80 yıllık MİT raporu gün yüzünde: Churchill görüşmesi sonrası Von Papen’e “kat’i teminat”
Milli İstihbarat Teşkilatı'nın (MİT) yayımladığı 83 yıllık belgeye göre İnönü-Churchill görüşmesi İzmir'deki Alman Konsolosluğu'nda paniğe yol açtı. Konsolos, birkaç gün sonra Ankara'nın Almanya'yı bırakmayacağına dair güvence verildiğini söyledi.
Rastinewsİkinci Dünya Savaşı'nın kırılma anlarından biri olan Adana görüşmesinin Nazi Almanyası'nın Türkiye'deki diplomatik ağında nasıl karşılandığı, dönemin Türk istihbaratının kayıtlarıyla gün yüzüne çıktı.
MİT'in öncülü Milli Emniyet Hizmeti Riyaseti'nin (MAH) İzmir Merkez Amirliği tarafından 8 Şubat 1943'te hazırlanan rapor, Churchill'in Türkiye'ye gelişinin İzmir'deki Alman Konsolosluğu'nda ilk gün "büyük bir telaş" yarattığını aktarıyor.
Konsolosluğun içinden gelen bilgi
Belgenin konu başlığı "Churchill ziyareti ve Alman konsolosu", kaynak bölümünde ise "İzmir Yuvası" ibaresi yer alıyor. Evrak üzerinde 12 Şubat 1943 tarihli bir kayıt damgası da bulunuyor.
Rapora göre konsolos, 4 Şubat 1943'te belgede yalnızca "160" koduyla geçen bir kişiyi ve konsolosluk tercümanını güler yüzle odasına çağırdı. Ayrıntılar, MAH'ın bilgiyi doğrudan konsolosluğun içinden aldığına işaret ediyor.
Konsolos, büyükelçilikten şifreli bir mesaj aldığını söyledi. Mesajda, Türk Hükümetinin Alman dostluğundan ayrılmayacağına dair Almanya'nın Ankara Büyükelçisi Franz von Papen'e "kat'i teminat" verildiğinin bildirildiğini aktardı.
"Büyük bir soğukkanlılıkla karşıladık" deyin
Konsolos, çevresindekilere de bir talimat verdi. Churchill-İnönü görüşmesinin Almanya'da nasıl karşılandığı sorulursa, Berlin'in bu temas karşısında "büyük bir soğukkanlılık" gösterdiğinin söylenmesini istedi.
Konsolosun şifreli mesajda yer aldığını söylediği teminatın Ankara tarafından gerçekten bu ifadelerle verilip verilmediği belgeden anlaşılmıyor. Rapor, Türk hükümetinin tutumunu değil, Alman diplomatının bu tutumu nasıl aktardığını kayda geçiriyor.
Washington'a giden telgraf da aynı yönü gösteriyor
ABD Dışişleri Bakanlığı'nın yayımladığı 1943 tarihli diplomatik yazışmalar, Ankara'nın görüşmenin hemen ardından Berlin'i yatıştırmaya çalıştığını ortaya koyuyor. ABD'nin Ankara Büyükelçisi Laurence Steinhardt'ın Washington'a gönderdiği telgrafa göre, Türkiye Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu Şubat 1943'ün ilk günlerinde von Papen'le görüşecekti.
Steinhardt'ın aktardığına göre Menemencioğlu, Alman büyükelçiye Adana'da Türk hükümetinden herhangi bir anlaşma istenmediğini ya da verilmediğini, Ankara'nın hiçbir taahhüde girmediğini iletecekti. Görüşmenin ana konusunun silah yardımı olduğunu, Türkiye'nin bunu Almanya'dan da memnuniyetle alacağını bildirecekti.
Vagondaki zirve
İnönü ile Churchill, 30-31 Ocak 1943'te Mersin'in Tarsus ilçesine bağlı Yenice İstasyonu'nda, bir tren vagonunda bir araya gelmişti. Görüşme, Stalingrad'da Alman ordusunun çöküşünün eşiğinde yapılmıştı.
İngiltere, Türkiye'nin Müttefikler safında savaşa girmesini isterken Ankara savaş dışı kalma politikasında ısrar etmişti. Görüşmede Türkiye'ye gönderilecek silah ve askeri malzemeyi içeren "Adana Listeleri" hazırlanmıştı.
Görüşmenin Ankara yerine Yenice'de yapılmasında, bir yıl önce von Papen'e Ankara'da düzenlenen bombalı suikast girişiminin ardından oluşan güvenlik kaygılarının da etkili olduğu belirtilmişti.
İki tarafla aynı anda masada
Türkiye, savaşın ilk haftalarında Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması imzalamıştı. 18 Haziran 1941'de ise Nazi Almanyası ile saldırmazlık antlaşmasına imza atmıştı.
Ankara, Almanya ile diplomatik ilişkilerini ancak Ağustos 1944'te kesmiş, savaşın bitimine aylar kala, 23 Şubat 1945'te Almanya'ya savaş ilan etmişti.
MİT'in resmi internet sitesindeki "Özel Koleksiyon" bölümünde yayımlanan belge, teşkilatın son aylarda erişime açtığı İkinci Dünya Savaşı dönemine ait istihbarat kayıtlarının en dikkat çekenlerinden biri. ABD'nin Ankara Büyükelçiliği yazışmaları ise ABD Dışişleri Bakanlığı'nın "Foreign Relations of the United States" (FRUS) serisinin 1943 cildinde yer alıyor.