پرونده موسی عنتر: عمری ۷۲ ساله، ۱۱ سال و نیم زندان، قتلی که پس از ۳۴ سال بی‌پاسخ ماند
موسی عنتر که در سال ۱۹۵۹ به دلیل سرودن شعری به زبان کردی با درخواست اعدام محاکمه شده بود، در سال ۱۹۹۲ در آمد کشته شد. با وجود گزارش سوسورلوک، اعترافات و رأی دادگاه اروپایی حقوق بشر، این پرونده در سال ۲۰۲۲ به دلیل مرور زمان مختومه اعلام شد.
Rastinewsموسی عنتر (آپê موسی)، نویسنده و روزنامه‌نگار کرد، در ۲۰ سپتامبر ۱۹۹۲ در محله سیرانتپه آمد با شلیک گلوله کشته شد؛ او در آن زمان ۷۲ سال داشت و ۱۱ سال و نیم از عمرش را در زندان گذرانده بود. او به دلیل سرودن شعری به زبان کردی با درخواست اعدام محاکمه شده بود، در دو کودتای نظامی بازداشت شده بود و در دورانی که زبان کردی از عرصه عمومی حذف شده بود، فرهنگ لغت کردی-ترکی تألیف کرده بود.
این گزارش زندگی عنتر، نظام حقوقی دوران او و روند قضایی ۳۴ سالهای را که پس از قتل او طی شد بررسی می‌کند. هدف نشان دادن این است که فراتر از یک قتل واحد، چگونه یک زبان و یک سنت مطبوعاتی مجازات شدند.
از زیڤینگê تا استانبول
عنتر در سال ۱۹۲۰ در روستای زیڤینگê (اسکی‌مغاره) وابسته به شهرستان نصیبین ماردین به دنیا آمد. او در کودکی پدرش را از دست داد. مادرش، فسلا خانم، مختار روستا بود.
او دوره ابتدایی را در ماردین و دوره متوسطه و دبیرستان را به‌صورت شبانه‌روزی در آدانا گذراند. سپس در دانشکده حقوق دانشگاه استانبول ثبت‌نام کرد، اما تحصیلش را نیمه‌کاره رها کرد. در استانبول با دانشجویان و روشنفکران کرد ارتباط برقرار کرد.
نخستین بازداشت او در دوران دانشجویی، هم‌زمان با رخدادهای درسیم در سالهای ۱۹۳۷-۱۹۳۸ رخ داد. به گفته برخی منابع، او به اتهام توهین به مادر مصطفی کمال آتاتورک ۴۵ روز بازداشت شد. او برای دانشجویان کم‌بضاعت کرد که به استانبول می‌آمدند، خوابگاه‌های دانشجویی «دجله»، «فرات» و خوابگاه دخترانه را بنیان‌گذاری کرد. در نشریات «شرق پستا» (Şark Postası) و «دیجله قایناغی» (Dicle Kaynağı) نیز به نوشتن پرداخت.
۱۹۵۹: یک شعر، یک درخواست اعدام
عنتر به همراه جانیپ ییلدیریم و یوسف عزیزاوغلو روزنامه «ایلری یورت» را در دیاربکر منتشر کرد. شعر کردی «قیمل» که در سال ۱۹۵۹ در این روزنامه چاپ شد، بازتاب گسترده‌ای یافت. این شعر با محوریت حشره‌ای به نام «قیمل» که محصولات کشاورزی را در جنوب‌شرق ترکیه از بین می‌برد، هجویه‌ای بود که رها شدن دهقانان به سرنوشت خود را نقد می‌کرد.
در ۱۷ دسامبر ۱۹۵۹، پنجاه روشنفکر و دانشجوی کرد بازداشت شدند. دادستان خواستار مجازات اعدام شد و متهمان در سلول‌های هربیه نگه‌داری شدند. یکی از بازداشت‌شدگان، محمد امین باتو، در سلول بر اثر سل جان باخت. به همین دلیل این پرونده در تاریخ با نام «پرونده ۴۹ نفر» ثبت شد.
عنتر پس از عفو عمومی که به دنبال کودتای ۲۷ مه ۱۹۶۰ صادر شد، آزاد گردید.
دهه ۱۹۶۰: سازمان‌دهی، انتخابات، فرهنگ لغت
عنتر پس از آزادی از زندان، در نشریات «دنگ»، «باریش دونیاسی» و «یön» قلم زد. در سال ۱۹۶۳ در «پرونده ۲۳ نفر» محاکمه و بار دیگر روانه زندان شد. به گزارش روداو، او همراه با مصطفی رمضی بوجاق، یوسف عزیزاوغلو، ضیاء شرف‌خانوغلو و فائق بوجاق یک انجمن کردی نیز تأسیس کرد.
در انتخابات سال ۱۹۶۵، او نامزد حزب کارگران ترکیه (TİP) از ماردین بود. به دلیل تغییر نامزد در آخرین لحظه، به‌صورت مستقل در انتخابات شرکت کرد. در سال ۱۹۶۷، فرهنگ لغت کردی-ترکی «فه‌رهه‌نگا کوردی-تیرکی» منتشر شد. گفته می‌شود در همان سال به تبعید فرستاده شد.
عنتر یکی از بنیان‌گذاران کانون‌های فرهنگی انقلابی شرق (DDKO) بود. در سال ۱۹۷۰ در پرونده DDKO محاکمه شد.
دو کودتا، دو بار بازداشت
در ۱۲ مارس ۱۹۷۱ بار دیگر بازداشت شد و سه سال در زندان نظامی سیرانتپه ماند. پس از کودتای ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰، به اتهام «تبلیغات کردگرایانه» بازداشت و به زندان نصیبین فرستاده شد. یک سال بعد آزاد شد.
عنتر در طول زندگی‌اش در زندان‌های مامک، سلطان‌احمد، بالمومجو، سیرانتپه و نصیبین به سر برد. مجموع دوران حبس او ۱۱ سال و نیم گزارش شده است. او به دلیل نوشته‌ها و اندیشه‌هایش بارها تحت بازجویی قرار گرفت.
نوشتن فرهنگ لغت به زبانی ممنوعه
در دورانی که عنتر زندگی می‌کرد، زبان کردی نه‌تنها یک مسئله فرهنگی، بلکه یک ممنوعیت قانونی بود. دولت کودتای ۱۲ سپتامبر، در ۱۹ اکتبر ۱۹۸۳ قانون شماره ۲۹۳۲ با عنوان «قانون انتشارات به زبان‌هایی غیر از ترکی» را تصویب کرد. این قانون بیان اندیشه و انتشار آن را به زبان‌هایی غیر از زبان رسمی نخست کشورها ممنوع می‌کرد. با این تعریف، زبان کردی عملاً زبانی ممنوعه شد.
به گفته انجمن حقوق بشر ترکیه (İHD)، این قانون حتی استفاده از زبان کردی در زندگی خصوصی را نیز ممنوع کرده بود. این قانون در آوریل ۱۹۹۱ لغو شد. با این حال به گفته İHD، طبق قانون اساسی، ترکی همچنان تنها زبان رسمی کشور است و محدودیت‌های زیادی برای استفاده از دیگر زبان‌ها در آموزش، رسانه و زندگی سیاسی وجود دارد.
کار عنتر بر روی فرهنگ لغت کردی در سایه همین ممنوعیت‌ها انجام شد.
۱۹۹۰ تا ۱۹۹۲: حزب زحمت خلق، مرکز فرهنگی میان‌رودان و روزنامه آزگور گوندم
عنتر یکی از ۸۱ عضو بنیان‌گذار حزب زحمت خلق (HEP) بود که در سال ۱۹۹۰ تأسیس شد. او در تأسیس مرکز فرهنگی میان‌رودان (۱۹۹۱) و انستیتوی کرد استانبول (۱۹۹۲) نقش پیشرو داشت. کتاب‌های «خاطرات من» (۱۹۹۱) و «وقایع‌نامه» (۱۹۹۲) از او منتشر شد.
در دوران نزدیک به مرگش، او در روزنامه‌های «آزگور گوندم» و «یئنی اولکه» می‌نوشت. آزگور گوندم در ۳۰ مه ۱۹۹۲ انتشار خود را آغاز کرده و در ۱۴ آوریل ۱۹۹۴ تعطیل شده بود. این روزنامه تخلیه اجباری روستاها، اعدام‌های ماورای قضایی و اتهامات شکنجه در بازداشت را پوشش می‌داد.
فصل مرگ: ۱۹۹۲
سالی که عنتر کشته شد، سالی بود که مرگ در استان‌های کردنشین به امری عادی بدل شده بود. بر اساس فهرست انجمن روزنامه‌نگاران ترکیه، از ۱۴ روزنامه‌نگاری که در سال ۱۹۹۲ کشته شدند، ۱۳ نفر در استان‌های شرق و جنوب‌شرق کشور جان باختند.
طبق گزارش‌های İHD، شمار مخالفانی که در استان‌های کردنشین قربانی قتل‌های ناشناس شدند، در سال ۱۹۹۲ به ۳۶۲ نفر، در سال ۱۹۹۳ به ۴۶۷ نفر و در سال ۱۹۹۴ به ۴۲۳ نفر رسید. بخش قابل توجهی از قربانیان را سیاستمداران، روزنامه‌نگاران و روشنفکران نزدیک به جنبش سیاسی کردی تشکیل می‌دادند.
نوشته‌ای که پس از مرگ حسین دنیز نوشت
حسین دنیز، خبرنگار و نویسنده آزگور گوندم و خواهرزاده عنتر، در ۹ اوت ۱۹۹۲ در یک حمله مسلحانه جان باخت. عنتر در ۱۳ اوت ۱۹۹۲ در ستون خود خطاب به او نوشت. او نوشت که نمی‌تواند بگوید «تو مردی»، چرا که گفتن این جمله او را در احساس اینکه گویی خودش او را کشته است، فرو می‌برد.
عنتر با نوشتن عبارت کردی «Ez xale te me» (من دایی توام)، گفت تا زمانی که زنده است به جای او خواهد نوشت. او افزود که اگر خودش نیز کشته شود، به او خواهد پیوست.
۳۸ روز پس از این نوشته، عنتر کشته شد.
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۲: سیرانتپه
عنتر در ۲۰ سپتامبر ۱۹۹۲ برای شرکت در جشنواره فرهنگ و هنر در آمد حضور داشت. او روز را در جشنواره گذراند و کتاب‌هایش را امضا کرد. شامگاه، در سیرانتپه، خیابان ۴۴۲ محله جمهوریت، همراه با خواهرزاده‌اش اورهان میروغلو مورد حمله مسلحانه قرار گرفت. عنتر جان باخت و میروغلو زخمی شد.
دیجله عنتر، پسر او، و سلیم اوکچواوغلو، وکیل خانواده، می‌گویند که پس از قتل، برای مدت طولانی هیچ گام مؤثری در تحقیقات برداشته نشد.
تحقیقات: از «قاتل ناشناس» تا سوسورلوک
تحقیقاتی که دادگاه امنیت دولتی دیاربکر آغاز کرده بود، سال‌ها با عنوان «قاتل ناشناس» بلاتکلیف ماند. گزارش سوسورلوک که به درخواست مسعود ییلمظ، نخست‌وزیر وقت، توسط کوتلو ساواش، رئیس هیئت بازرسی نخست‌وزیری، تهیه شد، اعلام کرد که این قتل توسط محمود ییلدیریم، معروف به رمز «یشیل»، طراحی و اجرا شده است.
خانواده عنتر، به دلیل عدم انجام تحقیقات مؤثر، در ۲۲ فوریه ۲۰۰۰ به دادگاه اروپایی حقوق بشر شکایت کردند. این دادگاه رأی داد که حق حیات هم از نظر ماهوی و هم از نظر شکلی نقض شده است. در این رأی آمده بود شواهد جدی وجود دارد که نشان می‌دهد این قتل با اطلاع مقامات دولتی انجام شده و شواهدی مانند گزارش سوسورلوک توسط مقامات مورد استفاده قرار نگرفته است. ترکیه به پرداخت غرامت محکوم شد.
اعترافات آیگان و بازگشایی پرونده در سال ۲۰۰۹
اعترافات عبدالقادر آیگان (با نام مستعار عزیز توران)، مأمور سابق اعتراف‌کننده مقیم سوئد، در سال ۲۰۰۴ با عنوان «این است تیمی که آپê موسی را کشت» در روزنامه «اولکه‌ده آزگور گوندم» منتشر شد. آیگان گفت که عضو تیم ژیتم مسئول این قتل بوده و طراحی آن را محمود ییلدیریم بر عهده داشته است. علیه مالک و مدیر مسئول روزنامه‌ای که این اعترافات را منتشر کرده بود، پرونده‌ای تشکیل شد.
دادستانی کل دارای اختیارات ویژه دیاربکر در سال ۲۰۰۹، اعترافات آیگان را به‌عنوان «اطلاع‌رسانی جدید» پذیرفت و پرونده را ۱۷ سال پس از قتل دوباره گشود. برای جمیل ایشیک، علی اوزانسوی، آیگان، حامد ییلدیریم و محمود ییلدیریم حکم بازداشت صادر شد. حامد ییلدیریم در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۲ در شرناق بازداشت شد.
پرونده‌ای که دو ماه مانده به مرور زمان گشوده شد
این پرونده در سال ۲۰۱۳، دو ماه پیش از فرارسیدن مرور زمان، رسماً گشوده شد. کیفرخواست در ۵ ژوئیه ۲۰۱۳ توسط دادگاه کیفری عالی شماره ۷ دیاربکر پذیرفته شد. برای محمود ییلدیریم، آیگان، سرهنگ بازنشسته ساواش گورکچی و حامد ییلدیریم، حبس ابد تشدیدشده و ۲۰ سال حبس درخواست شد. اتهامات آنان «قتل عمد با پیش‌بینی قبلی» و «تحریک مردم به قیام مسلحانه» بود.
این پرونده در سال ۲۰۱۵ به بهانه «امنیتی» به آنکارا منتقل و با پرونده اصلی ژیتم که ۱۱ متهم داشت ادغام شد. شمار متهمان افزایش یافت، متهمان فراری دستگیر نشدند و اظهارات آیگان که در سوئد بود گرفته نشد. سلیم اوکچواوغلو، وکیل خانواده عنتر، خواستار جدا شدن این پرونده که به مرور زمان نزدیک بود از پرونده اصلی شد. دادگاه کیفری عالی شماره ۶ آنکارا این درخواست را رد کرد.
در جلسه‌ای که سه ماه مانده به مرور زمان برگزار شد، رئیس دادگاه اعلام کرد که هنوز پاسخی از وزارت دادگستری درباره نامه استنابه‌ای که برای آیگان به خارج از کشور ارسال شده، دریافت نشده است. او افزود که به احکام جلب صادرشده برای آیگان، محمود ییلدیریم، محسن گول و محمد زاهد قره‌دنیز نیز پاسخی داده نشده است. جلسه دادگاه به ۲۰ ژوئن موکول شد.
۲۱ سپتامبر ۲۰۲۲: مرور زمان
دادگاه کیفری عالی شماره ۶ آنکارا در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۲، یک روز پس از سالگرد مرگ عنتر، پرونده را به دلیل مرور زمان مختومه اعلام کرد. دادگاه با این استدلال که اقدامات منجر به قتل عنتر و آیتن اوزتورک در سال ۱۹۹۲ رخ داده، اعلام کرد که مهلت ۳۰ ساله مرور زمان مندرج در قانون مجازات ترکیه شماره ۷۶۵ (قدیم) به پایان رسیده است. پرونده ژیتم در پرونده‌ای مجزا ادامه یافت.
خانواده عنتر و حقوق‌دانان استدلال کرده بودند که این قتل باید «جنایت علیه بشریت» شناخته شود و مشمول مرور زمان نشود. دادگاه بر اساس نظر دادستانی رأی داد.
پس از صدور این رأی، اعلام شد که پرونده به مرحله استیناف رفته است. وضعیت فعلی این مرحله توسط رستی تأیید نشده است.
مرکز حافظه: ده پرونده، یک نتیجه
اسرا قیلیچ، وکیل برنامه مطالعات حقوقی مرکز حافظه، در اظهاراتی در سال ۲۰۲۴ گفت که از میان ده پرونده مربوط به جنایات دهه ۱۹۹۰، همگی یا با مرور زمان یا با تبرئه به پایان رسیده‌اند. او گفت که دو پرونده دیگر نیز در خطر مرور زمان قرار دارند. اوزتورک تورک‌دوغان، فعال حقوق بشر، نیز گفت که قتل عنتر باید در چارچوب «جنایت علیه بشریت» بررسی شود.
اوت ۲۰۲۶: درخواست بازگشایی پرونده
رخشان یوروزلو، دختر عنتر، از طریق وکیلش بیشار عبدی آلیناک، در اوت ۲۰۲۶ درخواست بازگشایی پرونده‌ای را که در سال ۲۰۲۲ مشمول مرور زمان شده بود، ارائه کرد. در این دادخواست، تکمیل تحقیقاتی که در جریان بازپرسی و دادرسی ناقص مانده بود، خواسته شد. همچنین درخواست شد شواهد فیزیکی موجود در پرونده با روش‌های نوین علوم جنایی و بررسی‌های کیفرشناسی مورد ارزیابی مجدد قرار گیرد.
سی‌وچهارمین سالگرد: «برای صلح باید قتل‌های ناشناس روشن شود»
مراسم یادبودی به ابتکار انجمن روزنامه‌نگاران دجله-فرات (DFG) امروز در همان خیابانی که عنتر کشته شد برگزار شد. خانواده او، روزنامه‌نگاران و نمایندگان احزاب سیاسی و سازمان‌های جامعه مدنی در این مراسم حضور داشتند. مراسم یادبود دوم، ساعت ۱۶:۰۰ بر سر مزار او در محله آکارسو (ستیلیلê) وابسته به نصیبین برگزار خواهد شد.
فخرالدین قیلیچ، عضو DFG، گفت که ساختارهای پشت این قتل هنوز شناسایی نشده‌اند. او افزود که در روزهایی که از صلح سخن گفته می‌شود، باید قتل‌های ناشناس روشن شوند.
سلچوک میزراقلی، هم‌شهردار پیشین کلانشهر دیاربکر، گفت که اگر قاتلان عنتر همچنان آزادند، عدالت هنوز کامل نشده است. او افزود که بدون تحقق عدالت، صلح برقرار نخواهد شد. دیجله عنتر، پسر عنتر، نیز گفت که خانواده هر سال به برگزاری این مراسم ادامه خواهد داد.
حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (DEM) نیز خواستار رویارویی با گذشته در چارچوب «روند صلح و جامعه دموکراتیک» شد. این حزب گفت که مسئولان قتل‌های «فاعل شناخته‌شده»، به‌ویژه قتل عنتر، باید پاسخگو باشند.
دغدغه عنتر و «خطوط قرمز» امروز
موضوعی که عنتر عمرش را وقف آن کرد، زبان کردی بود. امروز مهمت اوچوم، مشاور ارشد رئیس‌جمهور ترکیه، در یادداشتی در «آ آ آنالیز»، ترکی را به‌عنوان زبان رسمی و زبان آموزش اجباری در میان «خطوط قرمز» قانون اساسی جدید برشمرد. در این فهرست جایی برای زبان کردی در نظر گرفته نشده بود.
ماده ۴۲ قانون اساسی ۱۹۸۲ نیز تصریح می‌کند که هیچ زبانی جز ترکی را نمی‌توان در مؤسسات آموزشی به شهروندان ترک به‌عنوان زبان مادری تدریس کرد.
در روژاوا، زبان کردی تنها به‌عنوان درسی اختیاری و در حد ۳ ساعت به رسمیت شناخته شده است؛ دانش‌آموزان روژاوا پیش‌تر برای آموزش به زبان مادری کردی خود به خیابان‌ها آمده بودند.