Şahap Eraslan: پدربزرگم صدراعظم بود...

Rastinews — چارلی چاپلین و دیکتاتور بزرگ...

در یک فیلم طبیعت دیده بودم که حیوانی کوچک، برای ترساندن حیوان دیگری که قصد حمله به او را داشت، سعی می‌کرد بدنش را بزرگ‌تر از آنچه هست نشان دهد. پرهایش را باد می‌کرد، بازوهایش را باز می‌کرد و خودش را غول‌پیکر جلوه می‌داد. حیوانات واقعاً بزرگ و قدرتمند معمولاً نیازی به چنین نمایش‌هایی ندارند. این حیوان کوچک است که مجبور می‌شود خودش را بزرگ‌تر نشان دهد، چون احساس می‌کند حضورش به‌تنهایی ترس کافی ایجاد نمی‌کند.

در انسان‌ها هم چیزی شبیه به این وجود دارد. وقتی کسی پیوسته می‌کوشد خود را شگفت‌انگیز، دست‌نیافتنی و فوق‌العاده بزرگ جلوه دهد، پشت این تلاش معمولاً آگاهی از کوچکی خود و کوشش برای پوشاندن آن نهفته است. بزرگ‌نمایی همیشه نشانهٔ قدرت واقعی نیست؛ گاهی برعکس، نشانهٔ احساس عمیق ناتوانی است.

در فیلم دیکتاتور بزرگ چارلی چاپلین، صحنه‌ای فراموش‌نشدنی وجود دارد که در آن دو دیکتاتور، نمایندهٔ هیتلر و موسولینی، با هم روبه‌رو می‌شوند. هر دو صندلی‌هایشان را بالا و بالاتر می‌برند تا بر یکدیگر برتری یابند، از بالا به دیگری نگاه کنند و از نظر جسمی از او پیشی بگیرند. چاپلین در این صحنه وجه خنده‌دار قدرت را آشکار می‌کند: کسانی که برای بزرگ جلوه دادن خود پیوسته نیاز به بالاتر رفتن دارند، در واقع می‌کوشند از کوچکی خودشان بگریزند. انسان‌های کوچک به بزرگ‌نمایی خود تمایل دارند؛ اما فاشیسم همین تمایل فردی را به معماری، آیین‌ها، یونیفورم‌ها و نمایش‌های دولتی تبدیل می‌کند.

وجه فریبندهٔ فاشیسم دقیقاً همین است که می‌تواند این حس کوچکی را به نفع خود به کار گیرد. ابتدا به فرد القا می‌شود که به‌تنهایی ناچیز، بی‌قدرت و بی‌اثر است. سپس به او پیشنهاد همذات‌پنداری داده می‌شود: «اگر با من، با دولت، با رهبر یا با ملت یکی شوی، تو هم بزرگ می‌شوی.» بدین ترتیب قدرت واقعی فرد افزایش نمی‌یابد، اما او بزرگی دولت را همچون بزرگی خود و قدرت رهبر را همچون قدرت خود تجربه می‌کند. فرد، احساس ناتوانی خویش را موقتاً در شکوه آن ساختار بزرگ که به آن تعلق دارد فرو می‌برد و فراموش می‌کند.

میهن، ملت و ساکاریا...

تسلای انسان فقیر این است که خود را صاحب واقعی کشور بداند. برای کشوری که گمان می‌کند مالک آن است، حتی حاضر است بمیرد. یکی از بزرگ‌ترین معجزه‌های دولت-ملت همین است که توانسته به فقرایی که هیچ قدرت اقتصادی و سیاسی ندارند، این احساس را بدهد که صاحبان اصلی کشور هستند.

قدرت‌های کهن برای سرپا نگه‌داشتن سپاهیان خود ناگزیر بودند هزینهٔ آنان را تأمین کنند. یکی از منابع مهم درآمد سپاهیان روم، غنایم جنگی بود. در شورش‌های سپاهیان ینی‌چری نیز موضوع حقوق، مُستمری و پول نقش مهمی داشت. اگرچه نهاد ینی‌چری با روایت «درگاه پیامبر» تلاش می‌شد تقدیس شود، رابطهٔ این سپاهیان با قدرت تنها بر پایهٔ ایمان و وفاداری نبود، بلکه منافع مادی هم در آن نقش داشت. با پدیدآمدن خدمت اجباری سربازی، رابطهٔ میان قدرت سیاسی، اقتدار دینی و نیروی نظامی شکل تازه‌ای گرفت. قدرت‌های کهن برای حفظ قدرت خود ناچار بودند به سپاهیان پول، غنیمت یا امتیاز بدهند، اما دولت-ملت مدرن می‌تواند با این باور که مردم صاحبان واقعی کشورند، آنان را بسیار آسان‌تر به جنگ و مرگ بفرستد. به بیان دیگر، برای سرباز یا فقیر، مرگ هم رایگان است.

سرباز فقیر، سرزمینی را که از نظر اقتصادی و سیاسی هرگز واقعاً از آن او نبوده، «میهن» خود می‌داند. او هیچ قدرتی برای تصمیم‌گیری در بارهٔ آن سرزمین ندارد، از ثروت‌هایش سهمی نمی‌برد و مالک آن نیست. با این همه، برای دفاع از آن حاضر است از جانش بگذرد. بدین ترتیب کسانی که در عمل صاحب کشورند زنده می‌مانند، و کسانی که باورشان شده صاحب کشورند، در راه آن می‌میرند.

دولت-ملت این احساس تعلق را نه فقط با روایت‌های جنگ، پرچم و میهن، بلکه با عادی‌ترین کارهای زندگی روزمره هم می‌سازد. کسی که اخبار را دنبال می‌کند، نه‌تنها از وضع هوای محل زندگی خود، بلکه از وضع هوای آرتوین، ادرنه، ریزه، دیاربکر یا کوشاداسی هم آگاه می‌شود. گفتن وضع هوای ادرنه یا ریزه به کسی که در کوشاداسی زندگی می‌کند، در نگاه اول فقط انتقال یک اطلاع عادی به نظر می‌رسد. اما همین تکرارها به انسان‌هایی که هرگز یکدیگر را نمی‌شناسند و زندگی و تجربه‌هایشان کاملاً متفاوت است، این احساس را می‌دهد که بخش‌هایی از یک جغرافیای واحدند. میان اهل ادرنه و اهل سیواس، میان اهل ریزه و اهل دیاربکر، پیوندی عاطفی خیالی اما قدرتمند شکل می‌گیرد.

لوتس یانکه در کتابی که در سال ۲۰۲۱ با عنوان Von der Steinzeit ins Internet: Vom analogen Menschen in der digitalen Welt (= از عصر حجر تا اینترنت: از انسان آنالوگ تا جهان دیجیتال) منتشر کرد، تأکید می‌کند که ذهن انسان و رفتار اجتماعی او را صدها هزار سال تحول تکاملی شکل داده است. به گفتهٔ یانکه، انسان نه برای زندگی در جامعه‌های بزرگ و ناشناس، بلکه برای زیستن در گروه‌های کوچک سازگار شده است. در عصر حجر، انسان‌ها در جمع‌هایی چند ده‌نفره زندگی می‌کردند و در طول عمرشان با شمار بسیار کمی از غریبه‌ها روبه‌رو می‌شدند. آنان لازم نبود مثل امروز هر روز با صدها آدم ناشناس ارتباط برقرار کنند. مردم یکدیگر را می‌شناختند، می‌دانستند چه کسی قابل اعتماد است و چه کسی چه مهارتی دارد. اعتماد بر پایهٔ رابطهٔ رودررو، آشنایی طولانی‌مدت و وابستگی متقابل شکل می‌گرفت. این شیوهٔ زندگی هم‌زمان نتیجهٔ آسیب‌پذیری انسان در برابر طبیعت بود. انسان از نظر جسمی موجودی به‌نسبت ضعیف است؛ نه پنجه‌های قوی دارد، نه دندان‌های تیز، و نه سرعتی برای دویدن. او فقط با همکاری دیگران می‌توانست از حیوانات وحشی در امان بماند، شکار کند و زنده بماند. به همین دلیل همکاری، اعتماد، وفاداری و وابستگی متقابل نه فقط ارزش‌های اخلاقی، بلکه شرط‌های اصلی بقا بودند. انسان تا حد زیادی به خاطر توانایی‌اش در همکاری توانست به حیات خود ادامه دهد.

احساس تعلق هم در همین گروه‌های کوچک شکل می‌گرفت. انسان‌ها معمولاً در همان جایی که به دنیا می‌آمدند زندگی می‌کردند و در همان‌جا هم می‌مردند. فضای زندگی‌شان محدود بود و شمار آشنایانشان کم. خود را بخشی از حلقهٔ خویشاوندی، همسایگی و همیاری‌ای چند ده‌نفره می‌دانستند. تعلق، موضوعی در مقیاس گروه‌های کوچک بود. اما جماعت‌های دینی بزرگ، ملت‌ها و هویت‌های جمعی که میلیون‌ها نفر را در بر می‌گیرند و امروز طبیعی و ثابت پنداشته می‌شوند، در دوره‌های بسیار متأخرتری از تاریخ بشر پدیدار شدند.

آمار جمعیت هم همین را نشان می‌دهد. برآورد می‌شود جمعیت جهان در حدود سال ۱۰۰۰ پیش از میلاد نزدیک به ۱۷۰ میلیون نفر بوده است. جمعیت جهان در سدهٔ هفدهم تنها به نیم میلیارد و در آغاز سدهٔ نوزدهم به حدود یک میلیارد رسیده بود. بخش بزرگی از مردم در طول زندگی خود هرگز از منطقهٔ خودشان خارج نمی‌شدند و با شمار بسیار کمی از غریبه‌ها روبه‌رو می‌شدند. به همین دلیل جامعه‌های ناشناس، تعلق‌های ملی و اندیشه‌هایی مانند «مرگ در راه میهن» که امروز طبیعی پنداشته می‌شوند، در واقع محصولاتی بسیار تازه در تاریخ بشرند. ذهن انسان از نظر تکاملی با گروه‌های کوچک سازگار شده، اما جامعه‌های مدرن ایجاب می‌کنند میلیون‌ها نفر بدون آن‌که یکدیگر را بشناسند، احساس کنند بخشی از یک جماعت واحدند. این تعلق نه طبیعی است و نه زیستی؛ محصول فرایندهای تاریخی، فرهنگی و سیاسی است.

بندیکت آندرسون، که در نوشته‌های پیشین خود هم به او اشاره کرده‌ام، ملت‌ها را «جماعت‌های خیالی» می‌نامد. واژهٔ «خیالی» در اینجا به این معنا نیست که ملت‌ها واقعی نیستند؛ بلکه به این اشاره دارد که میلیون‌ها نفر از یک ملت، باوجود این‌که هرگز یکدیگر را نمی‌شناسند، خود را بخشی از یک کل واحد می‌پندارند. ملت‌ها جماعت‌های زیستی نیستند، بلکه شکل‌هایی از تعلق‌اند که به‌صورت تاریخی و سیاسی ساخته شده‌اند.

ملت از این نظر نوعی خویشاوندی خیالی است. انسان‌هایی که هیچ پیوند زیستی با یکدیگر ندارند، بر پایهٔ یک هویت مشترک، خود را عضو یک خانوادهٔ واحد و برادر یکدیگر می‌پندارند. به بیان دیگر، پیوندی نمادین، خیالی و ساخته‌شده به‌جای پیوند زیستی واقعی اختراع می‌شود. گفته‌هایی مانند «ترک‌ها برادرند» یا «مسلمانان برادرند» نه بر پیوند خونی واقعی، بلکه بر همین خویشاوندی نمادین که به‌شکل سیاسی و فرهنگی ساخته شده، دلالت دارند. مردم حتی اگر هرگز یکدیگر را نشناسند و در تمام زندگی‌شان با هم روبه‌رو نشوند، به این دلیل که به یک ملت، دین یا هویت قومی تعلق دارند، یکدیگر را برادر می‌شمارند. بدین ترتیب هویت مشترک، میان میلیون‌ها انسانی که هیچ خویشاوندی واقعی ندارند، احساس خویشاوندی خیالی می‌سازد.

خدمت اجباری سربازی و نظام آموزشی نقشی اساسی در ساختن این احساس مشترک دارند. مدرسهٔ دولت-ملت تنها دانش منتقل نمی‌کند؛ بلکه تعیین می‌کند مردم چه چیزی را بدانند، چه چیزی را به خاطر بسپارند، چه چیزی را فراموش کنند و چه احساسی نسبت به خود داشته باشند. کودکی که در ادرنه بزرگ می‌شود و کودکی که در ریزه، کوشاداسی یا دیاربکر بزرگ می‌شود، باوجود فرهنگ‌های محلی متفاوت، داستان‌های خانوادگی متفاوت و تجربه‌های روزمرهٔ متفاوت، تلاش می‌شود هر دو احساس کنند عضو یک ملت واحدند. از طریق تاریخ مشترک، قهرمانان مشترک، دشمنان مشترک، همان سرودها، آیین‌ها، پرچم‌ها و نمادها، یک هویت مشترک بر روی تفاوت‌ها نشانده می‌شود.

بدین ترتیب مردم ادرنه، ریزه یا دیاربکر خود را فرزندان یک میهن واحد و بخش‌هایی از یک کل واحد می‌پندارند. حتی اگر رابطهٔ مستقیمی میان آن‌ها نباشد و زندگی یکدیگر را نشناسند، احساس تعلق و سرنوشت مشترکی ساخته می‌شود. همین همذات‌پنداری عاطفی، پایهٔ روانی جانفشانی در راه میهن را هم فراهم می‌کند. این‌که انسانی ساکن کوشاداسی حاضر شود در راه حادثه‌ای که در ریزه یا دیاربکر رخ داده خود را فدا کند، تنها با ساخته‌شدن همین احساس میهن مشترک طی سال‌ها، از طریق آموزش، رسانه، آیین‌ها و نمادها ممکن می‌شود.

وامیک ولکان، که نام او را در نوشته‌های پیشین هم آورده‌ام، در نظریهٔ هویت گروه بزرگ می‌گوید ملت‌ها در ساختن هویت مشترک خود نه فقط به داستان‌های موفقیت و قهرمانی، بلکه به تروماهای مشترک هم نیاز دارند. مفهوم «ترومای برگزیده» نزد ولکان به این معناست که یک شکست، فقدان یا تحقیر بزرگ که گروهی در گذشته تجربه کرده، نسل به نسل منتقل می‌شود و در مرکز هویت جمعی آن گروه جای می‌گیرد.

آنچه در اینجا مطرح است، نشستن خودبه‌خودی هر رنجی از گذشته در حافظهٔ جمعی نیست. گروه بزرگ از میان حوادث گذشته، یک تروما را برمی‌گزیند، آن را بازگو می‌کند، بزرگ می‌سازد و آن را به یکی از عناصر بنیانگذار هویت خود تبدیل می‌کند. در پیرامون این تروما نه فقط سوگ مشترک، بلکه خشم مشترک، احساس تهدید و تصویر دشمن هم ساخته می‌شود. شکستی که در گذشته رخ داده، به روایتی زنده بدل می‌شود که کشمکش‌های سیاسی امروز را تغذیه می‌کند.

یکی از مهم‌ترین نمونه‌هایی که ولکان در این باره می‌آورد، جنگ کوزوو در سال ۱۳۸۹ میلادی و معنای نمادینی است که شاهزاده لازار، که در این جنگ کشته شد، در هویت ملی صرب‌ها دارد. شکست کوزوو تنها یک رویداد تاریخی رهاشده در گذشته نماند؛ بلکه به ترومایی برگزیده بدل شد که قرن‌ها بازگو شده است. لازار نیز نه صرفاً شخصیتی تاریخی، بلکه چهرهٔ نمادین روایتِ قربانی‌شدن، قهرمانی، فقدان و غرور ملی شد. در دوران اسلوبودان میلوشویچ این روایت تاریخی بار دیگر زنده شد و شکست گذشته با گفتار تهدید و انتقام امروزی گره خورد. بدین ترتیب رویدادی که قرن‌ها پیش رخ داده بود، به منبعی برای مشروعیت‌بخشی به خشم، دشمنی و خشونت سیاسی امروز بدل شد. به مردم القا شد که نه تنها اعضای یک میهن مشترک‌اند، بلکه وارثان یک زخم تاریخی مشترک و روبه‌روی یک دشمن مشترک نیز هستند.

دولت-ملت بدین ترتیب تنها مرزهای جغرافیایی را مشخص نمی‌کند؛ مرزهای دانش، حافظه و احساسات مردم را هم ترسیم می‌کند. تعیین می‌کند چه کسی قهرمان است و چه کسی دشمن، کدام رویداد به‌عنوان پیروزی و کدام به‌عنوان تروما به خاطر سپرده شود. میلیون‌ها انسانی که هرگز یکدیگر را ندیده‌اند، باورشان می‌شود که صاحب یک کشور واحدند، سرنوشتی مشترک دارند و در صورت لزوم باید جان خود را در راه این کلیت خیالی فدا کنند. ساختن این احساس برادری ملی و این اتحاد، تنها با روایت برخی رویدادهای تاریخی مشخص انجام نمی‌شود. در کنار تاریخی که روایت می‌شود، تاریخ‌ها و داستان‌های دیگری هم هستند که در سکوت نگه داشته می‌شوند، سیاه‌نمایی می‌شوند، فراموش می‌شوند یا تلاش می‌شود به فراموشی سپرده شوند. حافظهٔ ملی نه فقط تعیین می‌کند چه چیزی به خاطر سپرده شود، بلکه تعیین می‌کند چه چیزی فراموش شود. این‌که چه کسی قهرمان، چه کسی خائن، چه کسی قربانی و چه کسی تهدید نمایانده شود، از طریق همین حافظهٔ گزینشی ساخته می‌شود. برای نمونه در روایت رسمی، صبیحه گوکچن قهرمان جلوه داده می‌شود، در حالی که سید رضا خائن خوانده می‌شود. بدین ترتیب طرف‌های مختلف یک رویداد تاریخی واحد به شکل برابر دیده نمی‌شوند؛ نگاه دولت در مرکز قرار می‌گیرد و تجربهٔ سرکوب‌شدگان به سکوت رانده می‌شود. از همین رو دولت-ملت نه فقط یک تاریخ مشترک روایت می‌کند، بلکه یک نظام فراموشی مشترک هم می‌سازد. درحالی‌که به مردم می‌آموزد چه چیزی را باید به خاطر بسپارند، تعیین می‌کند کدام رنج‌ها دیده نشوند، کدام صداها شنیده نشوند و کدام داستان‌ها تاریخ مشروع شمرده نشوند.

ذهن انسان که از نظر تکاملی به اعتماد، دلبستگی و همیاری در گروه‌های کوچک خو گرفته، در دوران مدرن همین گرایش کهن را به سوی جماعت‌های بزرگ و انتزاعی‌ای مانند ملت هدایت می‌کند. تعلقی که در گروه کوچک از طریق روابط رودررو شکل می‌گرفت، از طریق مدرسه، رسانه، روایت‌های تاریخی، داستان‌های قهرمانی، تروماهای برگزیده، پرچم‌ها و آیین‌ها به هویت یک گروه بزرگ، شامل میلیون‌ها انسان، بدل می‌شود. بدین ترتیب جماعتی که زیستی نیست و به‌شکل تاریخی و سیاسی ساخته شده، در ذهن انسان‌ها به کلیتی بسیار واقعی، عاطفی و در صورت لزوم قابل جانفشانی تبدیل می‌شود.