İÇERİĞE ATLA
MAKALE7 DK OKUMA

Şahap Eraslan: Ölüye Saygı, İnsan Olmanın Başlangıcı

14:03
PAYLAŞ
Şahap Eraslan: Ölüye Saygı, İnsan Olmanın Başlangıcı

RastinewsDefinle Başlayan İnsanlık

İnsan olmak, ölülerimizi gömmekle başlıyor galiba. Doğada ölen hayvanların bedenleri başka canlılara yem olur, doğanın döngüsüne karışır. İnsan ise ölüsünü gömerek, yakarak, ona özel bir yer ayırarak bu doğal döngüden sembolik olarak ayrılır. Doğanın düzenindeki ilk büyük kırılmalardan biri belki de definle başlar.
Sonra defin ritüelleşir. Ölünün ardından yas tutulur, mezarlar yapılır, anma törenleri düzenlenir. Kültürün oluşumu da bu ritüellere dayanır. Kültürler arasında ölümle ilgili ritüeller farklılık gösterse de ölüye, cesede ve mezara saygı, insanlığın en eski ortak değerlerinden biridir.

Savaşta bile birbirini kıyasıya öldüren düşmanlar, zaman zaman ateşkes ilan ederek ölülerini gömerler. Yaşarken birbirlerine tanımadıkları hakkı, öldükten sonra tanırlar. Çünkü ölüm, düşmanlığın bile aşmaması gereken bir sınırı hatırlatır.
Ölüye saygı, insanlaşmayı imler.

Ölüye Saygı, İnsan Olmanın Başlangıcı…


Antigone ve Yas Tutulabilirlik
Sophokles'in Antigone tragedyası da tam olarak bu sınırın ihlalini anlatır. Kral Kreon, kendisine karşı savaşan Polyneikes'in (Ödipus'un oğlu) gömülmesini yasaklar. Onu yalnızca öldükten sonra cezalandırmakla kalmaz, gömülme hakkını elinden alarak onurunu da yok etmek ister. Antigone ise kardeşini gömmek için kralın yasasına karşı çıkar. Çünkü onun için kardeşinin gömülme hakkı, devletin buyruğundan önce gelir. Antigone, kardeşini gömerek ona elinden alınan insanlık onurunu iade etmek ister.
Judith Butler da Antigone'nin İddiası adlı eserinde bu tragedyadan hareketle yas tutulabilirlik, akrabalık, toplumsal tanınma ve özne olma arasındaki ilişkiyi tartışır. Kimin yasının tutulabileceği, kimin ölümünün tanınacağı, kimin insan olarak kabul edileceği soruları birbirinden bağımsız değildir. Bir insanı gömülmeye ve yas tutulmaya layık görmemek, onun toplumsal varlığını ve tanınma hakkını da inkâr etmenin bir biçimidir.

Bu nedenle mezara saygı yalnızca ölüye saygı değildir. Aynı zamanda insanın özne olarak tanınmasına, kültüre ve uygarlığa saygıdır.

Ölüye Saygısızlık: İnsandışılık


Ölüye saygısızlık ise hayvanlık değildir. Hayvanlara haksızlık etmeyelim. Bu, insandışılıktır. Kültürün, uygarlığın ve insanlaşma sürecinde oluşturduğumuz değerlerin inkârıdır.  Bazen mezarlara yapılan saldırıları okuyorum. Ölülerin kemiklerine, mezar taşlarına, hatıralarına yönelen düşmanlığı görüyorum. İnsan yalnızca yaşayan düşmanından değil, onun ölüsünden de intikam almaya kalkıyor. Ölünün artık kendisini savunamayacağını bile bile ona saldırıyor.


Ölüye Saygı, İnsan Olmanın Başlangıcı…
Ölülerin Üzerinde Hüküm Kurmak

Aysel Tuğluk'un annesinin cenazesine yapılanları hatırlıyorum. Bir insanın annesini gömme hakkının bile düşmanlığın konusu hâline getirilebilmesini…
Kapkara bir haber bu. Antigone'nin binlerce yıl önce karşı çıktığı şeyle bugün de karşılaşıyoruz: İktidarın, düşman saydığı insanın ölüsü üzerinde bile hüküm kurma isteği. Berkin Elvan'ın annesinin bir mitingde yuhalatılması sıradan bir mesele değil, uygarlıkta bir kırılmadır. Çünkü bir toplumda ölülerin bile huzur bulmasına izin verilmiyorsa, orada yalnızca mezarlar değil, insanlığın binlerce yılda oluşturduğu kültürel ve ahlaki değerler de tahrip ediliyor. Yani Berkin Elvan'a ölümünden sonra söylenenler ahlaksızlıktır…


Vicdanın Dışsallaştırılması


Türkiye'de yaşanan zulümlere, haksızlıklara, ölülere ve mezarlara yönelen bu düşmanlığa ve bunlar karşısındaki toplumsal duyarsızlığa baktığımızda sık sık aynı soruyu soruyoruz: İnsanlar nasıl bu kadar vicdansız olabiliyor?

Oysa vicdansızlıkla suçladığımız insanların bazen son derece merhametli olduklarını da görüyoruz. Erdoğan, Berkin Elvan'ın annesini bir mitingde yuhalatırken Mısır'da öldürülen bir çocuk için gözyaşı dökebiliyor. Uygur Türklerinin uğradığı zulme öfkelenen Türk milliyetçileri, Kürtlerin uğradığı zulme aynı duyarlılığı göstermeyebiliyor. Bir yerde çocukların ölümüne ağlayanlar, başka bir yerde çocukların öldürülmesini haklı çıkarabiliyor.


Peki, bu insanlar merhametli mi, vicdansız mı? Vicdanları var mı, yok mu?
Bence mesele yalnızca vicdanın varlığı ya da yokluğu değil. Mesele, vicdanın nerede konumlandırıldığı ve kimin acısı karşısında harekete geçtiğidir.
Burada birbiriyle bağlantılı üç mekanizmadan söz edebiliriz: vicdanın dışsallaştırılması, seçici empati ve ahlaki sorumluluğun devredilmesi. Vicdan, insanın kendi içinde gerçekleştirdiği ahlaki bir muhakemedir. İnsan yalnızca başkalarının davranışlarını değil, kendi davranışlarını da yargılayabilir. Günün sonunda yaptıklarımızı düşünür, birine haksızlık ettiğimizde suçluluk, utanç ya da mahcubiyet duyabiliriz. Vicdan, insanın kendisini de sorgulayabilmesini gerektirir.
Fakat bazı insanlar bu içsel muhakemeyi dışsal bir otoriteye devrederler. Vicdanlarının yerine ideolojilerini, devletlerini, milletlerini, dinlerini ya da kutsal saydıkları değerleri koyarlar. Böylece neyin doğru, neyin yanlış olduğuna artık kendi ahlaki muhakemeleriyle değil, ait oldukları grubun ölçütleriyle karar verirler.
Vicdanın dışsallaştırılması dediğim şey tam da budur.

Örneğin bir insan "Vatan için her şeyi yaparım" dediğinde, vatan adına yapılan kötülükleri sorgulama gereği duymayabilir. Birine "terörist" denildiğinde, o insana yapılan haksızlıklar artık haksızlık olarak görülmeyebilir. Çünkü mağdur, ahlaki duyarlılığın sınırları dışına çıkarılmıştır.  Benzer bir mekanizma din üzerinden de işleyebilir. İnsan kendi dindaşlarına karşı son derece merhametli davranırken başka bir inanca mensup insanlara yapılan zulmü meşrulaştırabilir. "Dinimiz böyle emrediyor" dediğinde, kendi davranışının ahlaki sorumluluğunu da dışsal bir otoriteye devretmiş olur.  Burada sorun dinin ya da bir topluluğa ait olmanın kendisi değildir. Sorun, bu aidiyetlerin bireysel vicdanın yerine geçirilmesidir.


Seçici Empati


Madımak'ta insanların yakılmasını seyreden kalabalığı düşünelim. O kalabalığın içindeki bazı insanlar başka bir gün başka bir çocuğun ölümüne gerçekten ağlayabilirlerdi. Kendi çocuklarına şefkat gösterebilir, yakınlarının acısıyla derinden sarsılabilirlerdi. Ama Madımak'ta yakılan insanların acısı karşısında aynı duyarlılığı göstermediler. Çünkü o insanlar, onların gözünde ahlaki dayanışmanın sınırları dışında bırakılmıştı. İşte burada seçici empati devreye girer. İnsan, başkasının acısını hissedebilme yeteneğini bütünüyle kaybetmiş değildir. Ancak bu yeteneği yalnızca belirli insanlara, belirli kimliklere ve belirli gruplara yöneltmektedir. Kimin acısının görülmeye, kimin acısının görmezden gelinmeye değer olduğuna grup aidiyeti karar vermektedir. Butler'ın sorusu burada yeniden karşımıza çıkar: Kimin yası tutulabilir?
Bu çelişkiyi anlamak için kolektif narsisizm kavramı da önemlidir. Kolektif narsisizmde insan, ait olduğu grubu yüceltirken kendi değerini de bu grubun büyüklüğü üzerinden kurar. Grubuna yöneltilen eleştiriyi kendisine yapılmış bir saldırı gibi algılayabilir. Böylece grubunun işlediği kötülükleri görmek, kendi benlik değerini tehdit eden bir deneyime dönüşür.

Ahlaki Sorumluluğun Devredilmesi

Üçüncü mekanizma ise ahlaki sorumluluğun devredilmesidir. İnsan, yaptığı kötülüğün sorumluluğunu üstlenmek yerine onu bir otoriteye yükler. "Devlet böyle istiyor", "Vatanın çıkarları bunu gerektiriyor", "Dinimiz böyle emrediyor" ya da "Bize verilen emir buydu" diyerek kendi eylemini ahlaki sorgulamanın dışına çıkarır.
Bu mekanizmanın önemli bir sonucu da suçluluk bilincinin ve suçluluk duygusunun oluşmasının engellenmesidir. Çünkü suçluluk duygusu, insanın kendi eylemini yanlış olarak değerlendirebilmesini ve bu eylemin sorumluluğunu üstlenmesini gerektirir. Oysa vicdanını dışsal bir otoriteye bağlayan insan, yaptığı şeyi kendi ahlaki muhakemesinin konusu olmaktan çıkarabilir. Bir insan "Tanrı'nın emrini yerine getiriyorum" dediğinde, kendisini kötülüğün faili olarak değil, kutsal bir buyruğun uygulayıcısı olarak görebilir. "Vatan için yaptım" dediğinde de aynı mekanizma işler. Vatan kutsal sayıldığı için vatan adına yapılan eylem de kutsallıktan pay alır. Böylece eylemin kendisi değil, hangi amaç uğruna yapıldığı belirleyici hâle gelir.
Kutsal sayılan bir amaç, o amaç adına yapılan kötülüğü de kutsallaştırabilir.
Böyle bir durumda insanın suçluluk duyması bir yana, yaptığı kötülükten dolayı gurur duyması bile mümkündür. Çünkü kendisini suç işleyen biri olarak değil, görevini yerine getiren, milletine hizmet eden ya da Tanrı'nın buyruğuna itaat eden erdemli bir insan olarak görmektedir.


Tersine Dönen Vicdan


Burada suçluluk duygusunun yokluğu, mutlaka vicdanın bulunmadığını göstermez. Vicdanın ölçütleri değiştirilmiştir. İnsan, kötülük yaptığı için değil, otoritenin emirlerine karşı geldiği için suçluluk duyabilir. Bir insana zarar vermek onu rahatsız etmezken, grubuna sadakatsizlik etmek onda yoğun bir suçluluk yaratabilir. Böylece vicdanın işlevi tersine döner: İnsan, kötülük yaptığı için değil, kötülük yapmayı reddettiği için kendisini suçlu hissedebilir. Bu, vicdanın dışsallaştırılmasının belki de en tehlikeli sonucudur. Çünkü artık vicdan, kötülüğü engelleyen bir içsel denetim olmaktan çıkarak kötülüğü meşrulaştıran bir mekanizmaya dönüşebilir. Burada vicdan tamamen ortadan kalkmış değildir. Daha tehlikeli bir şey olmuştur: Vicdan, evrensel bir ahlaki muhakeme olmaktan çıkarılmış, grup aidiyetinin ve otoritenin hizmetine sokulmuştur.

Vicdanın Asıl Sınavı

Oysa vicdanın asıl sınavı, sevdiğimiz insanlara gösterdiğimiz merhamet değildir. Kendi grubumuzdan olmayan, düşüncelerini paylaşmadığımız, hatta düşman olarak gördüğümüz insanların uğradığı haksızlıklar karşısındaki tutumumuzdur.
Bir insanın kendi çocuğuna üzülmesi, kendi milletinin acısına ağlaması ya da kendi dindaşlarına merhamet göstermesi tek başına onun vicdanlı olduğunu göstermez. Bunlar güçlü aidiyet duygularının da sonucu olabilir.  Vicdan, gerektiğinde kendi grubumuza, kendi ideolojimize, kendi inançlarımıza ve kendi devletimize karşı çıkabilme yeteneğidir. Antigone'nin Kreon'un yasasına karşı çıkarken yaptığı da tam olarak budur.  Çünkü vicdan, başkasının bize neyin doğru olduğunu söylemesi değil, doğru olduğuna inandığımız şeyleri bile ahlaki bakımdan sorgulayabilmemizdir.

Ölüye Saygı ve Vicdan

Vicdanın dışsallaştırılması, seçici empati ve ahlaki sorumluluğun devredilmesi birbirini tamamlayan üç mekanizmadır. Birincisinde insan, ahlaki ölçütünü kendi dışındaki bir otoriteye bağlar. İkincisinde merhametini yalnızca belirli insanlarla sınırlar. Üçüncüsünde ise yaptığı kötülüğün sorumluluğunu üstlenmekten kaçınır.
Bu üç mekanizma birleştiğinde insan yalnızca başkalarının acısına duyarsızlaşmaz, kendi eylemlerinin ahlaki sonuçlarıyla yüzleşmekten de uzaklaşır. Suçluluk duygusu oluşmayabilir; çünkü eylem daha baştan kutsal, gerekli ve haklı olarak tanımlanmıştır.
Böylece insan bir yandan merhametli olduğunu düşünürken diğer yandan zulmün savunucusu olabilir. Belki de en tehlikeli kötülük biçimlerinden biri budur: İnsanın kötülük yaptığının farkında olmaması değil, yaptığı kötülüğü ahlaki bir görev olarak görmesi.

Ölüye Saygı, İnsan Olmanın Başlangıcı…


Bir mezara saldıran, bir cenazeyi engelleyen, yasını tutan bir anneyi yuhalayan insan da çoğu zaman kendisini vicdansız biri olarak değil, görevini yapan biri olarak görür.
Ölüye saygı insanlaşmanın işaretidir. Mezara saygı, ölüye olduğu kadar yaşayanların yasına, insanın özne olarak tanınmasına ve uygarlığa da saygıdır. Ölüye saygısızlık ise insanın kendi insanlığıyla vedalaşmasıdır.

Bu yazıdaki görüşler yazarına aittir; Rastinews'in yayın politikasıyla örtüşebilir de örtüşmeyebilir de. Rastinews, farklı görüşlere açık özgür bir platformdur.

PAYLAŞ

Yorumlar

Yorum yaz

SONRAKİ HABERLER

    Şahap Eraslan: Ölüye Saygı, İnsan Olmanın Başlangıcı — Rastinews