم روبهرو میشوند، ممکن است دوباره به سوی جماعت خودشان کشیده شوند. تعلق از این پس به همان اندازه که بر اساس اینکه با چه کسانی پیوند داریم تعریف میشود، بر اساس اینکه چه کسانی را بیرون میگذاریم نیز تعریف میشود.
تکرار آیین، تعلق و فولکلورشدن…
برای فهم حسرتِ جماعت، باید دید که آیینها چگونه در زندگی روزمره تکرار میشوند و روابط میان انسانها چهقدر استمرار دارد.
در دینداری سنی، نماز پنجگانه در جریان روز و روزهی رمضان در جریان سال جای میگیرد. نماز جمعه، نماز تراویح در طول رمضان و نمازهای جماعت، مردم را در فاصلههای منظم کنار هم میآورند. این تکرار به عبادت هم محدود نمیماند؛ سلامکردن به نام خدا یا گفتن «بسمالله» پیش از شروع کاری، باور را تا کوچکترین لحظات زندگی روزمره میبرد. انسان با تکرار این رفتارها در کنار دیگران، دوباره حس میکند که به آن جماعت تعلق دارد. تکرار آیین تنها ادای یک تکلیف دینی نیست، بلکه بازتولید تعلق نیز هست. انسان با تکرار همان رفتارها در کنار دیگران احساس میکند بخشی از یک جهان مشترک است. آیینها تنها بیانکنندهی باور نیستند؛ با آفریدن زمانهای مشترک، رویارویها و تجربههای مشترک، به تداوم پیوندهای اجتماعی نیز کمک میکنند.
در علویگری آیینهایی مانند جم، روزهی دوازده امام در محرم و روزهی خضر وجود دارد که چگونگی و بسامد اجرای آنها بسته به خانواده، منطقه و جماعت تفاوت میکند. در برخی روستاها «دده» زمستان میآمد و جم را برگزار میکرد؛ این دیدار که در فاصلههای طولانی رخ میداد، برای جماعت معنایی عمیق داشت. در فاصلهی میان دو جم نیز مردم در همان روستا زندگی میکردند، یکدیگر را میدیدند و در شادی و عزای یکدیگر شریک میشدند. حتی اگر آیین کمبسامد بود، روابطی که پیوند را حمل میکرد هر روز زنده بود. در روستایی که همه علوی بودند، برای علویماندن نیازی نبود تعلق را هر روز با یک عبادت به یاد آورد؛ تعلق نه فقط در آیینها، بلکه در خودِ زندگی روزمره جریان داشت.
اما در شهر این روابط تغییر میکند. رویارویهایی که در روستا خودبهخود شکل میگرفت کمتر میشود، روابط همسایگی و خویشاوندی دگرگون میشود و مردم از هم فاصله میگیرند. در نتیجه فاصلههای طولانی میان آیینها بیشتر احساس میشود و پیوندی که در روستا از پیش وجود داشت، باید در شهر دوباره ساخته شود. از همین رو مردم به خانههای جم، انجمنها، یادبودهای مشترک و گردهماییهای فرهنگی بیشتر نیاز پیدا میکنند. آنچه از «فولکلورشدن علویگری» مراد میکنم، یکی از جنبههای همین دگرگونی است: برخی آیینهایی که در روستا در دل روابط روزمره و زندگی دینی معنا مییافتند، در شهر میتوانند به شکلهایی فرهنگی بدل شوند که در روزهای معین به یاد آورده، روی صحنه اجرا یا تماشا میشوند.
اجرای یک سماع روی صحنه میتواند حافظهی مشترک را زنده کند؛ یک ترانه، یک یادبود یا یک سماع میتواند مردم را به هم نزدیک کند. اما پیوندی که از چرخیدن مشترک در دل جم شکل میگیرد، با تجربهی تماشای سماعی که روی صحنه اجرا میشود یکسان نیست. در یکی، انسانها مشارکتکنندهی آییناند؛ در دیگری، اغلب تنها تماشاگر یک نمایش فرهنگیاند. این بدان معنا نیست که سماعِ روی صحنه بیمعناست؛ برعکس، میتواند به حفظ حافظهی فرهنگی و انتقال آن به نسلهای جدید کمک کند. اما میان بهیادآوردن یک فرهنگ مشترک و زیستن یک زندگی مشترک تفاوت وجود دارد. دوام نزدیکیای که در این دیدارها شکل میگیرد، به این بستگی دارد که مردم در فاصلهی میان دو دیدار چهقدر در زندگی یکدیگر حضور دارند.
دیدگاههای این نوشته از آنِ نویسنده است؛ ممکن است با سیاست تحریریهٔ Rastinews همسو باشد یا نباشد. Rastinews سکویی آزاد و گشوده به دیدگاههای گوناگون است.
