Şahap Eraslan: Kürt Alevileri yok sayan dil;Mağdur faile dönüşürken
"Kürt Alevi yoktur" demek, yalnızca bir kimliği inkâr etmek değildir. İnsanı kendi kimliğinin iki parçası arasında seçim yapmaya zorlamaktır.

RastinewsBen Alevilik konusunda uzman biri değilim. Bu nedenle metne bir uzmanın anlatısı olarak yaklaşmazsanız sevinirim.
Ya Aleviliğinden vazgeçeceksin, Kürt kalacaksın ya da Kürtlüğünden vazgeçeceksin, Alevi kalacaksın. Çünkü sana dayatılan anlayışa göre hem Kürt hem Alevi olamazsın. İkisinden birini seçmek zorundasın.
Devletin inkârcı dili de tam burada kendisini gösterir: "Sen kendinden vazgeçmezsen ben senden vazgeçerim. Seni tanımam, yok sayarım." Kürt Alevinin olmadığını canla başla savunanlar devletle yakınlaşıp, devletin/failin tezlerini savunuyorlar.
Değişmez Öz Yanılgısı
26 Kasım 2024’te Artı Gerçek’te yayımlanan “Annenin duyguları ve kutsallığı” başlıklı yazımda değişmez öz yanılgısına değinmiştim. O yazıda şöyle demiştim: “Tanrı’nın ilk kadından bu yana kadının içine koyduğunu sandığımız, ‘fıtrat’ diye adlandırdığımız şey aslında bir anlatıdan, bir söylenceden ibarettir.” Her dönemde kadından başka türlü bir annelik bekleniyor, ama her dönem kendi beklentisini kadının fıtratı sayıyor.
Aynı yanılgıyla kimlik tartışmalarında da karşılaşıyoruz. Burada da kimliğin değişmez, tarih dışı ve insanın iradesinden bağımsız bir öz olduğu varsayılıyor. Sanki insanın Türk, Kürt ya da Arap oluşu fıtratına yazılmış da kavl-i belâdan, Âdem ile Havva’dan beri öylece kalmış. Sanki halklar tarih boyunca hiç değişmemiş, birbirleriyle karşılaşmamış, karışmamış, dillerini, inançlarını ve aidiyetlerini dönüştürmemişler gibi. Bu anlayışa göre insanın etnik, dinsel ya da kültürel bir özü vardır ve bu öz, tarih boyunca bütün değişimlere rağmen aynı kalır. İnsan başka bir dili konuşmaya, başka bir inancı benimsemeye ya da kendisini başka bir kimlikle tanımlamaya başladığında bile aslında değişmediği, yalnızca kendi özünden uzaklaştığı ileri sürülür. Böylece kimliğin değişmesi, tarihsel bir dönüşüm olarak değil, özüne yabancılaşma olarak yorumlanır. İnsandan beklenen de kendisini yeniden tanımlaması değil, sözde kaybettiği özüne geri dönmesidir.
Bu anlayışın en önemli sorunu, tarihi değişimin tarihi olmaktan çıkarmasıdır. İnsanlar değişir, toplumlar değişir, diller, inançlar ve kültürler değişir. Ama bütün bu değişimlerin altında hiç değişmeden kalan bir etnik ya da dinsel öz bulunduğu iddia edilir. Böylece tarih boyunca gerçekleşen dönüşümler, değişmez olduğu varsayılan bir özün üzerindeki geçici örtülere indirgenir.
Bu, diyalektik düşüncenin temelindeki oluş ve değişim anlayışıyla çelişir. Diyalektik açıdan insan, önceden belirlenmiş bir özün tarih içinde aldığı farklı biçimlerden ibaret değildir. İnsan, içinde yaşadığı toplumsal ilişkilerle birlikte oluşur ve dönüşür. Değişim, değişmez bir özün başına gelen dışsal bir olay değil, tarihsel varoluşun kendisine içkindir. Kültür ve kimlik üzerine tarihsel ve antropolojik araştırmalar da etnik ve dinsel aidiyetlerin toplumsal ilişkiler içinde oluştuğunu, yeniden üretildiğini ve dönüştüğünü gösterir. Bu nedenle bütün tarihsel değişimlerin altında aynı kalan, bilimsel olarak saptanabilir bir etnik ya da dinsel öz bulunduğunu ileri sürmek savunulması güç bir iddiadır.
Önce değişmez bir öz icat ediliyor, sonra bu özün kime ait olduğu üzerine ciddi tartışmalar yürütülüyor. Oysa tartışmanın temelindeki varsayımın kendisi sorgulanmıyor. Sonunda hayalî bir öz, gerçek insanların kimlikleri üzerinde hüküm verme yetkisine dönüştürülüyor. “Kürt Alevi yoktur” diyen kişi de bugün Aleviliğe çizdiği sınır öteden beri oradaymış gibi konuşuyor. Karşısında “Ben hem Kürdüm hem Aleviyim” diyen biri durduğunda bile çizdiği sınırdan kuşku duymuyor. O insandan, bu sınıra sığabilmek için kendinden bir parçayı inkâr etmesini istiyor.
Böylece tarihsel olarak oluşmuş bir kimlik tanımı, insanların kim olduklarına karar veren bir otoriteye dönüşüyor. Gerçek insanların yaşadıkları, kendilerini nasıl tanımladıkları ve hangi aidiyetleri benimsedikleri önemini yitiriyor. Önemli olan, onların önceden belirlenmiş bir kimlik anlayışına uyup uymadıkları oluyor. İnsanların kimliklerini açıklamak için ortaya atılan değişmez öz düşüncesi, sonunda insanların kendi kimliklerini tanımlama hakkını ellerinden almanın gerekçesine dönüşüyor.
Kimlik Bir Kader Değildir
Kimlik tarihsel, toplumsal ve kültürel ilişkiler içinde oluşur, dönüşür, yeniden tanımlanır. İnsanlar kendilerine verilen adları değiştirebilir, milliyetlerini ve ulusal aidiyetlerini yeniden tanımlayabilir, inançlarından vazgeçebilir ya da başka bir inancı benimseyebilirler. Cinsiyet kimliklerini farklı biçimlerde yaşayabilir ve tanımlayabilirler. Bir insanın kimliği, doğumuyla birlikte sonsuza kadar mühürlenmiş bir kader değildir. İnsan yalnızca kendisine verilen kimliğin taşıyıcısı değil, kendi kimliğinin oluşumuna katılan bir öznedir. Kimlik özgürlüğü insanın kendi kimliğini koruma, değiştirme, terk etme, yeniden tanımlama ve birden fazla aidiyeti birlikte yaşama hakkını içerir. Devletin bir insanı Kürtlüğünden ya da Aleviliğinden vazgeçmeye zorlaması nasıl bir tahakkümse, bir topluluğun kendi üyelerine "Sen Kürt doğdun, Kürt kalmak zorundasın" ya da "Alevi doğdun, Alevi kalmak zorundasın" demesi de bir tahakkümdür. Birincisi kimliği zorla değiştirmeye, ikincisi ise değişmesini yasaklamaya çalışır. Her ikisi de insanın kendi kimliği üzerinde söz sahibi olmasını reddeder.
İnsanın kimliğini koruma özgürlüğü ile değiştirme özgürlüğü, aynı özne olma hakkının iki ayrılmaz parçasıdır. Kimliği değişmez bir öz olarak gören anlayış ise insanın bu hakkını elinden alır. Kimin Türk, kimin Kürt, kimin Alevi olduğunu belirleme yetkisini kişinin kendisinden alıp bir otoriteye devreder. Böylece kimlik, insanın kendisini tanımlama biçimi olmaktan çıkar, başkalarının ona dayattığı bir hükme dönüşür.
Özcülük ve Faşizm
Kürt Alevileri yok sayan dil: Mağdur faile dönüşürkenBu anlayışın faşist ideolojilerle ilişkisi rastlantısal değildir. Nazizmin ırk öğretisi, insanların değişmez ve kalıtsal ırksal özlere sahip olduğu varsayımına dayanıyordu. Aryanlık, soyla aktarıldığı ileri sürülen bir nitelik olarak kurgulanıyordu. İnsanların kim olduklarını kendilerinin belirlemesine yer yoktu. Kimliklerini ırkçı otorite tayin ediyordu.
Özcü düşünce, insanların kendi aidiyetlerini tanımlama hakkını reddedip onları zorla belirlenmiş kategorilere hapsettiğinde faşizan bir tahakkümün aracına dönüşebilir. "Kürt Alevi yoktur" sözü de tarihsel kökenler üzerine bir görüş bildirmenin ötesine geçer. Bir insanın kim olduğunu kimin belirleyeceği üzerine bir iktidar iddiasıdır.
Alevilikler ve Kentte Karşılaşma
Alevilik yok… Alevilikler var… Ve bu bir zenginlik olarak da düşünülebilir ya da bir tehdit…
Aleviler arasındaki ayrışmayı Kürt Alevilerle Türk Aleviler arasındaki bir meseleye indirgediğimizde, Türk Alevilerin kendi aralarındaki farklılıkları da gözden kaçırıyoruz. Aleviliği Anadolu'ya özgü bir inanç ve yaşam biçimi olarak tarif edenler de var, Hz. Ali'yi ve Ehl-i Beyt'i merkeze alanlar da. Bu vurgular aynı kişide, aynı toplulukta yan yana bulunabiliyor. Cem nasıl yürütülür, inanç nasıl aktarılır, Aleviliğin İslam'la ilişkisi nasıl anlaşılır? Bu sorulara verilen cevaplar da çeşitlilik gösteriyor.
Tek bir Alevilikten söz etmek bugün daha güç. Bu farklılıklar eskiden de vardı. Küçük ve birbirinden görece kapalı çevrelerde insanlar, kendi yaşadıkları Aleviliğin her yerde aynı biçimde yaşandığını sanabiliyorlardı. Maraş'ın bir köyünde büyüyen biri, kendi köyünde cem nasıl yürütülüyorsa Çorum'da da öyle yürütüldüğünü düşünebiliyordu. Hatta Suriye'de Alevi diye anılan insanların da kendisininkine benzer ritüelleri olduğunu varsayabiliyordu. Göçle, kentleşmeyle ve ülkeler arasında kurulan ilişkilerle, birbirinden habersiz yaşayabilen topluluklar daha sık karşılaşmaya başladılar.
İstanbul'da ya da Berlin'de karşılaşan Çorumlu, Sivaslı ve Maraşlı Aleviler, köylerinin sınırlarını aşan bir Alevi cemiyeti kurabileceklerini düşünmüş olabilirler (cemaatten cemiyete geçiş). Dernekler ve cem evleri bu karşılaşmanın mekânları oldu. Yüz yüze geldiklerinde, aynı adı taşımalarına rağmen Aleviliği farklı biçimlerde yaşadıklarını gördüler. İnsan köyünde Aleviliği öğrenmişti. Kentte, öğrendiğinin Aleviliği yaşamanın biçimlerinden biri olduğunu gördü.
Cemaatten Cemiyete ve Cemaate Özlem
Ferdinand Tönnies, Gemeinschaft und Gesellschaft adlı eserinde iki ilişki biçimini ayırt eder. Cemaatte (Gemeinschaft) insanlar aile, komşuluk ve gelenek yoluyla birbirlerine derin bağlarla bağlıdır. Köy gibi küçük bir çevrede ilişkiler yoğundur. İnsanlar birbirlerini yakından tanır ve gündelik hayatın pek çok alanında birbirlerine ihtiyaç duyarlar. Cemiyette (Gesellschaft) ise insanlar daha geniş bir toplumsal çevrede, kurumlar, dernekler, sözleşmeler ve belirli amaçlar etrafında da ilişki kurarlar. Kimlerle bir araya gelecekleri ve hangi topluluklara katılacakları konusunda daha geniş bir seçim alanı açılır. Köyden kente göç, bu bakımdan cemaatten cemiyete doğru bir göçtür.
Herkesin Alevi olduğu bir köyde anneniz babanız Aleviyse siz de Alevi olarak büyürsünüz. Kimse size nereye ait olmak istediğinizi sormaz. Siz de kendinize bu soruyu sormadan yaşayabilirsiniz. Alevilik ailenizden, komşularınızdan, düğünlerden, yaslardan, çocukluğunuzdan ayrı düşünülemeyen bir şeydir. Cemaatin kendi dünyası içinden bakıldığında, Alevilik dünyanın en güzel şeyidir. O dünyanın dışında bir hayatın nasıl olabileceğini düşünmeye de pek ihtiyaç duyulmaz.
İstanbul'da ya da Berlin'de ise çocuk, ailesinden öğrendiği Aleviliğin yanında başka Aleviliklerle, başka inançlarla ve inançsızlıkla da karşılaşır. Aleviliği ailesinden farklı bir biçimde yaşayabilir, kendisini ateist olarak tanımlarken Aleviliği kültürel bir aidiyet olarak sürdürebilir ya da Alevilikten bütünüyle uzaklaşabilir. Anne babanın kentte kazandığı seçme özgürlüğü, çocuğunun da kendisininkinden başka bir yol seçebilmesi demektir. Aleviliğin azınlıkta kaldığı bir çevrede, çocuklarının gündelik hayatında kendi kültürlerinin giderek daha az yer tuttuğunu gören bazı ailelere bu ihtimal bir tehdit gibi görünebilir. Köyde gündelik hayatın içinde öğrenilen şeyin kentte çocuklara nasıl aktarılacağı artık açık bir sorudur. Cemaate özlem burada güçlenir. İnsanlar köydeki yakınlığı özledikleri kadar, o yakınlığın kültürü çocuklara kendiliğinden aktardığı hayatı da özlerler. Cem evleri ve dernekler, çocukların Aleviliği başka insanlarla birlikte yaşayarak öğrenebilecekleri yerler olabilir. İnsanlar kentte cemiyetin araçlarıyla örgütlenirken, o örgütlenmenin içinde cemaatin derin bağlarını yeniden kurmaya çalışırlar.
Kürt Aleviliği, Türk Aleviliği, Ehl-i Beyt vurgusu ve Anadolu Aleviliği etrafındaki tartışmaların arka planında da bu özlemin payı olduğunu düşünüyorum. İnsan kendi bildiği Aleviliği savunurken, çocuğuna hangi Aleviliği aktaracağını ve bunu kimlerle birlikte yapacağını da düşünür. Kimi zaman kendi yaşadığı Aleviliğin en eski, en sahici, hatta en üstün Alevilik olduğunu göstermek için tarihe başvurur. "Bizim köyde böyle yapılır" sözü, "Alevilikte böyle yapılır" hükmüne dönüşür. Ardından "Siz böyle yapmıyorsanız Alevi değilsiniz" gelir. Kentte bir Alevi cemiyeti kurmak üzere karşılaşan insanlar, yeniden kendi cemaatlerine çekilebilirler. Aidiyet, kimlerle bağ kurduğumuz kadar kimleri dışarıda bıraktığımız üzerinden de tarif edilmeye başlar.
Ritüelin Tekrarı, Aidiyet ve Folklorleşme…
Cemaate duyulan özlemi anlamak için ritüellerin gündelik hayatta nasıl tekrarlandığına ve insanların birbirleriyle kurdukları ilişkilerin sürekliliğine bakmak gerekiyor.
Sünni dindarlığında beş vakit namaz günün akışına, ramazan orucu yılın akışına yerleşir. Cuma namazı, ramazan boyunca kılınan teravih ve cemaatle kılınan namazlar insanları düzenli aralıklarla bir araya getirir. Bu tekrar ibadetle de sınırlı kalmaz. Allah’ın adıyla selamlaşmak, bir işe başlarken “Bismillah” demek, inancı gündelik hayatın en küçük anlarına kadar taşır. İnsan o topluluğa ait olduğunu, başkalarıyla birlikte tekrarladığı bu davranışların içinde yeniden hisseder. Ritüelin tekrarı yalnızca dinsel bir yükümlülüğün yerine getirilmesi değildir. Aynı zamanda aidiyetin yeniden üretilmesidir. İnsan, başkalarıyla aynı davranışları tekrar ederek ortak bir dünyanın parçası olduğunu hisseder. Ritüeller yalnızca inancı ifade etmez; ortak zamanlar, karşılaşmalar ve yaşantılar yaratarak toplumsal bağların sürdürülmesine de katkıda bulunur.
Alevilikte cem, Muharrem’de tutulan On İki İmam orucu ve Hızır orucu gibi pratikler var. Bunların nasıl ve ne sıklıkta yaşandığı aileye, yöreye ve topluluğa göre değişiyor. Bazı köylerde dede kışın gelir, cem yürütürdü. Uzun aralıklarla gerçekleşen bu buluşmanın topluluk için yoğun bir anlamı vardı. İki cem arasındaki zamanda da insanlar aynı köyde yaşıyor, birbirini görüyor, birbirinin sevincine ve yasına katılıyordu. Ritüel seyrek olsa bile bağı taşıyan ilişkiler her gün yaşanıyordu. Herkesin Alevi olduğu bir köyde, Alevi olabilmek için aidiyeti her gün bir ibadetle hatırlamak gerekmiyordu. Aidiyet, yalnızca ritüellerde değil, gündelik hayatın kendisinde yaşanıyordu.
Kentte ise bu ilişkiler değişiyor. Köyde kendiliğinden oluşan karşılaşmalar seyrekleşiyor, komşuluk ve akrabalık ilişkileri farklılaşıyor, insanlar birbirlerinden uzaklaşıyor. Böylece ritüeller arasındaki uzun aralıklar daha fazla hissediliyor. Köyde zaten var olan bağı kentte yeniden kurmak gerekiyor. İnsanlar bu nedenle cem evlerine, derneklere, ortak anmalara ve kültürel buluşmalara daha fazla ihtiyaç duyabiliyorlar. Aleviliğin folklorleşmesi derken bu dönüşümün bir yanını kastediyorum. Köyde gündelik ilişkilerin ve inanç hayatının içinde anlam kazanan kimi pratikler, kentte belirli günlerde hatırlanan, sahnelenen ya da seyredilen kültürel biçimlere dönüşebiliyor.
Sahnede icra edilen bir semah ortak hafızayı canlandırabilir. Bir türkü, bir anma ya da bir semah insanları birbirine yaklaştırabilir. Ancak cem içinde birlikte dönmenin kurduğu bağ ile sahnede sergilenen bir semahı seyretmenin yarattığı deneyim aynı değildir. Birinde insanlar ritüelin katılımcısıdır, diğerinde ise çoğu zaman kültürel bir gösterinin izleyicisi olurlar. Bu, sahnelenen semahın anlamsız olduğu anlamına gelmez. Tersine, kültürel hafızanın korunmasına ve yeni kuşaklara aktarılmasına katkıda bulunabilir. Ancak ortak bir kültürü hatırlamakla ortak bir hayatı yaşamak arasında fark vardır. Buluşmaların yarattığı yakınlığın sürmesi, insanların iki buluşma arasında da birbirlerinin hayatında ne kadar yer alabildiklerine bağlıdır.
Bu yazıdaki görüşler yazarına aittir; Rastinews'in yayın politikasıyla örtüşebilir de örtüşmeyebilir de. Rastinews, farklı görüşlere açık özgür bir platformdur.
