سند تازه آرشیوی درباره کشتار درسیم؛ طبقهبندی آن در ۲۰۲۰ لغو شد
سندی تازه از آرشیو به مناقشات درباره استفاده از گاز سمی در جریان کشتار درسیم افزوده شده است.
Rastinewsسند تازهای به آرشیو موجود درباره مناقشات بر سر استفاده از گاز سمی در جریان کشتار درسیم افزوده شده است.
روزنامه درسیم (Dersim Gazetesi) سندی مورخ ۲۰ اوت ۱۹۳۸ را برای نخستینبار منتشر کرده که به شرکت هاگنوک (Hagenuk)، مستقر در کیل آلمان، بهعنوان تأمینکننده «تأسیسات کاملاً خودکار پرکردن گاز» اشاره میکند؛ تأسیساتی که تصمیم به خرید آن از آلمان در سال ۱۹۳۷ گرفته شده بود.
بر اساس این سند، تأسیسات یادشده قرار بوده «از شرکت هاگنوک در کیل» خریداری شود و بهای آن نیز به روش تهاتری (کلیرینگ) رایج در تجارت میان آلمان و ترکیه پرداخت شود.
در گزارشی که با امضای محسنی گول (Mahsuni Gül) و نسیمی آدای (Nesimi Aday) در روزنامه درسیم منتشر شده، آمده است که طبقهبندی این سند آرشیوی با تصمیمی مورخ ۲۰ نوامبر ۲۰۲۰ لغو شده است.
تصمیم درباره گاز و تأسیسات پرکردن آن در سال ۱۹۳۷ گرفته شده بود
اسناد پیشین نشان میدهند ترکیه در سال ۱۹۳۷ رسماً تصمیم گرفته بود مواد شیمیایی جنگی و نیز تأسیساتی خودکار برای پرکردن این مواد در بمب را از آلمان خریداری کند.
بر اساس تصمیم هیئت وزیران مورخ ۷ اوت ۱۹۳۷، در چارچوب برنامه تسلیحاتی هوایی قرار بود حدود ۲۰ تن از گازهایی مانند کلرواستوفنون و ایپریت، همراه با «تأسیسات کاملاً خودکار پرکردن» این گازها در بمب، خریداری شود.
در این تصمیم قید شده بود که خرید باید از شرکتهای آلمانی و از طریق سفارت ترکیه در برلین و به روش تهاتری انجام شود.
اسنادی که روزنامه درسیم در سال ۲۰۱۹ منتشر کرده بود، رد گاز و تجهیزات نظامی خریداریشده از آلمان پس از این تصمیم را دنبال کرده بودند. سند تازه مورخ ۱۹۳۸ اما برای نخستینبار نام شرکت آلمانی را که در تصمیم ۱۹۳۷ ذکر نشده بود، مشخص میکند.
این سند آرشیوی چه میگوید؟
این سند که در آرشیو دیپلماتیک ترکیه در وزارت خارجه این کشور نگهداری میشود و شماره آرشیوی ۱ 127587 32137 501 را دارد، به وزارت دفاع ملی وقت ترکیه ارسال شده است
در این نامه مورخ ۲۰ اوت ۱۹۳۸، اطلاعاتی که از طریق سفارت برلین از مقامات آلمانی دریافت شده، منتقل شده است. بر این اساس، تأسیسات پرکردن گاز قرار بود از شرکت هاگنوک در کیل خریداری و بهای آن به روش تهاتری پرداخت شود.
در این سند همچنین خواسته شده «بیدرنگ» با شرکت آلمانی مذکور تماس گرفته شود.
با این حال، پژوهشگران به نامه پایه این سند، مورخ ۱۹ آوریل ۱۹۳۸ و به شماره ۴۴۵/۱۳۱، دسترسی نیافتهاند؛ از این رو سند تازه بهتنهایی نمیتواند نتیجه قطعی درباره مرحله فرایند خرید ارائه دهد.
بنابراین آنچه در آرشیو موجود است، بیش از آنکه نشان دهد «تأسیسات از هاگنوک خریداری شده»، نشان میدهد که خرید تأسیسات از این شرکت تصمیمگیری شده و برای این منظور با مقامات آلمانی مکاتبه صورت گرفته بود.
شرکت هاگنوک چه بود؟
هاگنوک که نام آن در سند آمده، شکل کوتاهشده نام شرکت هانزیاتیشه آپاراتهباو-گزلشافت نویفلت اوند کونکه (Hanseatische Apparatebau-Gesellschaft Neufeldt und Kuhnke)، مستقر در کیل، بود.
این شرکت که در سال ۱۸۹۹ تأسیس شده بود، در زمینه فناوری دریایی، دستگاههای بیسیم و تلفن، گیرندههای رادیویی و تجهیزات فنی گوناگون فعالیت میکرد. بر اساس اسناد این شرکت که روزنامه درسیم منتشر کرده و نیز مدارک آرشیو فدرال آلمان، این شرکت در دوران جنگ جهانی دوم در تولیداتی مرتبط با مین، بمب و مواد شیمیایی جنگی نیز فعالیت داشت
به همین دلیل، سند مورخ ۱۹۳۸ برای نخستینبار تأمینکننده احتمالی تأسیسات پرکردن گاز را که پیشتر تنها با عبارت کلی «شرکتهای آلمانی» از آن یاد میشد، به شرکت و شهری مشخص پیوند میزند: هاگنوک در کیل.
اسناد مربوط به استفاده از گاز سمی در درسیم
روایتها و اسناد درباره استفاده از گاز سمی در درسیم تازگی ندارد.
نوری درسیمی در کتاب «درسیم در تاریخ کردستان» که در سال ۱۹۵۲ منتشر شد، به استفاده از گاز اشاره کرده بود؛ احسان صبری چاغلایانگیل، از مقامات دولتی آن دوره، نیز در مصاحبهای که در سال ۱۹۸۶ با کمال قلیچداراوغلو انجام داد، از کشتهشدن افرادی که به غارها پناه برده بودند با استفاده از گاز سخن گفته بود.
در سال ۲۰۱۴ نیز تلگرافی مورخ ۱۹ فوریه ۱۹۴۲ که مرکز پژوهشهای درسیم منتشر کرد، دیدگاههای ابراهیم رفیق صایدام، نخستوزیر وقت، درباره استفاده از گاز علیه غیرنظامیان در درسیم را آشکار کرده بود.
با این حال، در اسناد پیشین اطلاعات مستقیمی درباره منبع گاز مورد استفاده و کانال تأمین آن وجود نداشت.
در سال ۲۰۱۹ اسنادی درباره ارتباط با آلمان منتشر شده بود
اسناد ملموستر درباره تأمین این گازها از آلمان را نیز روزنامه درسیم در سال ۲۰۱۹ منتشر کرده بود.
در پژوهشی که محسنی گول و حسنی گوربای (Hüsnü Gürbey) تهیه کرده بودند، اسناد مربوط به تصمیم هیئت وزیران در سال ۱۹۳۷ برای خرید مواد شیمیایی جنگی از آلمان و نیز تأسیسات پرکردن این مواد در بمب منتشر شد.
این اسناد بعدها به مجلس فدرال آلمان (بوندستاگ) نیز راه یافت.
در پرسش کتبیای که در سال ۲۰۱۹ نمایندگان حزب چپ (Die Linke) آلمان مطرح کردند، ادعای استفاده از سلاحهای شیمیایی ساخت آلمان در درسیم و نیز تجارت تسلیحات میان ترکیه و آلمان مطرح شد. دولت فدرال آلمان در آن زمان با این استدلال که پژوهش تاریخی و سیاسی باید نخست در ترکیه انجام شود، از ارائه ارزیابی مفصل خودداری کرد.
در سال ۲۰۲۶ در گزارش بوندستاگ نیز بازتاب یافت
بحث درباره عملیاتهای نظامی در درسیم امسال به گزارشی که سرویس علمی مجلس فدرال آلمان تهیه کرده نیز راه یافت.
این گزارش که با عنوان «عملیاتهای نظامی و مقاومت در درسیم در سالهای ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸: ارزیابی تاریخی و حقوق بینالملل» در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده، عملیاتهای درسیم را از منظر تاریخی و حقوق بینالملل بررسی میکند.
این گزارش به اسنادی میپردازد که نشان میدهند در چارچوب روابط اقتصادی آلمان و ترکیه، در میان محمولههای تسلیحاتی ارسالی به ترکیه، سلاح و فناوری جنگی مرتبط با استفاده از گاز سمی نیز وجود داشته است.
در این گزارش آمده است که به دلیل عدم دسترسی کامل به آرشیوهای نظامی مربوط، نقش آلمان در استفاده از سلاح شیمیایی در درسیم تاکنون بهصورت محدود بررسی شده است. اسناد منتشرشده در سال ۲۰۱۹ نیز در این گزارش بهعنوان منبع ذکر شدهاند.
نکته تازهای که این سند آشکار میکند از همینرو اهمیت مییابد: در حالی که تصمیم سال ۱۹۳۷ تنها بهطور کلی از «شرکتهای آلمانی» سخن گفته بود، سند مورخ ۲۰ اوت ۱۹۳۸ نام شرکت هاگنوک در کیل را بهعنوان تأمینکننده تأسیسات ذکر میکند. (سربستیت)
