۲ آگوست؛ روزی که اروپا دیر هنگام نسلکشی روما و سینتیها را به رسمیت شناخت
به رسمیت شناختن نسلکشی روما و سینتیها در دوران آلمان نازی، که جان نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر را گرفت، از سوی آلمان دههها به طول انجامید.
Rastinewsنسلکشی روما و سینتیها در دوران آلمان نازی جان نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر را گرفت، اما به رسمیت شناختن این واقعیت از سوی آلمان دههها به طول انجامید. تبدیل شدن «روز یادبود هولوکاست روما و سینتیهای اروپا» که هر سال در ۲ آگوست برگزار میشود، به یک روز یادبود رسمی در آلمان و اروپا نیز سالها زمان برد.
با ابتکار سازمانهای رومای لهستانی، در ۲ آگوست ۱۹۹۴ مراسمی گسترده در بنای یادبود آشویتس برگزار شد که برای نخستینبار «برچیده شدن» اردوگاه موسوم به «کولیها» در بیرکنائو را گرامی میداشت. این اقدام در شب ۲ به ۳ آگوست ۱۹۴۴ انجام شده بود. پیش از آن نیز هزاران نفر در این اردوگاه بر اثر سوءتغذیه، بیماری و شیوع اپیدمیها جان باخته بودند. در آن شب، هزاران روما و سینتی که نازیهای آلمانی در اردوگاه نگه داشته بودند، در اتاقهای گاز کشته، تیرباران یا با ضربوشتم به قتل رسیدند.
در محوطه یادبود برلین، بلوکهای سنگی عمودی که تصویر روما و سینتیهای کشتهشده در دوران نازی روی آنها حک شده، در کنار هم قرار گرفتهاند و در پسزمینه درختانی دیده میشود.
۲ آگوست از سال ۲۰۱۵ به ابتکار پارلمان اروپا، بهعنوان روز یادبود نسلکشی روما و سینتیهای اروپا شناخته میشود.
در آلمان و دیگر کشورهای اروپایی، مراسم رسمی با حضور نمایندگان دولتها برگزار میشود. نمایندگان برخی دولتهای اروپایی نیز در ۲ آگوست به بنای یادبود آشویتس میروند.
با این حال، بیشتر مراسم یادبود در خاک خود کشورها برگزار میشود؛ در رأس آنها کشورهای اروپای مرکزی و جنوبشرقی قرار دارند، زیرا سیاست نابودسازی نازیها بارها روماها را در این مناطق هدف قرار داده بود. امروز در برخی از این کشورها، در مراسم یادبود، روماستیزی و پیامدهای کنونی آن نیز مطرح میشود.
لهستان: ۱۵ سال روز یادبود رسمی
در لهستان که حدود ۳۰ هزار روما در آن زندگی میکنند، ۲ آگوست از سال ۲۰۱۱ روز یادبود رسمی است. نمایندگان پارلمان و دولت نیز بهطور منظم در مراسم بنای یادبود آشویتس شرکت میکنند.
مراسم یادبود مهم دیگری هر سال در ۳ ژوئیه در روستای شچوروا، در شرق کراکوف، برگزار میشود. در این مراسم، قربانیان کشتاری که آلمانها در سال ۱۹۴۳ علیه روماهای لهستانی مرتکب شدند، گرامی داشته میشوند. نخستین بنای یادبود اروپا برای قربانیان نسلکشی روما در سال ۱۹۵۶ در شچوروا برپا شده بود.
در دیگر شهرهای کوچک و روستاهای جنوبشرقی لهستان نیز هر تابستان، روماهای لهستانی کشتهشده در دوران اشغال آلمان گرامی داشته میشوند.
کارل اشتویکا در ورودی اردوگاه پیشین آشویتس-بیرکنائو زانو زده است. در برابرش دروازه سیمخاردار باز، و در پسزمینه افرادی که در مراسم یادبود شرکت کردهاند و محوطه اردوگاه دیده میشود.
کارل اشتویکا، سینتی اتریشی که در ۱۱ سالگی به آشویتس تبعید شده بود، سالها بعد در ورودی اردوگاه پیشین موسوم به «کولیها» یاد کشتهشدگان را گرامی میدارد. این سفر اشتویکا به لهستان، نمادی از انتقال حافظه نسلکشی از طریق شهادت بازماندگان از نسلی به نسل دیگر است.عکس: Bednarczyk/dpa/picture alliance
چک: مزرعه پرورش خوک پیشین، امروز محوطه یادبود
در جمهوری چک که حدود ۲۵۰ هزار روما در آن زندگی میکنند نیز از سال ۲۰۱۵ قربانیان در ۲ آگوست بهطور رسمی گرامی داشته میشوند. مهمترین مراسم در لتی، در جنوب پراگ، برگزار میشود. نازیهای آلمانی در سال ۱۹۴۰ در این منطقه اردوگاهی برپا کرده و از سال ۱۹۴۲ خانوادههای روما را به آنجا تبعید کرده بودند.
پس از جنگ، محوطه اردوگاه بهعنوان مزرعه پرورش خوک مورد استفاده قرار گرفت. پس از مناقشات طولانی، این واحد در سال ۲۰۱۸ تعطیل و منطقه به محوطه یادبود تبدیل شد. در افتتاحیه آوریل ۲۰۲۴، پتر پاول، رئیسجمهور چک، و پتر فیالا، نخستوزیر وقت این کشور، نیز حضور داشتند. محوطه یادبود دیگر، هودونین در شمال برنو است. در این منطقه نیز در سالهای ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۳ اردوگاهی آلمانی برای روماها دایر بود. تبعید دستهجمعی روماها از این منطقه به اردوگاه آشویتس در ۲۱ آگوست ۱۹۴۳ نیز در همینجا گرامی داشته میشود.
در ماکتی که اردوگاه پیشین روما در لتی را نشان میدهد، در محوطهای محصور با نرده، شمار زیادی سربازخانه و ساختمان دیده میشود. این ماکت چیدمان اردوگاه را از بالا نشان میدهد.
اسلواکی: روز یادبود رسمی از سال ۲۰۰۵
در اسلواکی که حدود نیممیلیون روما در آن زندگی میکنند نیز ۲ آگوست از سال ۲۰۰۵ روز یادبود رسمی است. مراسم اصلی در محوطه موزه قیام ملی اسلواکی، در شهر بانسکا بیستریتسا در مرکز کشور، برگزار میشود.
این موزه یادآور قیام ضدفاشیستی اسلواکی در سال ۱۹۴۴ است. مراسم یادبود را دولت یا مقام مسئول امور روما در دولت، همراه با نهادهای مدنی روما، برگزار میکند. نمایندگان دیگر نهادهای دولتی، از جمله نهاد ریاستجمهوری، نیز در این مراسم شرکت میکنند.
مجارستان: روماستیزی از گذشته تا امروز
در مجارستان که امروز حدود ۶۰۰ هزار روما در آن زندگی میکنند، روز یادبود هولوکاست روما بر اساس مصوبه پارلمان، از سال ۲۰۰۵ در ۲ آگوست در نقاط متعددی گرامی داشته میشود. تنها در بوداپست، مراسم در سه محوطه یادبود جداگانه اختصاصیافته به روماهای کشتهشده در هولوکاست برگزار میشود. دلیل وجود این و دیگر بناهای یادبود مشابه در این کشور آن است که روماهای مجارستان بهویژه در دوران اشغال آلمان که از سال ۱۹۴۴ آغاز شد، و در دوران حکومت نازیهای مجار، «صلیب پیکاندار»، قربانی تبعید و کشتار شدند.
در مجارستان، در کنار یادبودهای تاریخی، قربانیان مجموعه قتلهای روماستیزانه سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ نیز گرامی داشته میشوند. تروریستهای راستافراطی در آن دوران شش نفر را کشتند و ۵۵ نفر را که برخی از آنها بهشدت مجروح شدند، زخمی کردند. آخرین قتل را نیز بهویژه در شب ۲ به ۳ آگوست ۲۰۰۹ در روستای کیشلتا در شرق مجارستان مرتکب شدند.
زنی روما با پوشش سنتی در محوطه یادبود آشویتس-بیرکنائو در جریان مراسم میرقصد. در اطراف او نوازندگان، تماشاگران و بقایای بنای پیشین اردوگاه دیده میشود.
روماهای مجارستانی با برگزاری مراسم سنتی در آشویتس-بیرکنائو، یاد قربانیان نسلکشی نازیها را گرامی میدارند. این مراسم یادبود، در کنار کشتارهای گذشته، روماستیزی ادامهدار در این کشور را نیز به یاد میآورد.عکس: Jerzy Ruciæski/dpa/picture alliance
بلغارستان: یادبود بدون روز رسمی
در بلغارستان که حدود ۷۰۰ هزار روما در آن زندگی میکنند، ۲ آگوست بهعنوان روز یادبود رسمی اعلام نشده است. با این حال، سازمانهای روما در این تاریخ بهطور غیررسمی مراسم یادبود برگزار میکنند و نمایندگان دولت و حکومت نیز پیامهای یادبود منتشر میکنند. بلغارستان با وجود اینکه متحد آلمان نازی بود، با تبعید یهودیان و روماها که آلمان خواستار آن بود مخالفت کرد. با این حال، هر دو گروه در معرض قوانین تبعیضآمیز متعدد قرار گرفتند و به شهروندان درجهدو تنزل یافتند.
رومانی: تبعید به ترانسدنیستریا
در رومانی که حدود دو میلیون روما در آن زندگی میکنند، روز یادبود هولوکاست روما از سال ۲۰۲۰ بهطور رسمی برگزار میشود. مراسم اصلی در بنای یادبود هولوکاست بخارست که در سال ۲۰۰۹ افتتاح شد، برپا میشود. رومانی در دوران حکومت یون آنتونسکو، دیکتاتور متحد هیتلر، یهودیان و روماها را بهطور دستهجمعی به ترانسدنیستریا تبعید کرد. در اردوگاههای آنجا نزدیک به ۳۸۰ هزار یهودی و ۱۱ هزار روما کشته شدند یا بر اثر گرسنگی و بیماری جان باختند. نیکوشور دان، رئیسجمهور رومانی، در سال ۲۰۲۵ نخستین رئیسجمهوری بود که شخصاً در این مراسم شرکت کرد.
رومانی در سال ۲۰۰۴، نهم اکتبر را روز ملی یادبود هولوکاست اعلام کرد. تبعید یهودیان منطقه بوکووینا به ترانسدنیستریا در همین تاریخ آغاز شده بود. در این روز، روماهای تبعیدشده و کشتهشده توسط حکومت آنتونسکو نیز بهطور ویژه گرامی داشته میشوند.
نیکوشور دان، رئیسجمهور رومانی، در برابر بنای یادبود هولوکاست در بخارست تاج گل میگذارد. در دو سوی این بنا، سربازانی با لباس رسمی ادای احترام میکنند.
کرواسی: تمرکز بر تلاش برای فرار
در کرواسی که حدود ۲۵ هزار روما در آن زندگی میکنند، ۲ آگوست تنها در سال ۲۰۱۴ از سوی پارلمان بهعنوان روز یادبود رسمی اعلام شد. مراسم اصلی در محوطه اردوگاه پیشین یاسنوواتس برگزار میشود؛ اردوگاهی که در دوران حکومت فاشیستی اوستاشا، صربها، یهودیان، کرواتها و روماها در آن نگهداری میشدند. در این اردوگاه بین ۱۵ تا ۲۰ هزار روما کشته شدند. نمایندگان ارشد دولت بهطور منظم در مراسم یادبود شرکت میکنند. در یادبودهای یاسنوواتس، معمولاً تاریخ ۲۲ آوریل برجسته میشود؛ تاریخی که تلاش زندانیان برای فرار از اردوگاه در سال ۱۹۴۵ را گرامی میدارد.
مقدونیه شمالی: روز یادبود و عید ملی
در مقدونیه شمالی که حدود ۱۰۰ هزار روما در آن زندگی میکنند، ۲ آگوست از سال ۲۰۱۷ روز رسمی یادبود هولوکاست روما است. مراسم اصلی در مرکز یادبود هولوکاست یهودیان مقدونیه در اسکوپیه برگزار میشود. اما از آنجا که ۲ آگوست همزمان با روز جمهوری، عید ملی مقدونیه شمالی، است، برنامههای یادبود نسلکشی روما تا حدی در افکار عمومی در حاشیه میماند.
صربستان: بدون روز یادبود رسمی
در صربستان که حدود ۱۳۰ هزار روما در آن زندگی میکنند، ۲ آگوست روز رسمی یادبود نسلکشی روما نیست. با این حال، در دیگر مراسمی که سیاستهای نسلکشی حکومتهای نازی و اوستاشا در آنها گرامی داشته میشود، قربانیان نسلکشی روما نیز یاد میشوند.