آدیله خانم: درس تغییرات اقلیمی به مردمی که از سرزمینشان کنده شدند؛ حزب DEM پایگاه کردها را به کجا می‌برد؟
خانه‌هایشان را آتش زدند، آن‌ها را از سرزمینشان کندند. به حاشیه شهرها، به ارزان‌ترین کارها و سخت‌ترین شرایط محکومشان کردند. در باغ‌های فندق کتک خوردند، از داربست ساختمان افتادند، در کارگاه‌های زیرزمینی ریه‌هایشان پوسید. به‌خاطر صحبت‌کردن به کردی لینچ شدند. امروز همان مردم از صفحه تلویزیون می‌شنوند: «از سرزمینت دفاع کن». به کردی که اجازه صحبت از کردستان را ندارد، حالا گفته می‌شود سیاره را نجات دهد.
Rastinewsدر آنتالیا دو اجلاس برگزار می‌شود. نخستین، اجلاس دولت‌ها است؛ کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل، COP31، این هفته به میزبانی ترکیه ادامه دارد. دومی اجلاس «خلق‌ها» است. اجلاس اقلیمی خلق‌ها به‌عنوان نشستی موازی، با شعار «فراتر از COP31»، از ۱۴ تا ۱۸ نوامبر در آنتالیا برگزار می‌شود.
حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (DEM) با تمام توان در این اجلاس دوم حضور دارد. در پوستر حزب، در کنار تولای حاتیم‌اوغلو‌لاری، همرئیس حزب، نام شانزده نفر دیگر هم دیده می‌شود؛ نمایندگان موش، وان، بتلیس، آغری، حکاری و باتمان نیز در این فهرست هستند. کمیسیون محیط‌زیست حزب اعلام کرده که بحران اقلیمی ریشه در روابط استثمارگرانه سرمایه‌داری دارد. در این اجلاس کارگاهی هم با عنوان «سوخت جنگ» برگزار خواهد شد.
روی کاغذ، ایرادی در این میان نیست؛ بحران اقلیمی واقعیتی است. انتقاد من نه به خود موضوع اقلیم، بلکه به زمان‌بندی و جهت‌گیری آن است.
نگاهی به یک‌سال‌ونیم گذشته بیندازید. در روند «ترکیه بدون تروریسم» که با فراخوان عبدالله اوجالان آغاز شد و با همکاری دولت پیش می‌رود، خواسته‌هایی که افکار عمومی کرد دهه‌ها با خود حمل کرده بود، یکی‌یکی در سکوت دفن شد؛ آموزش به زبان مادری، تضمین قانون اساسی، خودمختاری، تعیین وضعیت... دیگر تقریباً کسی نیست که این خواسته‌ها را از تریبون یا در صفحه تلویزیون مطرح کند.
حالا به جای آن به پایگاه اجتماعی کردها چه داده می‌شود؟ محیط‌زیست.
رسانه‌هایی که خطاب به کردها برنامه می‌سازند، گویی هم‌زمان دکمه‌ای زده شده باشد، پر شده‌اند از برنامه‌های محیط‌زیستی. فراخوان «در اجلاس اقلیمی خلق‌ها گرد هم بیاییم» به بخش عادی جریان پخش رسانه‌ها تبدیل شده است. چنین بسیج رسانه‌ای را برای آموزش به زبان کردی ندیده‌ایم؛ چنین کمپین پخشی را برای شهرداری‌هایی که سرپرست دولتی بر آن‌ها گمارده شده نیز ندیده‌ایم.
پرسش اصلی این است: گفتن «از سرزمینت دفاع کن» به مردمی که از سرزمین خودشان کنده شده‌اند، چه معنایی دارد؟
این مردم سرزمین خود را به میل خودشان ترک نکردند. در دهه ۱۹۹۰ روستاهای کرد یکی پس از دیگری تخلیه شدند. گزارش انجمن حقوق بشر ترکیه (İHD) در سال ۱۹۹۳ فهرستی از ۸۷۴ روستا و مزرعه را منتشر کرد که تنها در همان سال به‌طور کامل یا بخشی تخلیه شده بودند. تا پایان سال ۱۹۹۳، شهرستان‌هایی مانند سیلوپی، شرناق و ائروه، به‌جز یک روستای «کوروجو» (گارد روستایی)، تمام روستاهای خود را از دست داده بودند.
در لیجه و کولپ وضعیت حتی سنگین‌تر بود؛ در این دو شهرستان تقریباً هیچ روستای ساکنی باقی نماند. دادگاه اروپایی حقوق بشر سال‌ها بعد در پرونده لیجه رأی داد. این دادگاه در سال ۲۰۰۴ حکم کرد که ترکیه، به‌دلیل تخریب اموال و خانه‌ها توسط نیروهای امنیتی و نبود راه مؤثر برای شکایت، کنوانسیون اروپایی حقوق بشر را نقض کرده است.
آمارها همچنان محل اختلاف‌اند. کانون وکلای دیاربکر (آمد) اعلام کرده که بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۷، سه هزار و ۲۱۱ روستا و مزرعه تخلیه شده‌اند. کمیسیون بررسی حقوق بشر مجلس ترکیه رقم سه هزار و ۶۸۸ را اعلام کرده است.
جنگل‌های درسیم زخم دیگری است. در ماه‌های سپتامبر تا نوامبر ۱۹۹۴، حدود یک‌سوم از ۳۹۹ روستای درسیم، یعنی ۱۳۷ روستا، در عملیات‌های نظامی به‌طور بخشی تخلیه یا به آتش کشیده شدند. پژوهشگران دانشگاه لوند سال‌ها آتش‌سوزی‌های جنگل‌های درسیم را بررسی کردند. نتایج این بررسی نشان‌دهنده رابطه معناداری میان درگیری‌ها و این آتش‌سوزی‌ها است.
روستاییان میان دو آتش گرفتار شدند. با آغاز جنگ چریکی، هم حزب کارگران کردستان (PKK) و هم دولت از روستاییان خواستند طرف بگیرند. کسانی که طرف نگرفتند و کسانی که طرف گرفتند، هر دو سرزمین خود را از دست دادند.
کسانی که سرزمین خود را از دست دادند، به حاشیه شهرها پرتاب شدند. جمعیت دیاربکر که در سرشماری ۱۹۹۰، ۳۸۰ هزار نفر بود، تا سال ۱۹۹۴ به یک میلیون نفر رسید. جمعیت مرسین از ۴۲۲ هزار به یک میلیون و جمعیت آدانا از ۹۲۷ هزار به دو میلیون نفر رسید. پشت این افزایش جمعیت، هیچ داستان توسعه‌ای نبود؛ آنچه بود، زاغه‌نشینی و بیکاری بود.
پس از آن، نیروی کار کرد به ارزان‌ترین نیروی کار ترکیه تبدیل شد.
نگاهی به باغ‌های فندق بیندازید. بر اساس پژوهش انجمن حمایت از زندگی (Hayata Destek) در سال ۲۰۱۴، زبان مادری دوسوم کارگران فصلی و مهاجر کشاورزی، کردی است. از اورفا تا چوکوروا، از قونیه تا سواحل دریای سیاه، پشت هر برداشت محصول، خانواده‌های کردی حضور دارند؛ خانواده‌هایی که در چادر زندگی می‌کنند، در پشت کامیون سفر می‌کنند و فرزندشان را به‌جای مدرسه به مزرعه می‌برند.
این کارگران نه‌تنها استثمار می‌شوند، بلکه کتک هم می‌خورند. در ۴ سپتامبر ۲۰۲۰، ۱۶ کارگر کرد که از ماضی‌داغی مردین به ساکاریا رفته بودند، مورد حمله کارفرما و روستاییان قرار گرفتند. بر اساس اظهارات کارگران، کارفرما آن‌ها را «گله سگ» خطاب کرده بود. در سال ۲۰۱۸، قدیر ساکچی، ۳۹ ساله، که در خیابانی در ساکاریا به‌خاطر صحبت‌کردن به کردی مورد حمله قرار گرفته بود، جان خود را از دست داد.
سه ماه پیش همین صحنه دوباره تکرار شد. بیش از ۷۰ کارگر و خانواده‌هایشان که از جزره و سیلوپی برای برداشت فندق به روستای بکتاشلی در شهرستان آلاپلی از توابع زونگولداک رفته بودند، در ۲۲ و ۲۳ آگوست، در عرض دو روز دو بار با چوب و سنگ مورد حمله قرار گرفتند. در تصاویر منتشرشده، کودکانی که در پشت کامیونت نشسته بودند نیز هدف پرتاب چوب و سنگ شده بودند.
در کارگاه‌های ساختمانی هم وضعیت فرق نمی‌کند. در سال ۲۰۱۷ در نالیهان، کارگران کردی که اکثرشان اهل بینگول بودند و در پروژه ساختمانی TOKİ کار می‌کردند، مورد حمله گروهی نزدیک به ۱۰۰ نفر قرار گرفتند؛ این گروه یکی از کارگران را از بالکن ساختمان به پایین پرت کرد. در بدروم نیز سه کارگر اهل کورتالان از توابع سیرت، به‌خاطر صحبت‌کردن به کردی در کارگاه، با تفنگ ساچمه‌ای، قمه و میله آهنی مورد حمله قرار گرفتند.
نام کسانی که از داربست سقوط می‌کنند، بیشتر وقت‌ها حتی خبر هم نمی‌شود. بر اساس آمار گروه بررسی بهداشت و امنیت کار (İSİG)، در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶ دست‌کم ۸۳۵ کارگر جان خود را از دست دادند. بخش‌های ساخت‌وساز و کشاورزی بیشترین تلفات را داشته‌اند.
کارگاه‌های شن‌پاشی شلوار جین هم داستان دیگری‌اند. در دهه ۲۰۰۰، جوانان در کارگاه‌های زیرزمینی استانبول با شن، پارچه جین کهنه می‌کردند و ریه‌هایشان را از دست می‌دادند. تعداد قربانیان سیلیکوزیس تنها از شهرستان کارلی‌اووا در بینگول، تا ماه مه امسال به ۳۲ نفر رسیده است؛ ۳۲ جوان، تنها از یک شهرستان، به خاک سپرده شده‌اند.
حالا این تصویر را در کنار تریبون آنتالیا قرار دهید. به فرزندان مردمی که روستاهایشان به آتش کشیده شده، در باغ‌های فندق کتک خورده‌اند، از داربست سقوط کرده‌اند و ریه‌هایشان را در کارگاه‌های جین از دست داده‌اند، گفته می‌شود: «از هوا، آب و خاک خودتان دفاع کنید». گویی خودشان بودند که آن روستاها را تخلیه کردند؛ گویی از سر خوشی به راه‌های دریای سیاه افتاده بودند.
جمله‌ای از گفتار این اجلاس را به یاد بیاورید: اگر صنایع عظیم و شرکت‌های بزرگتان نباشد، دیگر نیازی به نفت هم نخواهید داشت. جمله‌ای درست. اما در کردستان صنعت عظیمی وجود ندارد؛ سهم کردستان این بود که ارزان‌ترین کارگر همان صنایع باشد. مشکل استان‌های کرد، میزان انتشار کربن نیست؛ مشکل، روستاهای به‌آتش‌کشیده‌شده، جنگل‌های بریده‌شده، سدها، معادن سنگ و کشاورزی نابودشده است. یعنی باز هم سیاست.
جداکردن محیط‌زیست از مسئله کرد و تبدیل آن به یک عنوان جهانی، ظریف‌ترین راه برای نگفتن مسئله کرد است. هیچ‌کس نمی‌گوید «از آموزش به زبان کردی دست کشیدیم»؛ فقط دیگر درباره چیز دیگری صحبت می‌شود. پایگاه اجتماعی مشغول نگه داشته می‌شود و انرژی‌اش به سوی دیگری هدایت می‌شود.
نتیجه‌ای که من از این تصویر می‌گیرم این است: اجلاس آنتالیا چیزی بیش از یک گردهمایی اقلیمی است؛ تلاشی است برای تغییر واژگان خواسته‌های سوژه سیاسی کرد. به‌جای «حقوق ملی»، از «خلق‌ها»؛ به‌جای «تعیین وضعیت»، از «فضاهای زیستی»؛ و به‌جای «کردستان»، از «سیاره» سخن گفته می‌شود.
محیط‌زیست مسئله کردها هم هست. اما حافظه زیست‌محیطی این مردم نه از یخچال‌های طبیعی، بلکه از روستای در حال سوختنشان آغاز می‌شود. تریبون اقلیمی‌ای که از حق بازگشت به روستاهای تخلیه‌شده، از جنگل‌های درسیم و از کارگر کتک‌خورده در باغ فندق سخن نمی‌گوید، آنچه بر سر کردها آمده را بازگو نمی‌کند؛ بلکه آن را پنهان می‌کند.
دیدگاه‌های این نوشته از آنِ نویسنده است؛ ممکن است با سیاست تحریریهٔ Rastinews همسو باشد یا نباشد. Rastinews سکویی آزاد و گشوده به دیدگاه‌های گوناگون است.