گفتگوی ویژه فارین‌پالیسی با سیپان همو، فرمانده پیشین قسد
سیپان همو، معاون وزیر دفاع سوریه، در گفت‌وگو با هانا دیویس از نشریه آمریکایی فارین پالیسی تأیید کرد که تنها چهار تیپ از قسد به ارتش سوریه پیوسته و وضعیت بیش از ۵۰ هزار رزمنده همچنان نامشخص است.
Rastinewsسیپان همو، معاون وزیر دفاع سوریه، در گفت‌وگو با هانا دیویس، خبرنگار نشریه معتبر آمریکایی فارین پالیسی، تأیید کرد که تنها چهار تیپ از نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) به ارتش سوریه پیوسته‌اند و وضعیت بیش از ۵۰ هزار رزمنده همچنان نامشخص است.
همو گفت: «تأیید می‌کنم که چهار تیپ از تیپ‌های سابق قسد به ارتش سوریه پیوسته‌اند. تیپ‌های حسکه، قامیشلی و دیریک اکنون زیرمجموعه لشکر ۶۰ ارتش سوریه در حلب فعالیت می‌کنند و تیپ کوبانی (عین العرب) نیز به لشکر ۷۲ ملحق شده است.» به گفته او، هر تیپ حدود ۱۳۰۰ سرباز دارد که از این میان ۵۰۰ تا ۷۵۰ نفر در واحدهایی مانند پهپاد و سامانه‌های پدافندی مشغول به کارند. همو همچنین گفت حقوق این نیروها از حدود سه ماه پیش به‌طور منظم پرداخت می‌شود.
با این حال، نیروهای ادغام‌شده تنها بخش کوچکی از قسد را تشکیل می‌دهند و ده‌ها هزار رزمنده همچنان بیرون از این روند مانده‌اند. قسد که حدود ۶۰ هزار نیرو دارد، وضعیت و حقوق آینده بیش از ۵۰ هزار نفر از اعضای خود را همچنان نامشخص می‌بیند. یکی از دشوارترین موضوعات مذاکرات، سرنوشت یگان‌های مدافع زنان (YPJ) است که کاملاً از زنان تشکیل شده‌اند.
همو گفت دولت سوریه حاضر به پذیرش زنان در ارتش نیست، زیرا این موضوع با اصول و باورهای آن هم‌خوانی ندارد.
یگان‌های مدافع زنان بخشی جدایی‌ناپذیر از قسد بودند، اما دولت تنها پیشنهاد ادغام آنان در نیروهای امنیتی محلی را مطرح کرده است. به گفته همو، این اقدام توان نظامی این نیروها را به‌شدت تضعیف خواهد کرد.
در بازدید از یک پایگاه کوچک یگان‌های مدافع زنان در بیابان‌های حسکه، حدود ۱۵۰ رزمنده دیده شدند که در حال آموزش، زندگی و مطالعه آموزه‌های عبدالله اوجالان بودند. این پایگاه که به یاد فرمانده پیشین‌اش، «شهید کوچر»، که در درگیری‌های ژانویه کشته شد، نام‌گذاری شده، زیر فرماندهی روان کوبانی، تنها ۲۶ ساله، اداره می‌شود. کوبانی که پس از تصرف رقه توسط داعش در سال ۲۰۱۴ خانه خود را ترک کرد، در ۱۴ سالگی به صفوف یگان‌های مدافع زنان در کوبانی پیوست. او گفت در حمله پهپادی ترکیه به سرکانیه (رأس العین)، نزدیک مرز ترکیه، در سال ۲۰۱۹ از ناحیه آرنج مجروح شده است.
کوبانی گفت: «الشرع به ما پیشنهاد داد به نیروی پلیس ملحق شویم، اما این یعنی دست کشیدن از هویت‌مان. تصور کنید خانه‌ای زیبا می‌سازید و یکی می‌آید آن را خراب می‌کند. آنها با ایجاد پلیس زنان، پروژه یگان‌های مدافع زنان را نابود می‌کنند.» او با یادآوری اینکه زنان بیش از یک دهه است در پلیس منطقه حضور دارند، افزود: «ما به‌عنوان یگان‌های مدافع زنان از هویت خود دست نخواهیم کشید. با هر نامی که باشد، می‌خواهیم در قانون اساسی سوریه به‌عنوان یک ارتش به رسمیت شناخته شویم.»
متن کامل گفت‌وگو به شرح زیر است:
در یک پایگاه نظامی سابق آمریکا در بیرون شهر حسکه سوریه، در اوایل ژوئیه با سمیر آسو، معروف به نام مستعار سیپان همو، دیدار کردیم. همو تا ژانویه فرماندهی نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد)، ساختار نظامی به رهبری کردها که با همکاری واشنگتن داعش را برانداخت، بر عهده داشت. او اکنون در دولت احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، سمت معاون نخست‌وزیر برای منطقه شرقی و معاون وزیر دفاع را برعهده دارد و نخستین فرمانده کرد است که به چنین جایگاه نظامی بلندپایه‌ای در حکومت دمشق دست یافته است. در اتاقی که با او دیدار کردیم، میز بزرگی بود که او به‌طور نامرتب پشت آن نشسته بود و تابلوهایی با نشان عقاب سبزرنگ حکومت سوریه دیده می‌شد.
نقش تازه همو، آخرین مرحله از تنش میان دمشق و نظام خودگردانِ با اکثریت کرد را که یک دهه اداره شمال شرق سوریه را برعهده داشته، آشکار می‌کند. پس از ده ماه مذاکرات بی‌نتیجه که در جریان آن واشنگتن حمایت خود را از کردها به سمت دولت سوریه تغییر داد، درگیری‌ها در ژانویه آغاز شد. نیروهای سوریه ظرف ۲۴ ساعت قسد را شکست دادند و ۸۰ درصد از منطقه تحت کنترل کردها را تصرف کردند. در پایان ژانویه، توافقی جامع حاصل شد که طرحی تدریجی برای ادغام نهادهای امنیتی، نظامی و اداری منطقه در دولت سوریه را کلید زد. اما همان‌طور که شش ماه گذشته نشان داده، یکپارچه‌سازی چشم‌انداز خودمختار و چپ‌گرای کردها زیر سلطه حکومتی با ماهیت عمدتاً عربی و اسلام‌گرا، روندی دشوار و پرفراز و نشیب بوده است.
همو با صدایی رسا که از زیر سبیل پرپشتش بیرون می‌آمد، گفت: «اگر آمریکا از موضع سیاسی خود عقب‌نشینی نمی‌کرد، حتی یک وجب از خاک را از دست نمی‌دادیم.» او افزود که پذیرش ادغام قسد در دولت سوریه، هرچند تحت فشار، «رازی نیست» و «تنها راه رسیدن به صلح همین بود.»
در ایست‌بازرسی ورودی شهر عین‌العرب، پرچم سه‌ستاره سوریه در بادی که به سمت جاده صاف بیابانی مرز ترکیه می‌وزید، در اهتزاز بود. رنگ‌های زنده این پرچم با تابلوی فرسوده نیروهای دموکراتیک سوریه تضاد آشکاری داشت. در مسیر منتهی به مرکز شهر، گورستانی در امتداد بزرگراه کشیده شده است. ردیف‌های مرتب قبرها تا افق ادامه دارند و روی هر سنگ قبر عکس یک شهید نصب شده است. در پشت آن، صدها قبر تازه‌کنده‌شده و محصور با آجر، رزمندگان قسد را در بر می‌گیرد که در درگیری‌های ژانویه کشته شدند. در همان نزدیکی، بولدوزری در حال کندن گودالی بزرگ برای بازدفن پیکر رزمندگانی بود که سنگ قبرشان در شهر منبج، تحت کنترل دولت، تخریب شده بود.
در نزدیکی گورستان، پرچم زرد و آبی اداره خودمختار شمال و شرق سوریه (DAANES) همچنان بر فراز یک ساختمان دولتی که نمای آن پر از رد گلوله بود، در اهتزاز بود. فرهان حاجی عیسی، ۶۶ ساله، هم‌رئیس شورای اجرایی کوبانی، در طبقه دوم این ساختمان اظهار داشت که تا «تکمیل روند ادغام» در سمت خود باقی خواهد ماند. در دفتر او پرچم دولت جدید سوریه دیده می‌شد، اما روی اسناد روی میزش همچنان نشان اداره خودمختار شمال و شرق سوریه به چشم می‌خورد.
عیسی گفت: «در حال حاضر ما آماده مذاکره هستیم. جنگ نمی‌خواهیم، خواستار تضمین حقوق‌مان هستیم.» او افزود: «سوریه از رنگ‌های گوناگون تشکیل شده: علوی، دروزی، سنی و کرد. اگر این رنگ‌ها پذیرفته نشوند، صلح واقعی شکل نخواهد گرفت. به همین دلیل بر دولت فشار می‌آوریم تا این واقعیت‌ها را بپذیرد.»
از خودمختاری تا ادغام
منطقه خودمختاری که از دل این مبارزه زاده شد و عموماً با نام روژاوا شناخته می‌شود، بر پایه اصول حکمرانی دموکراتیک، دربردارنده اقوام گوناگون و مدافع برابری جنسیتی بنا شده بود. این نظام تا سطح کمون‌ها گسترش یافت که هر یک دو هم‌رئیس، یک مرد و یک زن، داشتند. اما در عمل، اداره روژاوا همواره به‌طور کامل به این اصول پایبند نبود؛ به‌ویژه در مناطقی با اکثریت عرب مانند رقه، بازداشت‌های خودسرانه، فساد و دیگر نقض حقوق بارها گزارش شد. در این مناطق، ورود نیروهای دولتی در ژانویه به‌مثابه رهایی تلقی شد.
پس از توافق ادغام در ژانویه، کوبانی بیش از یک ماه در محاصره ماند. اینترنت قطع شد و نیروهای دولتی رفت‌وآمد افراد و سوخت را محدود کردند. هرچند تلفات جانی در این مدت به اندازه کشتارهای ساحل سوریه یا سویدا نبود، اما در جریان این عملیات هر دو طرف مرتکب تخلفاتی شدند؛ از جمله بی‌احترامی سربازان دولتی به پیکر کشته‌شدگان کرد، کشتار غیرنظامیان عرب توسط یک رزمنده قسد و غارت و حمله به روستاهای کردنشین.
اگرچه اوضاع تا حد زیادی به ثبات رسیده و آزادی رفت‌وآمد بازگشته، مذاکرات درباره ماهیت عملی و نمادین اداره روزمره منطقه همچنان ادامه دارد. کوبانی اکنون زیرمجموعه استان حلب است و مستقیماً به حلب و از آنجا به دمشق گزارش می‌دهد. عیسی گفت اداره آنان برای حفظ سطح معینی از خودمختاری در چارچوب این نظام متمرکز تلاش می‌کند.
در ژانویه، الشرع فرمانی صادر کرد که زبان کردی را به‌عنوان زبان ملی به رسمیت شناخت، حقوق شهروندی کردهای سوریه را بازگرداند و هویت و اعیاد آنان را تضمین قانونی داد. این اقدام گامی مهم در بازگرداندن آنچه در دوران اسد ممنوعیت زبان کردی و بی‌تابعیتی صدها هزار نفر بود، محسوب می‌شد. اما این فرمان هنوز در قانون اساسی گنجانده نشده و قابل لغو است. در بیشتر تابلوهای رسمی مناطق پرجمعیت کرد، از جمله حسکه و کوبانی، هم عربی و هم کردی دیده می‌شود.
بازتاب دوران تازه و آنان که بیرون مانده‌اند
در مرکز کشمکش بر سر معنای ادغام، چهره‌هایی مانند آلماز رومی، ۳۷ ساله، شهردار جدید کوبانی قرار دارند. رومی که در آوریل به این سمت منصوب شد، از میان فهرست شش‌نفره‌ای که اداره کرد ارائه داده بود، توسط استاندار حلب برگزیده شد. توافق ژانویه، انتصاب مقامات کرد به سمت‌های دولتی را پیش‌بینی کرده بود که تا حد زیادی اجرا شده است.
رومی با درخواست به رسمیت شناختن حقوق کردها در قانون اساسی سوریه گفت: «می‌خواهیم حقوق ما، از جمله زبان، هویت و فرهنگ کردی، در قانون اساسی تضمین شود. می‌خواهیم سوریه‌ای آزاد و دموکراتیک داشته باشیم که در آن، کرد باشد یا عرب، همه از حقوق برابر برخوردار باشند.»
در حدود ۳۲۰ کیلومتری شرق کوبانی، شهر حسکه قرار دارد که در گذشته آن هم زیر ادارهٔ کردها بود. در میدان ورودی شهر، هم پرچم روژاوا و هم پرچم دولت جدید سوریه در اهتزاز است. در ماه ژانویه، نیروهای ارتش سوریه با پشتیبانی نیروهای عشایر عرب به حومهٔ شهر رسیدند اما در ابتدا وارد داخل نشدند.
به گفتهٔ گروه بین‌المللی بحران، توافق ماه ژانویه مقرر می‌کند که هیچ‌یک از طرفین نیروی نظامی به مراکز شهرها اعزام نکند. تابلوی «کاخ دادگستری حسکه» در مرکز شهر تنها به زبان عربی نصب شده است. درست روبه‌روی این تابلو، پرچم بزرگ سوریه و در کنار آن پوستر بزرگی از عبدالله اوجالان، بنیان‌گذار حزب کارگران کردستان (PKK)، به چشم می‌خورد. روی دیوار ساختمان‌های اطراف شعارهایی مانند «PKK»، «روژاوا» و «روژاوا سقوط نخواهد کرد» نوشته شده است. تابلوی تک‌زبانهٔ عربی، اعتراض کسانی را برانگیخته که خواستار ادامهٔ استفادهٔ رسمی از زبان کردی در ادارهٔ منطقه هستند.
مرزهای ادغام نظامی و وضعیت یگان‌های مدافع زنان
در پایگاهی که پیش‌تر آمریکایی بود و در آنجا با سیپان همو گفت‌وگو کردیم، او گفت که مانند بسیاری از هم‌رزمانش در نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد)، در کوه‌های اقلیم کردستان عراق زیر نظر چریک‌های حزب کارگران کردستان آموزش دیده است. او گفت با وجود تلفاتی که در جنگ با داعش متحمل شدند، غرب حمایتی را که به آنکارا و دمشق داده به آنان نداده و همین موضوع به معنای «بازی کردن با کردها» است.
پس از آنکه نیروهای شرع در دسامبر ۲۰۲۴ حکومت را سرنگون کردند، واشنگتن به‌سرعت با دولت جدید همسو شد؛ امری که کردها آن را نوعی رهاشدگی تلقی کردند. همو گفت که حدود یک سال پس از سقوط حکومت، در دسامبر ۲۰۲۵، آمریکا تمام کمک‌های مالی خود به قسد را قطع کرد. تام باراک، نمایندهٔ ویژهٔ آمریکا در امور سوریه، در ۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶ در حساب ایکس خود اعلام کرد که مأموریت قسد به‌عنوان نیروی اصلی مبارزه با داعش تا حد زیادی به پایان رسیده و این وظیفه را دمشق برعهده خواهد گرفت. در ماه آوریل نیز آمریکا آخرین پایگاه خود در شمال‌شرق سوریه را تخلیه کرد.
همو همچنین به فشار ترکیه بر سوریه و نقش آن در ادغام روژاوا در دولت جدید اشاره کرد. او گفت: «آنکارا ما، مردم کرد، را تهدیدی برای امنیت ملی خود می‌داند» و افزود که از زمان توافق ادغام در ماه ژانویه، حملات ترکیه در منطقه متوقف شده است.
همو تأیید کرد که چهار تیپ از تیپ‌های سابق قسد به ارتش سوریه پیوسته‌اند. تیپ‌های حسکه، قامشلی و دیریک زیر نظر لشکر ۶۰ ارتش سوریه در حلب فعالیت می‌کنند، در حالی‌که تیپ کوبانی (عین‌العرب) زیر نظر لشکر ۷۲ قرار دارد. به گفتهٔ همو، هر تیپ ۱٬۳۰۰ سرباز دارد و از میان آنها ۵۰۰ تا ۷۵۰ نفر با تجهیزاتی مانند پهپاد و سامانه‌های پدافندی کار می‌کنند؛ او گفت حقوق‌ها نیز تقریباً سه ماه است که به‌طور منظم پرداخت می‌شود.
با این حال، نیروهای ادغام‌شده تنها بخش کوچکی از قسد را تشکیل می‌دهند و ده‌ها هزار رزمنده همچنان بیرون از این روند مانده‌اند. از میان حدود ۶۰ هزار نیروی قسد، وضعیت بیش از ۵۰ هزار نفر و حقوق آیندهٔ آنها همچنان نامشخص است. یکی از دشوارترین موضوعات مذاکرات، وضعیت یگان‌های مدافع زنان بود که یکسره از زنان تشکیل شده‌اند. همو گفت دولت حاضر نیست زنان را در ارتش بپذیرد، زیرا این کار با اصول و باورهایش هم‌خوانی ندارد.
یگان‌های مدافع زنان بخش جدایی‌ناپذیر قسد بودند، اما دولت تنها پیشنهاد ادغام آنها در نیروهای امنیتی محلی را می‌دهد. به گفتهٔ همو، این اقدام توان نظامی آنها را به‌شدت تضعیف خواهد کرد.
در بازدید از یک پایگاه کوچک یگان‌های مدافع زنان در بیابان‌های حسکه، دیدیم که حدود ۱۵۰ رزمنده در آن آموزش می‌بینند، زندگی می‌کنند و آموزه‌های اوجالان را مطالعه می‌کنند. این پایگاه که به یاد فرمانده‌ای که در درگیری‌های ماه ژانویه کشته شد «شهید کوچرین» نام گرفته، فرماندهی گردانش را روان کوبانی برعهده دارد که تنها ۲۶ سال دارد. کوبانی گفت پس از آنکه داعش در سال ۲۰۱۴ خانه‌اش در رقه را تصرف کرد، خانواده را ترک کرد و در ۱۴ سالگی در شهر کوبانی به صفوف یگان‌های مدافع زنان پیوست؛ او افزود که در سال ۲۰۱۹ در حمله‌ای با پهپاد ترکیه در سری‌کانیه (رأس‌العین) در مرز ترکیه، از ناحیهٔ آرنج مجروح شده است.
کوبانی گفت: «شرع به ما پیشنهاد داد که به نیروی پلیس ملحق شویم، اما این یعنی دست کشیدن از هویت‌مان. تصور کنید خانه‌ای زیبا می‌سازید و کسی می‌آید آن را خراب می‌کند. آنها با ایجاد پلیس زنان، پروژهٔ یگان‌های مدافع زنان را از بین می‌برند.» او با یادآوری اینکه زنان از بیش از یک دهه پیش در نیروی پلیس منطقه حضور داشته‌اند، افزود: «ما به‌عنوان یگان‌های مدافع زنان از هویت خود دست نخواهیم کشید. فارغ از اینکه نامش چه باشد، می‌خواهیم در قانون اساسی سوریه به‌عنوان یک نیرو (ارتش) به رسمیت شناخته شویم.»
خواسته‌های جناح سیاسی
در قامشلی، پایتخت سابق ادارهٔ کردها، پروین یوسف، هم‌ریاست حزب اتحاد دموکراتیک (PYD)، در گفت‌وگو با ما گفت که او نیز در مذاکرات ادغام شرکت داشته است. یوسف که ۴۰ سال دارد و هم‌ریاست PYD، حزب سیاسی غالب کرد در ادارهٔ روژاوا، را برعهده دارد، تأکید کرد که یکی از مهم‌ترین خواسته‌های حزبش تغییر نام کشور از «جمهوری عربی سوریه» به «جمهوری سوریه» است. این حزب، با ناکافی دانستن اختصاص تنها ۱۱ کرسی از ۲۱۰ کرسی پارلمان به کردها که ۲۰ درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، آخرین انتخابات پارلمانی کشور را تحریم کرد. یوسف گفت: «لازم نیست هر چیزی را که در روند ادغام بر ما تحمیل می‌شود بپذیریم. این وظیفهٔ PYD است.»
یوسف گفت با وجود همهٔ موانع، همچنان امیدوار است حزبش بتواند نقش خود را ادامه دهد. او با اشاره به اینکه برخلاف دوران اسد، که در آن احزاب کرد ممنوع بودند، حزبش برای نخستین‌بار توانسته در دمشق فعالیت کند و خود را به افکار عمومی سوریه معرفی کند، گفت: «اکنون دست‌کم می‌توانیم برای فعالیت به شکلی درست، مجوز بگیریم.»
یوسف در پایان گفت: «در دمشق با بسیاری از محافل سیاسی دیدار کردیم. پیش از این آنها کردها را نمی‌شناختند. می‌بینیم که این روند ادغام فرصتی پدید آورده تا نشان دهیم شهروند سوریه هستیم. اکنون مبارزه و تلاش ما اهمیت بیشتری پیدا کرده است.»