شهاب اراسلان: احترام به مرده، آغاز انسان بودن

Rastinewsانسانیتی که با دفن آغاز شد
به نظر میرسد انسان بودن از جایی آغاز میشود که مردگانمان را به خاک میسپاریم. در طبیعت، جسد حیوانی که میمیرد خوراک جانداران دیگر میشود و به چرخه طبیعت باز میگردد؛ اما انسان با دفن کردن، سوزاندن یا کنار گذاشتن جایگاهی ویژه برای مردهاش، به شکلی نمادین از این چرخه طبیعی فاصله میگیرد. شاید یکی از نخستین شکافهای بزرگ در نظم طبیعت همینجا، با دفن، آغاز میشود.
سپس دفن به آیینی تبدیل میشود. برای مرده عزاداری میشود، گور ساخته میشود و مراسم یادبود برگزار میشود. شکلگیری فرهنگ نیز بر همین آیینها بنا شده است. هرچند آیینهای مربوط به مرگ در میان فرهنگهای مختلف تفاوت دارد، اما احترام به مرده، به جسد و به گور یکی از کهنترین ارزشهای مشترک بشریت است.
حتی دشمنانی که در میدان جنگ بیرحمانه یکدیگر را میکُشند، گاه با اعلام آتشبس مردگان خود را به خاک میسپارند. حقی که در زمان حیات برای یکدیگر قائل نبودند، پس از مرگ به رسمیت میشناسند؛ زیرا مرگ مرزی را یادآوری میکند که حتی دشمنی هم نباید از آن عبور کند.
احترام به مرده، نشانه انسانشدن است.
احترام به مرده، آغاز انسان بودن…
آنتیگون و قابلیت عزاداری
تراژدی آنتیگون اثر سوفوکل دقیقاً همین عبور از مرز را روایت میکند. کرئون، پادشاه، دفن پولینیکس -پسر ادیپ که در برابر او جنگیده بود- را ممنوع میکند. او نهتنها پولینیکس را پس از مرگ مجازات میکند، بلکه با گرفتن حق دفن از او میخواهد شرافتش را نیز نابود کند. آنتیگون اما برای به خاک سپردن برادرش در برابر فرمان پادشاه سر باز میزند؛ چون از نظر او حق دفن برادرش بر فرمان حکومت مقدم است. آنتیگون با دفن برادر میخواهد کرامت انسانیای را که از او گرفته شده بود، بازگرداند.
جودیت باتلر نیز در کتاب «ادعای آنتیگون» با تکیه بر همین تراژدی، رابطه میان قابلیت عزاداری، خویشاوندی، بهرسمیتشناسی اجتماعی و سوژهبودن را بررسی میکند. این پرسشها که عزای چه کسی را میتوان گرفت، مرگ چه کسی به رسمیت شناخته میشود و چه کسی انسان بهشمار میآید، از هم جدا نیستند. ندیدن شایستگی یک انسان برای دفنشدن و عزاداری، در واقع شکلی از انکار موجودیت اجتماعی و حق بهرسمیتشناسی او نیز هست.
به همین دلیل احترام به گور تنها احترام به مرده نیست؛ همزمان احترام به بهرسمیتشناختن انسان بهعنوان سوژه، به فرهنگ و به تمدن نیز هست.
بیاحترامی به مرده: ضدانسانیت
بیاحترامی به مرده اما حیوانیت نیست؛ در حق حیوانات هم بیانصافی نکنیم. این، ضدانسانیت است؛ انکار فرهنگ، تمدن و ارزشهایی است که در روند انسانشدن ساختهایم. گاهی خبر حمله به گورها را میخوانم و دشمنیای را میبینم که به استخوان مردگان، به سنگقبرها و به خاطره آنها نشانه رفته است. انسان نهتنها از دشمن زندهاش، بلکه از مرده او نیز میخواهد انتقام بگیرد؛ با آگاهی از اینکه مرده دیگر نمیتواند از خود دفاع کند، به او حمله میکند.
احترام به مرده، آغاز انسان بودن…
حکم راندن بر مردگان
آنچه بر سر مراسم خاکسپاری مادر آیسل توغلوک آمد را به یاد میآورم؛ اینکه حتی حق یک انسان برای به خاک سپردن مادرش میتواند موضوع دشمنی قرار گیرد…
این خبری است بسیار تاریک. امروز هم با همان چیزی روبهرو میشویم که آنتیگون هزاران سال پیش در برابرش ایستاد: میل قدرت به حکم راندن حتی بر جسد انسانی که دشمن میداند. هو کردن مادر برکین الوان در یک گردهمایی مسئلهای عادی نیست، بلکه شکافی در تمدن است؛ زیرا وقتی در جامعهای حتی به مردگان اجازه آرامش داده نمیشود، دیگر نهفقط گورها، بلکه ارزشهای فرهنگی و اخلاقیای که بشریت در طول هزاران سال ساخته، نیز ویران میشود. به بیان دیگر، آنچه پس از مرگ برکین الوان گفته شد، بیاخلاقی است…
برونسپاری وجدان
وقتی به ظلمها و بیعدالتیهایی که در ترکیه رخ داده، به این دشمنی با مردگان و گورها، و به بیتفاوتی اجتماعی در برابر آنها نگاه میکنیم، بارها همین پرسش را تکرار میکنیم: چگونه ممکن است انسانها تا این حد بیوجدان باشند؟
با این حال میبینیم کسانی که آنها را بیوجدان مینامیم، گاه بسیار مهربان هم هستند. اردوغان در حالی که مادر برکین الوان را در یک گردهمایی هو میکند، میتواند برای کودکی که در مصر کشته شده اشک بریزد. ناسیونالیستهای ترک که از ظلم بر ترکهای اویغور به خشم میآیند، ممکن است همان حساسیت را نسبت به ظلم بر کردها نشان ندهند. کسانی که در جایی برای مرگ کودکان گریه میکنند، در جای دیگر کشتن کودکان را موجه جلوه میدهند.
پس این افراد مهرباناند یا بیوجدان؟ وجدان دارند یا ندارند؟
به نظر من موضوع فقط وجود یا نبود وجدان نیست؛ موضوع این است که وجدان کجا جایگرفته و در برابر درد چه کسی به حرکت درمیآید.
در اینجا میتوان از سه سازوکار بههمپیوسته سخن گفت: برونسپاری وجدان، همدلی گزینشی و واگذاری مسئولیت اخلاقی. وجدان، داوری اخلاقیای است که انسان در درون خودش انجام میدهد؛ انسان نهفقط رفتار دیگران، بلکه رفتار خودش را هم میتواند قضاوت کند. در پایان روز به کارهایی که کردهایم فکر میکنیم و وقتی در حق کسی بیانصافی کردهایم، احساس گناه، شرم یا خجالت میکنیم. وجدان یعنی اینکه انسان بتواند خودش را هم زیر سؤال ببرد.
اما برخی افراد این داوری درونی را به یک مرجع بیرونی واگذار میکنند؛ بهجای وجدان خود، ایدئولوژی، دولت، ملت، دین یا ارزشهایی را که مقدس میشمارند، مینشانند. از آن پس درست و غلط را نه با داوری اخلاقی خودشان، بلکه با معیارهای گروهی که به آن تعلق دارند تعیین میکنند.
آنچه من آن را برونسپاری وجدان مینامم، دقیقاً همین است.
برای نمونه، وقتی کسی میگوید «برای وطن هر کاری میکنم»، ممکن است دیگر نیازی به زیر سؤال بردن بدیهایی که به نام وطن انجام میشود نبیند. وقتی به کسی «تروریست» گفته میشود، بیعدالتیهایی که در حق او روا میشود دیگر بهعنوان بیعدالتی دیده نمیشود؛ چرا که قربانی از محدوده حساسیت اخلاقی بیرون گذاشته شده است. سازوکاری مشابه میتواند از طریق دین هم عمل کند. انسان میتواند در برابر همکیشان خود بسیار مهربان باشد و در همان حال، ظلمی را که بر پیروان دینی دیگر میرود موجه جلوه دهد. وقتی میگوید «دین ما این را فرمان میدهد»، مسئولیت اخلاقی رفتار خودش را هم به یک مرجع بیرونی واگذار کرده است. مسئله در اینجا دین یا تعلقداشتن به یک جماعت نیست؛ مسئله این است که این تعلقها جای وجدان فردی را میگیرند.
همدلی گزینشی
جمعیتی را در نظر بگیریم که در ماديماک شاهد بهآتشکشیدن انسانها بود. شاید برخی از همان افراد، روزی دیگر برای مرگ کودکی دیگر واقعاً گریسته باشند؛ به فرزندان خود محبت کرده باشند و از درد نزدیکانشان عمیقاً تکان خورده باشند. اما همان حساسیت را در برابر درد انسانهایی که در ماديماک سوختند نشان ندادند، چون آن افراد در نگاهشان از محدوده همبستگی اخلاقی بیرون گذاشته شده بودند. اینجاست که همدلی گزینشی وارد میدان میشود. انسان توانایی احساس درد دیگری را بهطور کامل از دست نداده، اما این توانایی را تنها بهسوی افراد، هویتها و گروههای معینی هدایت میکند. تعلق گروهی تعیین میکند که درد چه کسی ارزش دیدهشدن دارد و درد چه کسی باید نادیده گرفته شود. همان پرسش باتلر دوباره پیش روی ما قرار میگیرد: عزای چه کسی را میتوان گرفت؟
برای فهم این تناقض، مفهوم خودشیفتگی جمعی هم اهمیت دارد. در خودشیفتگی جمعی، انسان همزمان با بزرگداشتن گروهی که به آن تعلق دارد، ارزش خودش را هم بر مبنای عظمت آن گروه میسازد. او میتواند انتقاد از گروهش را حملهای به خودش تلقی کند؛ از این رو دیدن بدیهایی که گروهش مرتکب شده، به تجربهای تبدیل میشود که ارزش نفْس او را تهدید میکند.
واگذاری مسئولیت اخلاقی
سومین سازوکار، واگذاری مسئولیت اخلاقی است. انسان بهجای پذیرفتن مسئولیت بدیای که مرتکب شده، آن را بر دوش یک مرجع میگذارد. با گفتن «دولت این را میخواهد»، «منافع وطن چنین ایجاب میکند»، «دین ما اینگونه فرمان میدهد» یا «این دستوری بود که به ما داده شده بود»، کنش خود را از دایره پرسشگری اخلاقی بیرون میبرد.
یکی از نتایج مهم این سازوکار، جلوگیری از شکلگیری آگاهی و احساس گناه است؛ زیرا احساس گناه نیازمند آن است که انسان بتواند کنش خودش را نادرست ارزیابی کند و مسئولیت آن را بپذیرد. اما انسانی که وجدان خود را به مرجعی بیرونی گره زده، میتواند کاری که کرده را از موضوع داوری اخلاقی خودش خارج کند. وقتی کسی میگوید «من فرمان خدا را اجرا میکنم»، میتواند خودش را نه فاعل بدی، بلکه مجری فرمانی مقدس ببیند. همین سازوکار وقتی کسی میگوید «برای وطن انجامش دادم» نیز عمل میکند. از آنجا که وطن مقدس شمرده میشود، کنشی که به نام وطن انجام میشود هم از آن قداست بهره میبرد. بدینترتیب نه کنش بهخودیخود، بلکه هدفی که بهخاطر آن انجام شده، تعیینکننده میشود.
هدفی که مقدس شمرده شود، میتواند بدیای را هم که به نام آن انجام میشود مقدس کند.
در چنین وضعیتی، نهتنها احساس گناه در انسان شکل نمیگیرد، بلکه حتی ممکن است او به بدیای که کرده افتخار هم بکند؛ چون خودش را نه مرتکب جرم، بلکه انسانی باوفا میبیند که وظیفهاش را انجام داده، به ملتش خدمت کرده یا از فرمان خدا اطاعت کرده است.
وجدانی که معکوس میشود
نبود احساس گناه در اینجا به معنای نبود وجدان نیست؛ معیارهای وجدان تغییر کردهاند. انسان ممکن است نه بهخاطر انجام بدی، بلکه بهخاطر سرپیچی از فرمان مرجع قدرت احساس گناه کند. آسیبزدن به یک انسان او را ناراحت نمیکند، اما بیوفایی به گروهش میتواند در او احساس گناه شدیدی برانگیزد. بدینترتیب کارکرد وجدان معکوس میشود: انسان نه بهخاطر انجام بدی، بلکه بهخاطر سر باززدن از انجام بدی، خودش را گناهکار احساس میکند. این شاید خطرناکترین نتیجه برونسپاری وجدان باشد؛ زیرا وجدان دیگر یک نظارت درونی برای بازداشتن از بدی نیست، بلکه به سازوکاری برای موجهساختن بدی بدل میشود. در اینجا وجدان بهطور کامل از بین نرفته؛ چیزی خطرناکتر رخ داده است: وجدان از داوری اخلاقی جهانشمول خارج و به خدمت تعلق گروهی و قدرت درآمده است.
آزمون واقعی وجدان
اما آزمون واقعی وجدان، مهربانیای نیست که نسبت به دوستداشتنیهایمان نشان میدهیم؛ آزمون واقعی، موضع ما در برابر بیعدالتیهایی است که بر انسانهایی میرود که از گروه ما نیستند، باورهایشان را با ما شریک نمیدانیم یا حتی آنها را دشمن میشماریم.
اینکه انسانی برای فرزند خودش اندوهگین شود، برای درد ملت خودش گریه کند یا نسبت به همکیشان خودش مهربانی نشان دهد، بهتنهایی نشانه وجدانداشتن او نیست؛ اینها میتوانند نتیجه احساسات قوی تعلق هم باشند. وجدان، توانایی ایستادن در برابر گروه خودمان، ایدئولوژی خودمان، باورهای خودمان و حتی دولت خودمان است، آنجا که لازم باشد. کاری که آنتیگون هنگام سرباززدن از فرمان کرئون انجام داد، دقیقاً همین بود. چون وجدان یعنی توانایی زیر سؤال بردن اخلاقی حتی چیزهایی که خودمان درست میدانیم، نه اینکه دیگری به ما بگوید درست چیست.
احترام به مرده و وجدان
برونسپاری وجدان، همدلی گزینشی و واگذاری مسئولیت اخلاقی، سه سازوکاری هستند که یکدیگر را تکمیل میکنند. در نخستین، انسان معیار اخلاقیاش را به مرجعی بیرون از خودش گره میزند. در دومی، مهربانیاش را تنها به افراد معینی محدود میکند. در سومی نیز از پذیرفتن مسئولیت بدیای که کرده، سر باز میزند.
وقتی این سه سازوکار درهم میآمیزند، انسان نهتنها نسبت به درد دیگران بیحس میشود، بلکه از رویارویی با پیامدهای اخلاقی کنشهای خودش هم فاصله میگیرد. احساس گناه ممکن است هرگز شکل نگیرد، چون کنش از همان ابتدا مقدس، ضروری و بر حق تعریف شده است.
بدینترتیب انسان از یکسو خود را مهربان میانگارد و از سوی دیگر میتواند مدافع ظلم باشد. شاید یکی از خطرناکترین شکلهای بدی همین باشد: نه بیخبری انسان از بدی که میکند، بلکه اینکه بدی خود را وظیفهای اخلاقی میبیند.
احترام به مرده، آغاز انسان بودن…
کسی که به گوری حمله میکند، مراسم خاکسپاریای را مانع میشود یا مادری را که در عزای فرزندش نشسته هو میکند، اغلب خودش را نه انسانی بیوجدان، بلکه کسی میبیند که وظیفهاش را انجام داده است.
احترام به مرده، نشانه انسانشدن است. احترام به گور، همانقدر که احترام به مرده است، احترام به عزای زندگان، به بهرسمیتشناختن انسان بهعنوان سوژه و به تمدن نیز هست. بیاحترامی به مرده نیز، وداع انسان با انسانیت خویش است.
دیدگاههای این نوشته از آنِ نویسنده است؛ ممکن است با سیاست تحریریهٔ Rastinews همسو باشد یا نباشد. Rastinews سکویی آزاد و گشوده به دیدگاههای گوناگون است.
