نامه ژان ایلهان کیزیلهان به بافل طالبانی: «همسایگان نیازی به نابودی کردستان ندارند؛ کافی است منتظر تجزیه ما بمانند»
روانشناس پروفسور ژان ایلهان کیزیلهان در نامهای سرگشاده به بافل طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کردستان (پوک)، نوشته است که دستاوردهای کردها از باکور تا روژاوا «نه همیشه با تانک، بلکه با توافق، وعده و صبر» یک به یک پس گرفته شدهاند. او نگرانی خود را از این ابراز کرده که اکنون نوبت به یکپارچگی اقلیم کردستان رسیده است.

Rastinewsپروفسور ژان ایلهان کیزیلهان، روانشناسی که سالها با زنان و کودکان بازمانده از نسلکشی ایزدیها کار کرده، با نامهای تند وارد بحران تشکیل دولت در اقلیم کردستان شد؛ بحرانی که دو سال است حلنشده باقی مانده. گیرنده این نامه بافل طالبانی، پسر جلال طالبانی و رهبر اتحادیه میهنی کردستان (پوک)، است.
کیزیلهان نوشته است که اظهارات بافل طالبانی، اربیل و سلیمانیه را دو اداره جداگانه و دو کردستان متفاوت نشان میدهد. او تأکید کرده حق تحریم و اعتراض حزب را به رسمیت میشناسد، اما همین جمله او را عمیقاً تکان داده است.
سختترین بخش نامه به پایان متن مربوط میشود. کیزیلهان، انحلال حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)، پیوستن نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) در ماه اوت به ساختارهای دمشق و اکنون زیر سؤال رفتن یکپارچگی اقلیم کردستان را در کنار هم قرار داده و نوشته: «نیروهای همسایه نیازی به نابود کردن کردستان عراق ندارند. کافی است منتظر بمانند که ما خودمان، خودمان را تجزیه کنیم.»
انتقاد کیزیلهان تنها متوجه اتحادیه میهنی کردستان نیست. او خطاب به دولت اربیل که دو سال است موفق به تشکیل کابینه نشده نیز نوشته: «قدرتی که تقسیم نشود، در دیگران ناامیدی به بار میآورد.»
متن کامل نامه کیزیلهان که در روداو منتشر شده است:
«برایتان از آلمان مینویسم، از فاصلهای بسیار دور از سلیمانیه؛ هرچند روزهاست که ذهن و قلبم آنجاست. این نوشته را بهعنوان یک سیاستمدار نمینویسم. به هیچ حزب سیاسی وابسته نیستم؛ فقط از جانب خودم و با وجدان خودم سخن میگویم. این را بهعنوان دانشمند و روانشناسی مینویسم که بیش از سی سال از عمرش را صرف کار با قربانیان جنگ، آوارگی و نسلکشی کرده است. و همچنین بهعنوان کردی مینویسم که این روزها احساس میکند همان ترس قدیمی که فکر میکردیم پشت سر گذاشتهایم و دیگر از بین رفته، دوباره بازگشته است.
جسارتم برای نوشتن این نامه شاید از این جا میآید که پدرتان را میشناختم و باور دارم شما کسی هستید که حاضرید بشنوید، حتی اگر شنیدن این سخنان دشوار باشد.
دو سال از برگزاری انتخابات میگذرد و اقلیم کردستان هنوز دولت جدیدی ندارد. وقتی پارلمان در اوایل نوامبر تشکیل شد، حزب شما از دولت کنار کشید و اعلام کرد این پارلمان را به رسمیت نمیشناسد. صادقانه بگویم؛ حق اعتراض و مخالفت سیاسی حزبتان را زیر سؤال نمیبرم. اعتراض، تحریم و کنار کشیدن، ابزارهای دموکراتیکاند. کسانی که از این ابزارها استفاده میکنند از دموکراسی دست نکشیدهاند، بلکه برعکس، حق دموکراتیک خود را به کار گرفتهاند. حزبی که دو سال تمام ناچار بوده بیعملی را تماشا کند، کاملاً حق دارد صدایش را بلند و حتی آزاردهنده به گوش برساند. چیزی که مرا نگران کرد، چیز دیگری بود. آنچه در ابتدا میخواستم حق را به آن بدهم را تحتالشعاع قرار داد و عمیقاً تکانم داد، این جمله شما بود: «کاری که آنها در آنجا [در مرزهای اربیل] میکنند، ما هم همینجا [در مرزهای سلیمانیه] انجام میدهیم.» این سخن تصویری از سلیمانیه در دست یک حزب و اربیل در دست حزب دیگر ترسیم میکند. تصویری که در آن دو اداره، دو واقعیت و دو کردستان وجود دارد... آن هم در تکه زمینی که روی نقشه جهان با نوک انگشت شست میتوان پوشاندش.
اجازه دهید توضیح دهم چرا این سخنان اینقدر عمیق مرا تکان داد. حدود سی سال پیش، برای نخستینبار پدرتان، مام جلال، را در بیروت دیدم و بعدها در لندن و نقاط دیگر جهان نیز با او دیدار کردم. آن زمان جوانی بودم که ذهنم پر از پرسش بود و چندان نمیدانستم چه باید بکنم. مام جلال اما حتی در آن سالها چهرهای تعیینکننده در تاریخ کردها بود. بعد از یک گفتگوی طولانی در لندن، مرا در آغوش گرفت، بر گونهام بوسید و گفت از طریق تحصیل و پژوهش به مردمم خدمت کنم. مام جلال آن لحظه نه مثل سیاستمداری که چند جمله دلگرمکننده به یک جوان میگوید، بلکه مانند پدری که مسئولیتی بر دوش فرزندش میگذارد، سخن گفت. آن لحظه را هرگز فراموش نکردم. آن حس در تمام سالهای تحصیل، در پژوهشهایم، در گفتگوهایم با زنان و کودکان ایزدی پس از نسلکشی شنگال (سنجار)، و در شبهایی که نمیدانستم چگونه دردهای غیرقابلتحمل را به کلمه درآورم، همراهم ماند. اگر امروز درباره تروماهای مردمم مینویسم، بخشی از آن آغوش پدرتان در هر جملهام حس میشود.
مام جلال یکی از مهمترین افراد زندگی من بود و هنوز هم هست؛ نه به خاطر مقامهایی که داشت، بلکه به خاطر شیوهاش در رویارویی با سختیهای زندگی. در روزگاری که مردم زندگی سختی را پشت سر میگذاشتند، او میتوانست بخندد؛ میتوانست بدون آنکه از شخصیتش کوتاه بیاید با رقبایش گفتگو کند و بهجای چرخههای انتخاباتی، به نسلهای آینده فکر کند. مهمتر از همه، پدرتان معنای تجزیه را میدانست، چون خودش آن را تجربه کرده و رنجش را کشیده بود. در سال ۱۹۸۶ برای ایجاد اتحاد کردها در برابر رژیم بغداد دستش را بهسوی ادریس بارزانی دراز کرد. در سال ۱۹۹۸ همراه با مسعود بارزانی توافق واشنگتن را امضا کرد؛ توافقی که به پایان جنگ داخلی کردها کمک کرد. پدرتان بعدها در یکپارچهسازی دو اداره اربیل و سلیمانیه نیز نقش بزرگی ایفا کرد. مام جلال تنها در چارچوب مرزهای کردستان عراق نمیاندیشید؛ در اوایل دهه نود میانجی گفتگو میان تورگوت اوزال، رئیسجمهور وقت ترکیه، و عبدالله اوجالان شد؛ در دورانی که در آنکارا حتی گفتگو کردن با کردها برای اغلب افراد شجاعتی لازم داشت. ایدهای که مام جلال آن زمان به جهان عرضه کرد -«مسأله کردهای ترکیه باید با مذاکره حل شود، نه با اسلحه»- تا به امروز و تا روندهای صلح معاصر زنده مانده است. مام جلال با این کار چیزی نادر در فرهنگ سیاسی ما نشان داد: بزرگی نه در پایبندی به حق خود، بلکه در توانایی دیدن تصویر بزرگتر، حتی در نقطهای که حق با شماست.
شاید از خودتان بپرسید چرا یک جمله در یک اختلاف سیاسی میتواند اینقدر چیزها را برانگیزد. پاسخ را نه در سیاست روزمره، بلکه در روح یک ملت باید جست. چه در سلیمانیه و چه در لندن به دنیا آمده باشیم، ما کردها بار تاریخی را بر دوش میکشیم که نسلها با سرکوب، از دستدادن و امیدهای شکسته شکل گرفته است. شیخ سعید و درسیم، جمهوری کردستان مهاباد که حتی یک سال هم دوام نیاورد، توافق الجزایر در سال ۱۹۷۵، عملیات انفال و حلبچه، شنگال و کوبانی، کرکوک و عفرین در اکتبر ۲۰۱۷... این نامها مثل فصلهای یک کتاب تاریخ در کنار هم قرار نگرفتهاند. آنها مثل لایههای سنگ روی هم انباشته شدهاند؛ در هم میآمیزند و از پدربزرگها و مادربزرگها به پدران و مادران، و از آنها به فرزندان منتقل میشوند.
ملتی که بار و بارها دیده امیدهایش در یک شب خاکستر شده، نوعی هوشیاری ویژه پیدا میکند که در آن هر لرزهای مثل زمینلرزه احساس میشود. آقای طالبانی، این هیستری نیست. این حافظه ملتی است که آموخته «غالباً شادی را فاجعه دنبال میکند». این زخم هرگز بهطور کامل در میان مردم ما التیام نیافته و بیشترین عمق را آنجا گرفته که کرد در برابر کرد قرار گرفته است. امروز هرکس از ادارات جداگانه در سلیمانیه و اربیل سخن بگوید، دقیقاً همین زخم را دوباره باز میکند.
میدانم اقلیم کردستان در عراق امروز بینقص نیست؛ فساد وجود دارد، کشمکشهای قدرت وجود دارد، بیعدالتیهایی هست که باید صریح دربارهشان صحبت کرد و من خودم در تمام زندگیام این را بیان کردهام. با این حال، این اقلیم برای میلیونها کرد چیزی بسیار فراتر از یک ساختار اداری است. این اقلیم گواه آن است که میتوانیم خودمان را اداره کنیم؛ گواه آن است که پارلمانی به زبان کردی، دانشگاههایی که کودکان کرد میتوانند تاریخ خودشان را در آن بخوانند، و پرچمی که هیچکس برای داشتنش به زندان نمیافتد، میتواند وجود داشته باشد. در درمان تروما اصلی هست که بسیار به کار میبرم: پیش از دستزدن به زخمهای کسی که تروما شدیدی را از سر گذرانده، باید با او فضای امنی بسازیم، اتمسفر درونیای که وقتی خاطرات برایش سخت میشود، بتواند به آن پناه ببرد. بدون این فضای امن، بهبود ناممکن است. اقلیم کردستان برای کل یک ملت به چنین پناهگاه امنی تبدیل شده است. کودکان و جوانان کرد در برلین، در واشنگتن و همچنین در قامیشلی، آمد و مهاباد به این اقلیم نگاه میکنند. پاسخ این پرسش را که «آیا کردها میتوانند آیندهای داشته باشند که فقط از فرار و درد ساخته نشده باشد؟» در آنجا مییابند. هرکس این اقلیم را به خطر بیندازد، پناهگاه امن ملتی زخمخورده را نابود کرده است. دقیقاً به همین دلیل، حتی اگر شما و حزبتان در این مسیر مورد بیعدالتی قرار گرفته باشید، این اقلیم باید حفظ شود. این موضوع مربوط به یک شخص یا یک حزب نیست؛ موضوع امید چهل میلیون کرد است.
این امید امسال باز هم کمتر شد و باید چیزی را که ماههاست نگرانم کرده با شما شریک شوم. من کسی نیستم که پشت هر رویداد دنبال توطئه بگردد. بهعنوان یک دانشمند، به توضیحات ساده اعتماد نمیکنم. بهعنوان یک روانشناس هم میدانم تجربههای ظلم و خیانت چقدر قوی بر شیوه درکمان از تهدیدهای جدید اثر میگذارد. اما نمیتوانم رویدادهای اخیر را نادیده بگیرم. در ترکیه، حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) اعلام انحلال خود را کرد و بسیاری از ما، از جمله من، این را گامی ضروری و درست دانستیم؛ به این امید که سرانجام سیاست جای اسلحه را بگیرد. روژاوا در اوایل همین سال زیر فشار نظامی شدیدی قرار گرفت. در ماه اوت، نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) بهعنوان یک سازمان نظامی مستقل منحل و در ساختارهای دولت سوریه ادغام شدند؛ آینده خودمدیریتی کردها همچنان نامعلوم است. این تجربه سیاسی که جوانان کرد در سراسر جهان با امید به آن نگاه میکردند، شکل پیشین خود را از دست داد. معلوم نیست از دستاوردهایش چه چیزی باقی خواهد ماند. اکنون، تنها چند هفته بعد، یکپارچگی اقلیم کردستان -تنها جایی که کردها در آن به سطح قابلتوجهی از خودمدیریتی رسیدهاند- نیز زیر سؤال رفته است. هر یک از این رویدادها تاریخ و دلیل خاص خود را دارد. اما وقتی آنها را کنار هم میگذارم، میترسم تصویر بزرگتری آشکار شود: دستاوردهای کردها در دهه گذشته یکی پس از دیگری پس گرفته میشوند؛ آن هم نه همیشه با تانک، بلکه با توافق، وعده و صبر. نمیدانم چنین تصویری بازتاب یک برنامه از پیش طراحیشده است یا نه. تصویرها همیشه از روی برنامه نیستند، اما کسانی که آنها را جدی نمیگیرند، روزی غافلگیر خواهند شد.
میدانم سیاست در خاورمیانه چقدر دشوار است. آنقدر در این منطقه کار کردهام که سادهلوح نباشم؛ از فشارهای بغداد، تهران، آنکارا و دمشق آگاهم. این فشارها بر دوش شما و هرکس که در کردستان مسئولیتی دارد سنگینی میکند. اما تاریخ درسی تلخ به ما داده که نباید فراموشش کنیم: دولتهای پیرامون ما از نظر ایدئولوژیک با هم متفاوتاند، به هم اعتماد ندارند، با هم میجنگند و به دنبال اتحادهای گوناگوناند. اما ایده یک جامعه کرد قدرتمند که از حق تعیین سرنوشت سیاسی خود برخوردار باشد، همیشه از سوی این پایتختها رد شده، هرچقدر هم که منافعشان متفاوت باشد. دولتهای این کشورها وعدههای زیادی میدهند و میتوانند امتیازاتی به رهبران سیاسی همه طرفها پیشنهاد کنند. دقیقاً به همین دلیل نباید آیندهمان را به وعدههای این پایتختها گره بزنیم. ما باید خودمان منافع مردممان را نمایندگی و حفاظت کنیم. نیروهای همسایه نیازی به نابود کردن کردستان در عراق ندارند؛ کافی است منتظر بمانند که ما خودمان، خودمان را تجزیه کنیم.
مام جلال میراثی ملی برای همه ما به جا گذاشت و مسئولیت ویژه نگهبانی از این میراث را به شما و برادرتان قباد سپرد. میدانم این میراث بار سنگینی است. فرزندان مردان بزرگ دو برابر بار میکشند: انتظار یک ملت، و سایه نامی که هر قدمشان با آن سنجیده میشود. این هرگز آسان نیست و گاهی حتی ناعادلانه است. قباد طالبانی در آغاز سال نو یادآوری کرد که باید از همان درگیریهای قدیمی که به موقعیت کردها آسیب زده، درس بگیریم. او حق دارد و این درک نباید فقط یک پیام سال نو باقی بماند. دفاع از خود در برابر حزب دموکرات کردستان (پارتی) و دیگر حزبهای کردستانی از راههای دموکراتیک، حق شماست. از شما نمیخواهم سکوت کنید یا بیعدالتیها را بپذیرید. فقط از شما میخواهم فکر کنید سخنانتان در درون ما چه چیزی ایجاد میکند: در میان قربانیان حلبچه که هنوز با خاطرات حمله شیمیایی سال ۱۹۸۸ زندگی میکنند؛ در میان دانشجویان دهوک و سلیمانیه که هر شب از خود میپرسند بمانند یا بروند؛ در میان آن جوان کرد در آلمان که با غرور از کشوری تقریباً موجود برای دوستانش سخن میگوید... آقای طالبانی، شما تنها نیستید، اما انتظار ما از شما بزرگ است، چون میدانیم از کجا آمدهاید.
این سخنان تنها خطاب به شما نیست؛ خطاب به کسانی در اربیل نیز هست که زمام قدرت را در دست دارند. ناتوانی از تشکیل دولت در طول دو سال، نشانه قدرت نیست. قدرتی که تقسیم نشود، در دیگران ناامیدی به بار میآورد و ناامیدی همیشه راهی برای خودش پیدا میکند. مسئولیت حاکمان کمتر از معترضان نیست؛ برعکس، بیشتر است. حزب دموکرات کردستان نیز باید از خود بپرسد تصمیماتش چه اثری بر دل این مردم گذاشته و پیش از آنکه دیگران دست بهسوی کردستان دراز کنند، آیا خودش حاضر است دستش را دراز کند یا نه.
پس با برادرانتان در حزب دموکرات کردستان گفتگو و حتی مجادله کنید. در پارلمان، در رسانهها، در خیابانها و پشت میز مذاکره رقابت کنید؛ برای چیزی که عادلانه میدانید بجنگید. این بخشی از دموکراسی است و دموکراسی بدون کشمکش، دموکراسی نیست. اما این کشمکش هرگز نباید به کردستان آسیب برساند. مهم نیست چه کسی میخواهد به کردستان آسیب بزند؛ از درون یا از بیرون، هیچ سیاستمدار کردی نباید واسطه این آسیب شود.
اکثریت مطلق کردها، هم در کردستان و هم در دیاسپورا، تجزیهای دیگر نمیخواهند. این نامه درباره این نیست که چه کسی حق دارد و چه کسی حق ندارد. این نامه درباره ماندگاری اقلیم کردستان است، چون آن تنها امید ماست. آقای طالبانی، میتوانید تصور کنید وقتی پرچم کردستان را به فرزندانم نشان میدهم و انگشتم را روی کردستان در نقشه میگذارم، چه حسی دارم؟ میتوانید مجسم کنید چه حسی دارد وقتی مجبور نیستم برای فرزندانم از کشوری گمشده سخن بگویم، بلکه میتوانم جایی را که واقعاً وجود دارد (اقلیم کردستان) به آنها نشان دهم؟ میتوانید توفانی را که در درون کردی که برای نخستینبار به اربیل یا سلیمانیه میآید و میبیند و میشنود که همهچیز به کردی است -تابلوهای خیابان، صداهای بازار، آوای ترانه از پنجرهها، زبان معلمان و پلیس- در جانش برپا میشود، تصور کنید؟ بسیاری در آن لحظات گریه میکنند، اما نه از اندوه. آنچه برای فرزندانمان درباره کردستان، مقاومت، شجاعت و آزادی میگوییم، قصهای برای وقت خواب نیست؛ برعکس، برای نخستینبار پس از نسلها، واقعیتی است. اجازه ندهید رویاهایمان خاکستر شود. اگر نه برای خودمان که بزرگسالانی هستیم که خیلی چیز از دست دادهایم، دستکم برای فرزندانمان و فرزندان آنها اجازه ندهید.
این روزها بسیار به آن آغوش در لندن فکر میکنم. مردی بزرگ، جوانی را که چندان نمیشناخت در آغوش گرفت و مسئولیتی بسیار بزرگتر از خودش بر دوشش گذاشت. او مام جلال بود.
او باور داشت که ملتی که اینقدر چیز از دست داده، سرانجام نباید خودش را نیز از دست بدهد. کردستان باید بماند. کردستان باید در سلیمانیه و اربیل، در قامیشلی و آمد، در مهاباد و برلین، برای فرزندانمان منبعی از عزت، غرور و امید باقی بماند. این میراث پدر شماست و اکنون میراث شما نیز هست.
به یاد و احترام مام جلال...
دکتر ژان ایلهان کیزیلهان روانشناس، نویسنده و ناشر است. او متخصص روانپزشکی میانفرهنگی، رواندرمانی و مهاجرت، و همچنین روانشناسی تروما، جنگ و تروریسم است.
